https://wikibeta.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Ti%E1%BA%BFng_Yupik_Trung_XibiaTiếng Yupik Trung Xibia - Lịch sử thay đổi2026-08-11T02:12:51ZLịch sử thay đổi trang này trên wikiMediaWiki 1.46.0https://wikibeta.org/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Yupik_Trung_Xibia&diff=6823088&oldid=previmported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, thêm thể loại, Executed time: 00:00:06.26289542025-10-08T01:58:54Z<p>(Bot) <a href="/wiki/Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:AnsterBot#AlphamaEditor" title="Thành viên:AnsterBot">AlphamaEditor</a>, thêm thể loại, Executed time: 00:00:06.2628954</p>
<p><b>Trang mới</b></p><div>{{Infobox language<br />
| name = Tiếng Yupik Trung Xibia<br />
| altname = Yupik Xibia<br />Yuit<br />
| nativename = ''Юпик''<br />
| states = [[Hoa Kỳ]], [[Nga]]<br />
| region = Vùng [[eo biển Bering]]<br />
| ethnicity = [[Người Yupik Xibia]]<br />
| speakers = {{sigfig|1010|3}} (2006-2010)<ref name="Census.gov">{{chú thích web |url=http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/acs/SupplementaryTable1_ACSBR10-10.xls |title=Supplementary Table 1. Native North American Languages and Residence in American Indian or Alaska Native Areas for the Population 5 Years and Over in the United States and Puerto Rico: 2006-2010 |format=xls |website=[[Census.gov]] |quote=St Lawrence Island Yupik}}</ref><ref name="Ethnologue 19" /> tại Hoa Kỳ<br />
| familycolor = Eskimo-Aleut<br />
| fam2 = Eskimo<br />
| fam3 = [[Nhóm ngôn ngữ Yupik|Yupik]]<br />
| dia1 = Yupik Chaplinski<br />
| dia2 = Yupik đảo St. Lawrence<br />
| iso3 = ess<br />
| iso3comment = {{nowrap|(Central Siberian Yupik)<ref name="ISO 639-3/RA" />}}<br />
| glotto = cent2128<br />
| glottoname = {{nowrap|Central Siberian Yupik}}<br />
| script = [[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]], [[Bảng chữ cái Kirin|Kirin]]<br />
| notice = IPA<br />
}}<br />
<br />
'''Tiếng Yupik Trung Xibia''',<ref name="Ethnologue 19">{{chú thích web |url=http://www.ethnologue.com/19/language/ess/ |title=Yupik, Central Siberian |work=[[Ethnologue]] |edition=19 |year=2016 |access-date = ngày 8 tháng 7 năm 2017}}</ref><ref name="ISO 639-3/RA">{{chú thích web |url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ess |title=Documentation for ISO 639 identifier: ess |publisher=ISO 639-3 Registration Authority - SIL International |access-date = ngày 8 tháng 7 năm 2017 |quote=Name: Central Siberian Yupik}}</ref> (còn gọi là '''tiếng Yupik Xibia''', '''tiếng Yupik eo biển Bering''', '''Yuit''', '''Yoit''') là một [[nhóm ngôn ngữ Yupik|ngôn ngữ Yupik]], được nói bởi [[người Yupik Xibia]] dọc theo miền duyên hải [[bán đảo Chukchi]] ở [[Viễn Đông Nga]] và ở các ngôi làng [[Savoonga, Alaska|Savoonga]] và [[Gambell, Alaska|Gambell]] trên [[đảo St. Lawrence]].<br />
<br />
Ở [[Alaska]], khoảng 1.050 trong 1.100 người Yupik Xibia nói ngôn ngữ này. Tại [[Nga]], đây là ngôn ngữ của khoảng 300 người trong từ 1.200 đến 1.500 người Yupik Xibia.<br />
<br />
== Phương ngữ ==<br />
Tiếng Yupik Trung Xibia có hai phương ngữ: '''Yupik Chaplinski''' được nói tại [[bán đảo Chukchi]] ở mạn đông bắc Nga, và '''Yupik đảo St. Lawrence''' (Sivuqaghmiistun) trên [[đảo St. Lawrence|đảo St. Lawrence, Alaska]]. Đa số người nói tiếng Yupik Chaplinski sống trong các làng [[Novoye Chaplino]] và [[Sireniki]], dọc bờ biển [[Bán đảo Chukotka|bán đảo Chukchi]]. Tiếng Yupik đảo St. Lawrence được xem là hậu thân của Chaplinski và trừ vài nét riêng về ngữ âm, hình thái và từ vựng thì đồng nhất với Chaplinski.<ref name="Dariamorgounova">Daria Morgounova (2004). [http://www.connexion-dte.dk/eksp/pdf/MA-thesis.pdf Language contact on both sides of the Bering Strait: a comparative study of Central Siberian Yupik-Russian and Central Alaskan Yupik-English language contact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316033636/http://www.connexion-dte.dk/eksp/pdf/MA-thesis.pdf |date=2016-03-16 }}. Københavns Universitet, Det Humanistiske Fakultet, Engelsk Institut.</ref><br />
