imported>NhacNy2412: Xóa tham số thừa, ký tự thừa trong tham số

2021-12-02T18:41:02Z

Xóa tham số thừa, ký tự thừa trong tham số

Trang mới

{{Infobox language
|name=Tiếng Tolai
|altname=Tiếng Kuanua
|nativename=''Tinata Tuna''
|states=[[Papua New Guinea]]
|region=[[Bán đảo Gazelle]], tỉnh [[East New Britain]]
|ethnicity=[[Người Tolai]]
|speakers= 61.000 (1991)
|speakers2=20.000 người nói [[ngôn ngữ thứ hai|L2]]
|familycolor=Austronesian
|fam2=[[Ngữ tộc Mã Lai-Đa Đảo|Mã Lai-Đa Đảo]]
|fam3=[[Ngữ chi châu Đại Dương|châu Đại Dương]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Tây châu Đại Dương|Tây]]
|fam5=[[Nhóm ngôn ngữ Trung phần Melanesia|Trung phần Melanesia]]
|fam6=(dòng St George)
|fam7=[[Nhóm ngôn ngữ Patpatar–Tolai|Patpatar–Tolai]]
|iso3=ksd
|glotto=kuan1248
|glottorefname=Kuanua
|script=[[Latin script]] (Tolai alphabet) [[Tolai Braille]]
}}

'''Tiếng Tolai''' là ngôn ngữ của [[người Tolai]] ở [[Papua New Guinea]], một dân tộc sống trên [[bán đảo Gazelle]] tại tỉnh [[East New Britain]].

==Tên gọi==
Tài liệu thường gọi ngôn ngữ này là ''Tolai''. Tuy vậy, Tolai thực ra là tên một nhóm văn hoá. Người Tolai gọi ngôn ngữ của họ là ''a tinata tuna'', nghĩa là "ngôn ngữ thực". ''Kuanua'' có vẻ là một từ trong [[tiếng Ramoaaina]] nghĩa là "chỗ đó".

==Đặc điểm==
[[Tập tin:Bible in Tinata Tuna, Maynooth University.jpg|thumb|[[Tân Ước]] tiếng Tolai: ''A Buk Tabu Kalamana Ure Iesu Karisito'': "Tân Thánh thư về [[Jesus Christ]]."]]

Trái với hiện trạng nhiều ngôn ngữ ở Papua New Guinea, tiếng Tolai là một ngôn ngữ "khoẻ mạnh", chưa chịu sự lấn át của [[Tok Pisin]], dù tiếng Tolai vẫn mượn nhiều từ vượng từ Tok Pisin, chẳng hạn, ''braun'' (nâu) đã thay thế ''kubar'', ''vilivil'' (xe đạp) đã thay thế ''aingau''. Đây là ngôn ngữ giao tiếp chính ở hai trung tâm dân cư lớn ở East New Britain: [[Kokopo]] và [[Rabaul]].

Một điểm đặc trưng của tiếng Tolai là sự biến mất của âm {{IPA|/s/}}. Ví dụ, từ 'mặt trời' trong những ngôn ngữ gần gũi tại Nam [[New Ireland]] là ''kesakese'', còn từ đồng nguyên tiếng Tolai là ''keake''. Tuy vậy, {{IPA|/s/}} đã được tái nhập thông qua [[từ mượn]] [[tiếng Anh]] và Tok Pisin.

==Phân loại==
Tiếng Tolai thuộc [[ngữ chi châu Đại Dương|nhánh châu Đại Dương]] của [[ngữ hệ Nam Đảo]]. Chính xác hơn, nó nằm trong [[Nhóm ngôn ngữ Patpatar–Tolai|nhóm Patpatar–Tolai]], cùng với [[tiếng Lungalunga]] (cũng nói trên bán đảo Gazelle) và [[tiếng Patpatar]] (nói trên [[New Ireland (đảo)|New Ireland]]).

===Ảnh hưởng lên ngôn ngữ khác===
Tiếng Tolai là một ngôn ngữ nên cho Tok Pisin. Một số từ Tok Pisin nhiều khả năng bắt nguồn từ Tolai (hay một ngôn ngữ gần gũi) kà:

''aibika'' (từ ''ibika'') - cây [[Abelmoschus manihot|bụp mì]] 
''buai'' - [[trầu]] 
''diwai'' (từ ''dawai'') - cây, gỗ 
''guria'' - [[đông đất]] 
''kawawar'' (từ ''kavavar'') - [[gừng]] 
''kiau'' - trứng 
''lapun'' - người già 
''liklik'' (từ ''ikilik'') - nhỏ 
''umben'' (từ ''uben'') - lưới đánh cá

