https://wikibeta.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Ti%E1%BA%BFng_TalyshTiếng Talysh - Lịch sử thay đổi2026-08-10T22:40:19ZLịch sử thay đổi trang này trên wikiMediaWiki 1.46.0https://wikibeta.org/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Talysh&diff=7177538&oldid=previmported>TheSecondFunnyYellowBot: Thay thế bản mẫu trùng lặp, lỗi thời, Task 15: language icon template(s) replaced (8×);2025-09-28T08:30:24Z<p>Thay thế bản mẫu trùng lặp, lỗi thời, <a href="/index.php?title=En:User:Monkbot/task_15:_normalize_lang_icon_templates&action=edit&redlink=1" class="new" title="En:User:Monkbot/task 15: normalize lang icon templates (trang không tồn tại)">Task 15</a>: language icon template(s) replaced (8×);</p>
<p><b>Trang mới</b></p><div>{{Thông tin ngôn ngữ|name=Tiếng Talysh|fam5=[[Nhóm ngôn ngữ Tây Bắc Iran|Tây Bắc]]|lingua=58-AAC-ed|glottorefname=North-Central Talysh|glotto=taly1247|iso3=tly|agency=[[Học viện Ngôn ngữ và Văn học Ba Tư]]|script=[[Chữ Ả Rập]] ([[Bảng chữ cái Ba Tư]]) ở Iran <br> [[Chữ Latinh]] ở Azerbaijan <br> [[Chữ Kirin]] ở Nga|fam6=Tati|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Tây Iran|Tây]]|nativename=''Tolışi'', ''Tolışə zıvon''<br>Толыши, Tолышә зывон<br>{{lang|fa|<big>تؤلشی</big>}}, {{lang|fa|<big>تالشه زَوُن</big>}}|fam3=[[ngữ chi Iran|Iran]]|fam2=[[ngữ tộc Ấn-Iran|Ấn-Iran]]|familycolor=Indo-European|speakers=218.100|region=Bờ biển phía Tây và Tây Nam [[Biển Caspi]]|states=[[Iran]], [[Azerbaijan]]|ethnicity=[[người Talysh|Talysh]]|map=Talysh language dialects.svg}}<br />
'''Tiếng Talysh''' (''Tolışi'' / Толыши / о {{Lang|fa|تالشه زَوُن}}) là một [[Nhóm ngôn ngữ Tây Bắc Iran|ngôn ngữ Tây Bắc Iran]] được sử dụng ở mạn bắc của các tỉnh [[Gilan (tỉnh)|Gilan]] và [[Ardabil (tỉnh)|Ardabil]] của [[Iran]] và đông nam của Cộng hòa [[Azerbaijan]] bởi khoảng 200.000 người. Lịch sử ngôn ngữ và dân tộc có thể bắt nguồn từ thời [[Ngữ chi Iran|Iran trung cổ]] trở lại thời [[tiếng Media]] cổ. Nó bao gồm nhiều phương ngữ thường được chia thành ba cụm chính: Bắc (ở Azerbaijan và Iran), Trung (Iran) và Nam (Iran). Tiếng Talysh thông hiểu một phần với [[tiếng Ba Tư]]. Tiếng Talysh được đánh giá là "ngôn ngữ đang bị đe doạ" bởi [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|UNESCO]] tại [[Sách đỏ các ngôn ngữ bị đe dọa|Sách đỏ về ngôn ngữ thế giới đang bị đe doạ]].<ref>{{Chú thích web|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1515.html|tựa đề=Talysh|website=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|nhà xuất bản=[[UNESCO]]|ngôn ngữ=en|ngày truy cập=2018-08-03}}</ref><br />
<br />
== Lịch sử ==<br />