[[Tập tin:Asian Siberian Yupik Eskimo map.svg|thumbnail|350px|Các điểm dân cư Yupik (chấm đỏ) ở châu Á/Xibia.]]<br />
Chaplinski (hay Chaplino), ''Ungazighmiistun'', là ngôn ngữ Yupik lớn nhất Xibia (thứ nhì là [[tiếng Naukan]]) và được đặt theo tên điểm dân cư Ungaziq (Novoye Chaplino). Từ ''Ungazighmii'' / Уңазиӷмӣ<ref>Menovshchikov 1962:89</ref><ref>cùng hậu tố với những gốc khác (Rubcova 1954: 465)</ref> {{IPA|[uŋaʑiʁmiː]}} (số nhiều ''Ungazighmiit'' / Уңазиӷмӣт {{IPA|[uŋaʑiʁmiːt]}}<ref>Rubcova 1954:220,238,370 (tale examples)</ref><ref name=men1>Menovshchikov 1962:1</ref>) có nghĩa là "(những) cư dân Ungaziq". Người nói Chaplinski sống ở nhiều nơi trên bán đảo Chukchi<ref name=bevakhtin>[http://www.siberian-studies.org/publications/PDF/bevakhtin.pdf Endangered Languages in Northeast Siberia: Siberian Yupik and other Languages of Chukotka] by Nikolai Vakhtin</ref> (gồm [[Novoye Chaplino]], [[Provideniya]], và [[Sireniki]]), [[Uelkal]], [[đảo Wrangel]],<ref name=men1/> và [[Anadyr (thị trấn)|Anadyr]].<ref name=endsib>[http://lingsib.unesco.ru/en/languages/eskimo.shtml.htm Asian Eskimo Language] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070812154954/http://lingsib.unesco.ru/en/languages/eskimo.shtml.htm |date = ngày 12 tháng 8 năm 2007}} by Endangered languages of Indigenous Peoples of Siberia</ref><br />
<br />
== Chú thích ==<br />
{{tham khảo}}<br />
<br />
== Nghiên cứu ==<br />
<br />
=== Tiếng Anh ===<br />
<br />
* {{chú thích sách |last=Menovščikov |first=G. A. (= Г. А. Меновщиков) |chapter=Popular Conceptions, Religious Beliefs and Rites of the Asiatic Eskimoes |editor=Diószegi, Vilmos |title=Popular beliefs and folklore tradition in Siberia |publisher=Akadémiai Kiadó |location=Budapest |year=1968}}<br />
* de Reuse, Willem J. (1994). ''Siberian Yupik Eskimo: The language and its contacts with Chukchi''. Studies in indigenous languages of the Americas. Salt Lake City: University of Utah Press. {{ISBN|0-87480-397-7}}.<br />
<br />
=== Tiếng Nga ===<br />
<br />
* {{chú thích sách |last=Меновщиков |first=Г. А. |title=Грамматиκа языка азиатских эскимосов. Часть первая |publisher=[[:ru:Российская академия наук|Академия Наук СССР]]. Институт языкознания |location=Москва • Ленинград|year=1962}} The transliteration of author's name, and the rendering of title in English: {{chú thích sách |last=Menovshchikov |first=G. A. |title=Grammar of the language of Asian Eskimos. Vol. I. |publisher=[[Russian Academy of Sciences|Academy of Sciences of the USSR]] |location=Moscow • Leningrad |year=1962}}<br />
* {{chú thích sách |last=Меновщиков |first=Г. А. |title=Языки мира. Палеоазиатские языки|chapter=Азиатских эскимосов язык|publisher=[[:ru:Российская академия наук|Российская академия наук]]. Институт языкознания|location=Москва|year=1996}} The transliteration of author's name, and the rendering of title in English: {{chú thích sách |last=Menovshchikov |first=G. A. |title=Languages of the world. Paleoasiatic languages|chapter=The language of Asian Eskimos|publisher=[[Russian Academy of Sciences]] |location=Moscow |year=1996}}<br />
* {{chú thích sách |last=Рубцова |first=Е. С. |title=Материалы по языку и фольклору эскимосов (чаплинский диалект) |publisher=[[:ru:Российская академия наук|Академия Наук СССР]] |location=Москва • Ленинград|year=1954}} The transliteration of author's name, and the rendering of title in English: {{chú thích sách |last=Rubcova |first=E. S. |title=Materials on the Language and Folklore of the Eskimoes, Vol. I, Chaplino Dialect |publisher=[[Russian Academy of Sciences|Academy of Sciences of the USSR]] |location=Moscow • Leningrad |year=1954}}<br />
* [http://lingsib.iea.ras.ru/ru/bibliography/eskimo.shtml Библиография работ по языку азиатских эскимосов]<br />
<br />
== Nghiên cứu ==<br />
{{refbegin}}<br />
