imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.8.6

2022-01-13T23:24:37Z

Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.8.6

Trang mới

{{Infobox language
|name=Tiếng Tshangla
|nativename=Tiếng Sharchop
|pronunciation={{IPA|[tsʰaŋla]}}
|states=[[Bhutan]], [[Arunachal Pradesh]], [[Tây Tạng]]
|ethnicity=[[Người Sharchop]], [[người Memba]]
|speakers={{sigfig|166.200|2}} (1999–2007)<ref name=e18>[http://www.ethnologue.com/18/language/tsj/ Tiếng Tshangla] tại Ethnologue. 18th ed., 2015.</ref>
|familycolor=Sino-Tibetan
|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Tạng-Kanaur|Tạng-Kanaur]] ?
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Bod|Bod]] ?
|script=không thống nhất; [[chữ Tạng]] thường được sử dụng
|lc1=tsj|ld1=Tshangla
|dia1 =Tshangla Bhutan ([[Trashigang]])
|dia2=[[Phương ngữ Tshangla Tây Kameng|Tây Kameng]] ([[Tây Kameng (huyện)|Tây Kameng]], Ấn Độ)
|dia3=[[Phương ngữ Tshangla Pemako|Pemako]] ([[Tây Tạng]])
|lc2=kkf|ld2= Monpa Kalaktang (?)
|glotto=tsha1247
|glottorefname=Tshanglic
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Tshangla''' (đọc là {{IPA|/tsʰaŋla/}}) hay '''tiếng Sharchop''' là một [[ngữ hệ Hán-Tạng|ngôn ngữ Hán-Tạng]]. Tiếng Tshangla chủ yếu được nói ở miền đông [[Bhutan]] và đóng vai trò là một ''[[lingua franca]]'' tại đây, trong những khu vực nơi đa số người [[người Sharchop|Sharchop]] sinh sống, nó cũng hiện diện tại Arunachal Pradesh (Ấn Độ) và Tây Tạng. Tiếng Tshangla là ngôn ngữ phi [[Nhóm ngôn ngữ Tạng|Tạng]] chính ở Bhutan.<ref name=vanDriem93>{{chú thích web |url=http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:3003 |format=PDF |last=van Driem |first=George L. |authorlink=George van Driem |title=Language Policy in Bhutan |publisher=[[School of Oriental and African Studies|SOAS]] |location=[[Luân Đôn]] |year=1993 |access-date =ngày 18 tháng 1 năm 2011 |archive-date = ngày 1 tháng 11 năm 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101084255/http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo%3A3003 }}</ref><ref name=vanDriem1>{{chú thích sách|first=George |last=van Driem |year=2001 |title=Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |page=915 ''et seq.''}}</ref>

==Phân loại ==
Tiếng Tshangla, dù không phải một [[Nhóm ngôn ngữ Tạng|ngôn ngữ Tạng]], vẫn thường được xem là có quan hệ gần với những ngôn ngữ này. Bradley (2002) xếp nó vào [[nhóm ngôn ngữ Đông Bod]].<ref>David Bradley (2002), "The Subgrouping of Tibeto-Burman", in Beckwith & Blezer, ''Medieval Tibeto-Burman languages,'' BRILL, pp. 73–112</ref> Tuy nhiên, Van Driem (2011) giữ nó như một ngôn ngữ chưa được phân loại trong [[ngữ hệ]] Hán-Tạng, cần nghiên cứu sâu hơn.<ref>George van Driem (2011), "Tibeto-Burman subgroups and historical grammar", ''Himalayan Linguistics Journal'' 10(1):31–39</ref>

==Phương ngữ==
Tiếng Tshangla là một [[cụm phương ngữ]] gồm một vài phương ngữ không thông hiểu lẫn nhau, gồm (Gerber 2018):<ref name="Gerber2018">Gerber, Pascal. 2018. ''[https://www.academia.edu/36564118/Areal_features_in_Gongduk_Bjokapakha_and_Black_Mountain_M%C3%B6npa_phonology_Draft_ Areal features in Gongduk, Bjokapakha and Black Mountain Mönpa phonology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324232941/https://www.academia.edu/36564118/Areal_features_in_Gongduk_Bjokapakha_and_Black_Mountain_M%C3%B6npa_phonology_Draft_ |date=2019-03-24 }}''. Unpublished draft.</ref>
*Trashigang
*Dungsam
*Dirang
*Bjokapakha (Bjoka)

Dạng tiếng Tshangla ở [[Trashigang]] đóng vai trò [[lingua franca]]. Dungsam là phương ngữ nguyên thủy nhất, còn Dirang và Bjokapakha lại khá "đổi mới".<ref name="Gerber2018"/>

==Chữ viết==
Tiếng Tshangla ít khi là [[ngôn ngữ viết]] và không có địa vị chính thức. Lúc được viết ra, người bản ngữ hay dùng [[chữ Tạng]].<ref name=Andvik>{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=4Sc9XZ2jJGgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=A Grammar of Tshangla |volume=10 |publisher=Brill |series=Tibetan Studies Library |first=Erik E. |last=Andvik |year=2010 |isbn=90-04-17827-9}}</ref>

==Ngữ âm học==
Bản dưới là hệ thống phụ âm tiếng Tshangla theo Andvik (2010). Âm vị ngoại lai, trong ngoặc kép, thường được hợp nhất vào [[âm vị]] nguyên hữu: /ɬ/ thành /l/; /dz/ thành /z/; và /ʑ/ thành /y/.<ref name=Andvik/>{{rp|8–12}}