==Ngữ pháp==

===Âm vị học===
Âm vị tiếng Tolai là:<ref>{{chú thích sách |url=https://www.sil.org/resources/archives/3907 |title=Tolai Language Course |last=Franklin |first=Karl J. |last2=Kerr |first2=Harland B. |last3=Beaumont |first3=Clive H. |publisher=Summer Institute of Linguistics |year=1974 |isbn=0-88312-207-3 |edition=third |location=Ukarumpa, Papua New Guinea}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Phụ âm
! colspan="2" |
! [[Âm môi|Môi]]
! [[Âm chân răng|Chân răng]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
|-
! rowspan="2" |[[Âm tắc|Tắc]]
!vô thanh
|{{IPA|p}}
|{{IPA|t}}
|{{IPA|k}}
|-
!hữu thanh
|{{IPA|b}}
|{{IPA|d}}
|{{IPA|ɡ}}
|-
! colspan="2" | [[Âm mũi|Mũi]]
| width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPA|m}}
| width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPA|n}}
| width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPA|ŋ}}
|-
! colspan="2" |[[Âm r|R]]
|
|{{IPA|r}}
|
|-
! colspan="2" |[[Âm cạnh lưỡi|Cạnh lưỡi]]
|
|{{IPA|l}}
|
|-
! colspan="2" | [[Âm xát|Xát]]
| style="border-right: 0;" |{{IPA|β}}
| style="border-right: 0;" |{{IPA|s}}
| style="border-right: 0;" |
|-
! colspan="2" |[[Tiếp cận]]
|{{IPA|(w)}}
|
|
|}

{| class="wikitable"
|+ '''Nguyên âm'''
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
![[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| align="center" |{{IPA|i}}
||| align="center" | {{IPA|u}}
|-
! [[Nguyên âm vừa|Vừa]]
| align="center" |{{IPA|e}}
||| align="center" |{{IPA|o}}
|-
![[Nguyên âm mở|Mở]]
|
| align="center" |{{IPA|a}}
|
|}
Những âm vị nguyên âm trên còn có tha âm {{IPA|[ɪ, ɛ, ʌ, ɔ, ʊ].}}

===Đại từ===

Đại từ tiếng Tolai phân biệt bốn [[số (ngữ pháp)|số]] (số ít (đơn), số đôi (kép), số tam (ba), số nhiều), ba [[ngôi ngữ pháp|ngôi]] (ngôi thứ nhất, thứ hai, thứ ba), đồng thời có sự phân biệt [[tính gộp]] (sự phân biệt chúng tôi-chúng ta). Không có sự phân biệt về [[giống ngữ pháp|giống]].

{| class="wikitable"
! !! Số đơn !! Số đôi !! Số tam !! Số nhiều
|- align="center"
! Ngôi thứ nhất không gộp
| ''iau'' (tôi) || ''(a)mir'' (hai chúng tôi) || ''(a)mital'' (ba chúng tôi) || ''avet'' ([tất cả] chúng tôi)
|- align="center"
! Ngôi thứ nhất gộp
| - || ''dor'' (hai chúng ta) || ''datal'' (ba chúng ta) || ''dat'' ([tất cả] chúng ta)
|- align="center"
! Ngôi thứ hai
| ''u'' (bạn, mi, mày, cậu) || ''(a)mur'' (hai bạn...) || ''(a)mutal'' (ba bạn...) || ''avat'' (các bạn, bây, chúng bây)
|- align="center"
! Ngôi thứ ba
| ''ia'' (anh/cô ta, hắn, nó) || ''dir'' (hai anh/cô ta...) || ''dital'' (ba anh/cô ta...) || diat (họ, chúng)
|}

Đại từ số nhiều mất đuôi -t khi đứng trước đông từ. ''''Da''' vana!' - 'Ta đi thôi!', 'Pa '''ave''' gire.' - 'Bọn tôi không thấy', ''''Dia''' tar pot' - 'Họ đến rồi.'

===Cú pháp===
Thứ tự từ cơ bản trong tiếng Tolai là [[chủ–đông–tân|SVO]].

==Nguồn tham khảo==
{{tham khảo}}

==Tài liệu==
* {{chú thích sách |url=https://archive.org/details/tolaisyntaxitshi0092mose |title=Tolai Syntax and Its Historical Development |last=Mosel |first=Ulrike |publisher=Pacific Linguistics |year=1984 |isbn=978-0-85883-309-8 |location=Canberra |doi=10.15144/pl-b92 |hdl=1885/145237 |doi-access=free |hdl-access=free |url-access=registration }}
* {{chú thích sách |title=The Oceanic Languages |last=Lynch |first=John |last2=Ross |first2=Malcolm |last3=Crowley |first3=Terry |publisher=[[Curzon Press]] |year=2002 |location=Richmond, Surrey |author-link=John Lynch (linguist) |author-link2=Malcolm Ross (linguist) |author-link3=Terry Crowley (linguist) }}

==Liên kết ngoài==
{{Wiktionary|Category:Tolai lemmas}}
*[http://www.language-museum.com/encyclopedia/k/kuanua.htm Trang Language Museum tiếng Tolai]

{{Languages of Papua New Guinea}}

[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Papua New Guinea]]

Tiếng Tolai - Lịch sử thay đổi

imported>NhacNy2412: Xóa tham số thừa, ký tự thừa trong tham số