Nguồn gốc của tên gọi Tolish không rõ ràng nhưng có khả năng khá cũ. Tên của người Talysh xuất hiện trong các nguồn [[tiếng Ả Rập]] cổ đại là Al-Taylasân và trong các nguồn tiếng Ba Tư là Tâlišân và Tavâliš, là các dạng số nhiều của Tâliš. Bắc Talysh (thuộc Cộng hòa Azerbaijan) trong lịch sử được gọi là [[Tâlish-i Guštâsbi]]. Talysh luôn được nhắc đến với Gilan hoặc [[Đồng bằng Mughan|Muqan]]. [[Hamdallah Mostowfi]] (1330) gọi ngôn ngữ Gushtaspi (bao trùm vùng biên giới Caspi giữa [[Gilan (tỉnh)|Gilan]] đến [[Shirvan]]) là [[Chữ Pahlavi|ngôn ngữ Pahlavi]] kết nối với ngôn ngữ của Gilan.<ref>مستوفی، حمدالله: «نزهةالقلوب، به كوشش محمد دبیرسیاقی، انتشارات طهوری، ۱۳۳۶. Mostawafi, Hamdallah, 1336 [[Lịch Iran|AP]] / 1957 [[Lịch Gregorius|AD]]. Nozhat al-Qolub. Edit by Muhammad Dabir Sayyaqi. Tahuri publishers. {{in lang|fa}}</ref> Mặc dù không được xác nhận, ngôn ngữ được gọi trong [[ngôn ngữ học]] Iran là [[ngôn ngữ Azari cổ]] có thể là tiền thân của cả tiếng Talysh và [[Tiếng Tat (Iran)|tiếng Tat]]. Giả thuyết của Miller (1953) rằng Âzari của [[Ardabil]] là một dạng Talysh đã được Henning (1954) xác nhận.<ref>Henning, W. B. 1954. The Ancient Language of Azerbaijan. ''Transactions of the Philological Society'', London. p 157-177.</ref><ref name="Asatrian">Asatrian, G. and H. Borjian, 2005. Talish: people and language: The state of research. ''Iran and the Caucasus'' 9/1, p 43-72</ref> Trong văn học phương tây, những người nói ngôn ngữ này đôi khi được gọi là Talish, Talesh hoặc Tolash. Nói chung, các tài liệu về Talesh rất hiếm.<br />
<br />
== Phân bố ==<br />
Ở bắc Iran, có sáu thành phố nơi tiếng Talysh được nói: [[Masal]], [[Rezvanshahr|Rezvanshar]], [[Hashtpar|Talesh]], [[Fuman]], [[Shaft]] và [[Masuleh]] (ở những thành phố này, một số người cũng nói [[tiếng Gilak]] và [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]]). Các thị trấn duy nhất mà tiếng Talysh được nói riêng lẻ là các thị trấn Masal và Masuleh. Tại các thành phố khác, ngoài tiếng Talysh, người ta còn nói tiếng Gilak và [[tiếng Azerbaijan]]. Ở Azerbaijan có tám thành phố nói tiếng Talysh{{Cần chú thích|date=June 2012}}: [[Astara, Ailen|Astara]] (98%), [[Lerik, Ailen|Lerik]] (90%), [[Lankaran|Lenkoran]] (90%), [[Masalli]] (36%).{{Cần chú thích|date=June 2012}}{{Cần giải thích|date=November 2013}}<br />
<br />
== Phân loại và ngôn ngữ liên quan ==<br />
Tiếng Talysh thuộc nhánh Tây Bắc Iran của [[ngữ hệ Ấn-Âu]]. Ngôn ngữ liên quan mật thiết nhất đến tiếng Talysh là tiếng Tat. Nhóm phương ngữ Tat được nói trên phạm vi Talysh ở phía tây nam{{Cần giải thích|date=November 2013}} (Kajal và Shahrud) và phía nam (Tarom).<ref name="Asatrian"/> Nhóm phương ngữ Tat này không nên nhầm lẫn với nhóm [[Tiếng Tat (Kavkaz)|Tat]] có liên quan nhiều hơn đến tiếng Ba Tư. Tiếng Talysh cũng chia sẻ nhiều đặc điểm và cấu trúc với [[tiếng Zaza]], hiện được nói ở [[Thổ Nhĩ Kỳ]] và các [[Nhóm ngôn ngữ Caspi|ngôn ngữ Caspi]] và [[tiếng Semnan]] tại Iran.<br />
<br />
== Chữ viết ==<br />
Hệ thống nguyên âm trong tiếng Talysh đa dạng hơn so với [[tiếng Ba Tư chuẩn]]. Sự khác biệt nổi bật là nguyên âm trước ü trong phương ngữ miền trung và miền bắc và nguyên âm giữa ə.<ref name="Asatrian"/> Năm 1929, một bảng chữ cái gốc Latinh đã được tạo ra cho tiếng Talysh ở [[Liên Xô]]. Tuy nhiên, vào năm 1938, nó đã được đổi thành chữ viết [[Các biến thể bảng chữ cái Kirin|dựa trên Kirin]], nhưng nó không được sử dụng rộng rãi vì nhiều lý do, bao gồm cả hợp nhất chính trị [[Chủ nghĩa Stalin|Stalin]] của [[các nước cộng hòa của Liên bang Xô viết]]. Ngày nay, [[chữ Ba Tư-Ả Rập]] và [[Bảng chữ cái Azerbaijan|chữ Azerbaijan Latinh]] được sử dụng lần lượt ở Iran và Azerbaijan.<br />