{| class="wikitable"
|+Phụ âm tiếng Tshangla
!colspan=2| 
![[Âm môi|Môi]]
![[Âm chân răng|Chân răng]]
![[Âm quặt|Quặt lưỡi]]
![[Âm vòm|Vòm]]
![[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
![[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|- align=center
!colspan=2|[[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
|{{IPA|w}} /w/ ཝ
|
|
|{{IPA|j}} /y/ ཡ
|
|{{IPA|h}} /h/ ཧ
|- align=center
!colspan=2|[[Âm mũi|Mũi]]
|{{IPA|m}} /m/ མ
|{{IPA|n}} /n/ ན
|
|{{IPA|ɲ}} /ny/ ཉ
|{{IPA|ŋ}} /ng/ ང
|
|- align=center
!rowspan=3|[[Âm tắc|Tắc]]
!vô thanh
|{{IPA|p}} /p/ པ
|{{IPA|t}} /t/ ཏ
|{{IPA|ʈ}} /tr/ ཏྲ
|
|{{IPA|k}} /k/ ཀ
|
|- align=center
!bật hơi
|{{IPA|pʰ}} /ph/ ཕ
|{{IPA|tʰ}} /th/ ཐ
|{{IPA|ʈʰ}} /thr/ ཐྲ
|
|{{IPA|kʰ}} /kh/ ཁ
|
|- align=center
!hữu thanh
|{{IPA|b}} /b/ བ
|{{IPA|d}} /d/ ད
|{{IPA|ɖ}} /dr/ དྲ
|
|{{IPA|ɡ}} /g/ ག
|
|- align=center
!rowspan=2|[[Âm tắc xát|Tắc xát]]
!vô thanh
|
|{{IPA|ts}} /ts/ ཅ
|
| {{IPA|tɕ}} /tsh/ ཆ
|
|
|- align=center
!hữu thanh
|
|({{IPA|dz}} /dz/ ཛ)
|
| {{IPA|dʑ}} /j/ ཇ
|
|
|- align=center
!rowspan=2|[[Âm xát|Xát]]
!vô thanh
|
|{{IPA|s}} /s/ ས
|
| {{IPA|ɕ}} /sh/ ཤ
|
|
|- align=center
!hữ thanh
|
| {{IPA|z}} /z/ ཟ
|
| ({{IPA|ʑ}} /zh/ ཞ)
|
|
|- align=center
!rowspan=2|[[Âm cạnh lưỡi|Cạnh lưỡi]]
!vô thanh
|
|({{IPA|ɬ}} /lh/ ལྷ)
|
|
|
|
|- align=center
!hữu thanh
|
|{{IPA|l}} /l/ ལ
|
|
|
|
|- align=center
!colspan=2|[[Âm vỗ|Vỗ]]
|
|{{IPA|r}} /r/ ར
|
|
|
|
|}

Bản trên gồm chủ yếu phụ âm đầu. Cụm phụ âm đầu bị giới hạn theo cấu trúc phụ âm + /r/, ngoại lệ là /pɕi/, được dùng hạn chế.<ref group=nb>/pɕi/ chỉ xuất hiện hai từ "bốn" (/pɕi/) và "to [[trung tiện|đánh rắm]]" (/pɕi pʰule/).</ref><ref name=Andvik/>{{rp|14–15}} Phụ âm bật hơi /pʰ/ /tʰ/, và /kʰ/ lúc ở vị trí giữa nguyên âm [[lenition|lenite]] thành lần lượt /ɸ/, /θ/, và /x/ hay /h/.<ref name=Andvik/>{{rp|10}} Phụ âm cuối là /p/, /t/, /k/, /s/, /m/, /n/, và /ŋ/.<ref name=Andvik/>{{rp|16}}

Nguyên âm tiếng Tshangla như sau, theo Andvik (2010). Nguyên âm trong ngoặt kép có trong [[từ mượn]], chủ yếu lấy từ [[tiếng Tạng chuẩn|tiếng Tạng]], [[tiếng Dzongkha]], và [[tiếng Tạng cổ điển|Chöke]]. Nguyên âm mượn có thể trở thành nguyên âm trước không làm tròn.<ref name=Andvik/>{{rp|12–14}}
{| class="wikitable"
|+Nguyên âm tiếng Tshangla
!
!colspan=2 |[[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm giữa|Giữa]]
![[Âm sau|Sau]]
|- align="center"
!
! không làm tròn
! làm tròn
|
! làm tròn
|- align="center"
![[Nguyên âm đóng|Đóng]]
|{{IPA|i}} /i/ 　 ི
|({{IPA|y}} /ü/ 　 ུ)
|
|{{IPA|u}} /u/ 　 ུ
|- align="center"
![[Nguyên âm vừa|Vừa]]
|{{IPA|e}} /e/ 　 ེ
|({{IPA|œ}} /ö/ 　 ོ)
|
|{{IPA|o}} /o/ 　 ོ
|- align="center"
![[Nguyên âm mở|Mở]]
|
|
|{{IPA|a}} /a/
|
|}

==Chú thích==
{{tham khảo}}
{{tham khảo|group=nb}}

{{Ngôn ngữ tại Bhutan}}

{{DEFAULTSORT:Tshangla}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Bhutan]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Tạng không xếp loại]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ viết bằng chữ Tạng]]
[[Thể loại:Ngữ tộc Tạng-Miến]]

Tiếng Tshangla - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.8.6