imported>NDKDDBot: /* top */clean up

2021-08-14T12:42:42Z

top: clean up

Trang mới

{{Infobox language
| name = Tiếng Taíno
| states = [[Bahamas]], [[Cuba]], [[Cộng hòa Dominica]], [[Haiti]], [[Jamaica]], [[Puerto Rico]], [[Turks và Caicos]], [[quần đảo Leeward]]
| ethnicity = [[Người Taíno|Taíno]], [[Người Ciboney|Ciboney]], [[Người Lucayan|Lucayan]]
| extinct = thế kỷ XVI <ref name=Aikhenvald>Alexandra Aikhenvald (2012) ''Languages of the Amazon'', Oxford University Press</ref>
| familycolor = American
| fam1 = [[Ngữ hệ Arawak|Arawak]]
| fam2 = Bắc
| fam3 = [[Nhóm ngôn ngữ Ta-Arawak|Ta-Arawak]]
| iso3 = tnq
| glotto = tain1254
| glottorefname = Taíno
| dia1 = Taíno cổ điển
| dia2 = Ciboney
| map = Languages_of_the_Caribbean.png
| mapcaption = Các phương ngữ tiếng Taíno, trong số các ngôn ngữ Antilles thời tiền Columbo
{{col-begin}}{{col-break}}
{{legend|#B5E61D|Tiếng Taíno Ciboney}}
{{col-break}}
{{legend|#22B14C|Tiếng Taíno cổ điển}}
{{col-end}}
}}

'''Tiếng Taíno''' là một [[Ngữ hệ Arawak|ngôn ngữ Arawak]] nói bởi [[người Taíno]] miền [[Caribe]]. Vào thời điểm tiếp xúc với người Tây Ban Nha, đây là ngôn ngữ chính khắp Caribe. Tiếng Taíno "cổ điển" (tiếng Taíno "lõi") từng là bản ngữ của cư dân [[quần đảo Leeward]], [[Puerto Rico]], [[Quần đảo Turks và Caicos]], hầu hết [[Hispaniola]], mon men đến Cuba. Tiếng Taíno Ciboney về cơ bản không được lưu giữ, nhưng tài liệu thực dân gợi lên rằng nó là phương ngữ Taíno, nó ở mé tây Hispaniola, [[Bahamas]], [[Jamaica]], và hầu hết [[Cuba]].

Tới thế kỷ XV, tiếng Taíno đã thế chỗ nhiều ngôn ngữ bản địa khác, trừ cực tây Cuba và nơi này nơi khác tại Hispaniola. Do văn hóa Taíno suy sụp với nền cai trị thực dân Tây Ban Nha, nó bị tiếng Tây Ban Nha thế chỗ. Nó (về cơ bản) biến mất chỉ sau 100 năm tiếp xúc với người châu Âu<ref name=Aikhenvald/> nhưng có lẽ còn sót lại trong một vài ngóc ngách hẻo lánh rải rác trên Caribe đến tận thế kỷ XIX.<ref>{{chú thích tạp chí |last=Reyes |first=David |date=2004 |title=The Origin and Survival of the Taíno Language |url=https://indigenouscaribbean.files.wordpress.com/2008/05/davidcampos.pdf |journal=Issues in Caribbean Amerindian Studies |volume=5 |issue=2 |doi= |access-date =ngày 19 tháng 2 năm 2017}}</ref> Vì là ngôn ngữ bản địa đầu tiên mà người châu Âu tiếp xúc lúc mới đến châu Mỹ, tiếng Taíno cho các ngôn ngữ châu Âu nhiều từ mượn.

==Phương ngữ==
Granberry & Vescelius (2004) phân biệt hai phương ngữ, một trên Hispaniola và về phía đông, một cũng trên Hispaniola về phía tây.