<br />
== Tham khảo ==<br />
{{tham khảo}}<br />
<br />
== Đọc thêm ==<br />
<br />
* Abdoli, A., 1380 [[Lịch Iran|AP]] / 2001 [[Lịch Gregorius|AD]]. Tat and Talysh literature (Iran and Azerbaijan republic). ''[https://web.archive.org/web/20090102000027/http://www.entesharco.com/booksf/zabanvaadab/tat.htm Entešâr Publication]'', Tehran, {{ISBN|964-325-100-4}}. {{in lang|fa}}<br />
* Asatrian, G., and Habib Borjian, 2005. Talish: people and language: The state of research. ''Iran and the Caucasus'' 9/1, pp.&nbsp;43–72 (published by Brill).<br />
* Bazin, M., 1974. Le Tâlech et les tâlechi: Ethnic et region dans le nord-ouest de l’Iran, ''Bulletin de l’Association de Geographes Français'', no. 417-418, 161-170. {{in lang|fr}}<br />
* Bazin, M., 1979. Recherche des papports entre diversité dialectale et geographie humaine: l’example du Tâleš, G. Schweizer, (ed.), ''Interdisciplinäre Iran-Forschung: Beiträge aus Kulturgeographie, Ethnologie, Soziologie und Neuerer Geschichte'', Wiesbaden, 1-15. {{in lang|fr}}<br />
* Bazin, M., 1981. Quelque échantillons des variations dialectales du tâleši, ''Studia Iranica'' 10, 111-124, 269-277. {{in lang|fr}}<br />
* Paul, D., 2011. A comparative dialectal description of Iranian Taleshi. PhD Dissertation: University of Manchester. https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:119653 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220310023930/https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:119653 |date=2022-03-10 }}<br />
* Yarshater, E., 1996. The Taleshi of Asalem. ''Studia Iranica'', 25, New York.<br />
* Yarshater, E., "Tâlish". ''Encyclopaedia of Islam'', 2nd ed., vol. 10.<br />
<br />
== Liên kết ngoài ==<br />
{{Incubator|tly|lang=tiếng Talysh}}<br />
* [http://www.azargoshnasp.net/languages/talyshi/TALYSHSUMGAYIT.pdf Positive Orientation Towards the Vernacular among the Talysh of Sumgayit]<br />
* [http://www.azargoshnasp.net/languages/talyshi/talyshlanguage.pdf Example of Talyshi Language]<br />
* [http://atropat.narod.ru/moa.html B. Miller. Talysh language and the languages of Azeri] {{in lang|ru}}<br />
* [http://atropat.narod.ru/moa3.html A. Mamedov, k.f.n. Talishes as carriers of the ancient language of Azerbaijan] {{in lang|ru}}<br />
* [http://taleshan.com/adabiyat.htm A short note on the history of Talyshi literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028051546/http://www.taleshan.com/adabiyat.htm |date = ngày 28 tháng 10 năm 2012}} {{in lang|fa}}<br />
{{Ngôn ngữ tại Azerbaijan}}<br />
{{Ngôn ngữ tại Iran}}<br />
{{Các ngôn ngữ Iran}}{{Authority control}}<br />
<br />
{{DEFAULTSORT:Talysh}}<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Azerbaijan]]<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Iran]]<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ Tây Bắc Iran]]</div>imported>TheSecondFunnyYellowBot