* Menovshchikov, G.A.: Language of Sireniki Eskimos. Phonetics, morphology, texts and vocabulary. [[Russian Academy of Sciences|Academy of Sciences of the USSR]], Moscow • Leningrad, 1964. Original data: Г.А. Меновщиков: Язык сиреникских эскимосов. Фонетика, очерк морфологии, тексты и словарь. Академия Наук СССР. Институт языкознания. Москва • Ленинград, 1964<br />
* Menovshchikov, G.A.: Grammar of the language of Asian Eskimos. Vol. I. [[Russian Academy of Sciences|Academy of Sciences of the USSR]], Moscow • Leningrad, 1962. Original data: Г.А. Меновщиков: Грамматиκа языка азиатских эскимосов. Часть первая. Академия Наук СССР. Москва • Ленинград, 1962.<br />
* Rubcova, E. S. (1954). Materials on the Language and Folklore of the Eskimos (Vol. I, Chaplino Dialect). Moscow • Leningrad: [[Russian Academy of Sciences|Academy of Sciences of the USSR]]. Original data: Рубцова, Е. С. (1954). Материалы по языку и фольклору эскимосов (чаплинский диалект). Москва • Ленинград: Академия Наук СССР.<br />
* [http://www.l.u-tokyo.ac.jp/~kmatsum/kaken/Rusbiblio/Yupik.html Yupik: Bibliographical guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526031719/http://www.l.u-tokyo.ac.jp/~kmatsum/kaken/Rusbiblio/Yupik.html |date = ngày 26 tháng 5 năm 2011}}<br />
{{refend}}<br />
<br />
==Đọc thêm==<br />
{{refbegin}}<br />
* Badten, Linda Womkon, Vera Oovi Kaneshiro, Marie Oovi, and Steven A. Jacobson. ''A Dictionary of the St. Lawrence Island/Siberian Yupik Eskimo Language''. Fairbanks: Alaska Native Language Center, College of Liberal Arts, University of Alaska, Fairbanks, 1987. {{ISBN|1-55500-029-0}}<br />
* Bass, Willard P., Edward A. Tennant, and Sharon Pungowiyi Satre. ''Test of Oral Language Dominance Siberian Yupik-English''. Albuquerque, N.M.: Southwest Research Associates, 1973.<br />
* {{chú thích sách |last=Jacobson |first=Steven A. |title=A Practical Grammar of the St. Lawrence Island/Siberian Yupik Eskimo Language |location=Fairbanks |publisher=Alaska Native Language Center, College of Liberal Arts, University of Alaska |year=1990 |isbn=1-55500-034-7 |url=http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2002/v26/n2/007654ar.pdf }}<br />
* Jacobson, Steven A. ''Reading and Writing the Cyrillic System for Siberian Yupik = Atightuneqlu Iganeqlu Yupigestun Ruuseghmiit Latangitgun''. Fairbanks: Alaska Native Language Center, College of Liberal Arts, University of Alaska, 1990.<br />
* {{chú thích sách |last=Koonooka |first=Christopher |title=Ungipaghaghlanga: Let Me Tell A Story |publisher=Alaska Native Language Center (University of Alaska Fairbanks) |year=2003 |location=Fairbanks |url=http://www.uaf.edu/news/a_news/20031009141634.html }} Collection of stories, originally recorded by Меновщиков among Siberian Yupik, then transliterated so that it can be read by Yupik of St. Lawrence Island.<br />
* {{chú thích sách |last1=Nagai |first1=Kayo |last2=Waghiyi |first2=Della |title=Mrs. Della Waghiyi's St Lawrence Island Yupik Texts with Grammatical Analysis by Kayo Nagai |publisher=Endangered Languages of the Pacific Rim |location=Osaka (Japan) |year=2001 |url=http://www.lmp.ucla.edu/Search.aspx?MatID=0&LangID=196 |access-date = ngày 20 tháng 8 năm 2017 |archive-date = ngày 9 tháng 6 năm 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609004754/http://www.lmp.ucla.edu/Search.aspx?MatID=0&LangID=196 }}<br />
* Reuse, Willem Joseph de. ''Siberian Yupik Eskimo The Language and Its Contacts with Chukchi''. Studies in indigenous languages of the Americas. Salt Lake City: University of Utah Press, 1994. {{ISBN|0-87480-397-7}}<br />
* Reuse, Willem Joseph de. ''Studies in Siberian Yupik Eskimo Morphology and Syntax''. 1988.<br />
{{refend}}<br />
<br />
== Liên kết ngoài ==<br />
{{Incubator|code= ess/Main Page}}<br />
<br />
{{Languages of the United States}}<br />
{{Languages of Russia}}<br />
<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính]]<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Nga]]<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ bản địa Alaska]]<br />
[[Thể loại:Ngôn ngữ bản địa Bắc Cực thuộc Bắc Mỹ]]</div>imported>AnsterBot