* Tiếng Taíno cổ điển (Đông), nói trong vùng văn hóa Taíno cổ điển và Taíno đông. Vùng này gồm [[quần đảo Leeward]] phía bắc Guadeloupe, Puerto Rico, Hispaniola, và Turks & Caicos. Tiếng Taíno cổ điển mon men đến miền đông Cuba vào thời điểm người Tây Ban Nha đến, có lẽ là do người từ Hispaniola chạy trốn người Tây Ban Nha.
* Tiếng Taíno Ciboney (Tây), nói ở vùng văn hóa [[Ciboney]] và [[người Lucayan|Lucayan]]. Những vùng này nằm ở Cuba, Jamaica, tây Hispaniola, và Bahamas.

Columbo nói rằng từ Bahama đến Cuba, Boriquen đến Jamaica, người dân nói một ngôn ngữ gồm nhiều phương ngữ nhưng đều thông hiểu nhau hết.<ref name="raf">{{chú thích | author=[[Constantine Samuel Rafinesque]] | chapter=The Haytian or Taino language | title=The American Nations | volume=1 | year=1836 | pages=215-253 | url=https://archive.org/details/nationsamerica01rafirich}}</ref>

==Ngữ âm học==

Tiếng Taíno không phải ngôn ngữ viết. Những âm vị dưới đây phục dựng là tài liệu của người Tây Ban Nha:<ref name=granberry>Granberry, Julian & Vescelius, Gary. Languagues of the Pre-Columbian Antilles. The University of Alabama Press 2004. p. 92.</ref>

{| class="wikitable" style=text-align:center
|+Phụ âm tiếng Taíno (phục dựng)
! colspan=2|
! [[Âm môi|Môi]]
! [[Âm chân răng]]
! [[Âm vòm|Vòm]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! rowspan=2| [[Âm tắc|Tắc]]
! {{small|vô thanh}}
| {{IPA link|p}}
| {{IPA link|t}}
|
| {{IPA link|k}}
|
|-
! {{small|hữu thanh}}
| {{IPA link|b}}
| {{IPA link|d}}
|
|
|
|-
! colspan=2| [[Âm xát|Xát]]
|
| {{IPA link|s}}
|
|
| {{IPA link|h}}
|-
! colspan=2| [[Âm mũi|Mũi]]
| {{IPA link|m}}
| {{IPA link|n}}
|
|
|
|-
! colspan=2| [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
| {{IPA link|w}}
| {{IPA link|l}}
| {{IPA link|j}}
|
|
|}

Cũng có âm vỗ {{IPAblink|ɾ}}, đóng vai trò tha âm của {{IPA|/d/}}.

{| class="wikitable" style=text-align:center
|+Nguyên âm tiếng Taíno (phục dựng)
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| {{IPA link|i}}
|
|
|-
! [[Nguyên âm vừa|Vừa]]
| {{IPA link|e}}<br>{{IPA link|ɛ}}
|
| {{IPA link|o}}
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
|
| {{IPA link|ä|a}}
|
|}

Sự phân biệt giữa {{IPA|/ɛ/}} và {{IPA|/e/}} được gợi lên từ phân biệt ''e'' và ''ei/ey'' trong ghi chép của người Tây Ban Nha, như trong ''ceiba'' "cây bông gòn". {{IPA|[u]}} thường có thể đổi chỗ cho {{IPA|/o/}} và có lẽ chỉ là một tha âm.

Phụ âm cuối duy nhất trong âm tiết hay từ là {{IPA|/s/}}.

== Tài liệu ==

* Payne D.L., "A classification of Maipuran (Arawakan) languages based on shared lexical retentions", in: Derbyshire D.C., Pullum G.K. (eds.), ''Handbook of Amazonian Languages'', vol. 3, Berlin, 1991.
* Derbyshire D.C., "Arawakan languages", in: Bright, William (ed.), ''International Encyclopedia of Linguistics'', vol. 1, New York, 1992.

==Chú thích==
{{tham khảo}}

{{DEFAULTSORT:Taino Language}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ bản địa Caribe]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Haiti]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Jamaica]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Puerto Rico]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Saint Kitts và Nevis]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Saint Martin]]

Tiếng Taíno - Lịch sử thay đổi

imported>NDKDDBot: /* top */clean up