imported>InternetArchiveBot: Reformat 1 URL (Wayback Medic 2.5)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

2023-09-15T22:11:57Z

Reformat 1 URL (Wayback Medic 2.5)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

Trang mới

[[Tập tin:Turul_buda_castle1.jpg|nhỏ| Tượng chim Turul tại [[Lâu đài Buda]], [[Budapest]], [[Hungary]]]]
'''Turul''' là một loài chim săn mồi trong [[thần thoại]]. Trong truyền thuyết của [[người Hungary]], Turul được miêu tả như con [[diều hâu]] hoặc [[chim ưng]], đồng thời Turul cũng là một trong những biểu tượng quốc gia của [[Hungary]].

== Nguồn gốc ==
[[Tập tin:Prehistoric_Times_of_Bohemia,_Moravia_and_Slovakia_-_NM_Prague_59.JPG|nhỏ| Huy hiệu bằng bạc mạ vàng với họa tiết chim Turul ([[Hungary]] vào [[thế kỷ 10]]) tại [[Bảo tàng Quốc gia (Praha)|Bảo tàng Quốc gia Praha]]]]
[[Tập tin:PictaA.jpg|nhỏ| Bức tiểu họa của thủ lĩnh Ügyek, cùng tấm khiên có hình chim Turul ([[Biên niên sử bằng tranh (Hungary)|Biên niên sử bằng tranh]], [[thế kỷ 14]])]]
Hình tượng của chim Turul có thể được dựa trên hình ảnh của một con [[chim ưng]] lớn. Ngoài ra, nguồn gốc của từ ''Turul'' có thể là từ [[ngữ hệ Turk]],<ref>Clauson, Sir Gerard. 1972. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Róna-Tas, András, Árpád Berta, with the assistance of László Károly (eds). 2011. ''West Old Turkic'', I-II. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.</ref> trong đó ''toġrïl'' hoặc ''toğrul'' có nghĩa là một loài chim săn mồi cỡ từ vừa đến lớn trong [[Họ Ưng|họ ưng]], [[ưng ngỗng]] hoặc [[milvus milvus]].<ref>{{chú thích web|url=http://tdkterim.gov.tr/bts/?kategori=verilst&ayn=bas&kelime=togr%FDl|title=Great Turkish Dictionary|publisher=[[Turkish Language Association]]|archive-url=https://archive.today/20120715231143/http://tdkterim.gov.tr/bts/?kategori=verilst&ayn=bas&kelime=togr%FDl|archive-date=ngày 15 tháng 7 năm 2012|access-date=ngày 1 tháng 8 năm 2009|url-status=dead}}</ref> Trong [[tiếng Hungary]], từ ''sólyom'' có nghĩa là [[chim ưng]] và còn có những từ cổ khác dùng để miêu tả các loài [[chim ưng]], đó là: ''κερχνηίς'' trong [[tiếng Hy Lạp]] nghĩa là [[Cắt Saker]], ''zongor'' trong [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]] là [[Cắt Bắc Cực]]. Theo truyền thuyết của người Hungary thì Turul được xem như biểu tượng của [[Árpád|vương triều Árpád]] từ [[thế kỷ 9]] đến [[thế kỷ 10]].<ref>[[Chronicon Pictum]], [[Gesta Hungarorum]].{{clarify|date=April 2016}} Arnold Ipolyi, "Magyar mitológia" (Hungarian Mythology) 1854; Gáspár Heltai, Hungarian Mythology. "[...] the hawk or ''turul'', which in shamanistic lore rested upon the tree of life connecting the earth with the netherworld and the skies, persevered for longer [than other clan totems] as a device belonging to the ruling house. But even this was soon eclipsed by the symbol of the double cross and, around 1200, by the striped shield coloured in the red and white of Christ's Passion." Martyn C. Rady, [https://books.google.com/books?id=4SViWPzFj1AC&pg=PA12&dq=Turul+Hungarian+nobility&hl=en&ei=4f2ITZy2JM6YhQeO1aC0Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Nobility, land and service in medieval Hungary], Palgrave Macmillan, 2000, p.12</ref>

Theo các ghi chép cổ, trong đó có Hành sự của người Hung Nô (''Gesta Hungarorum'') và [[Biên niên sử bằng tranh (Hungary)|Biên niên sử bằng tranh]] (''Chronicon Pictum'') thì Turul được nhắc đến trong giấc mộng của Quốc mẫu [[Emese]] khi bà đang có mang.<ref name="oszk2">{{chú thích web|url=http://mek.oszk.hu/02100/02115/html/1-1904.html|title=Magyar Néprajzi Lexikon: Emese|publisher=mek.oszk.hu|access-date=ngày 1 tháng 6 năm 2014}}</ref> Trong những áng văn cổ thì lại nói rõ là khi Turul xuất hiện thì cũng là lúc mẹ [[Emese]] được thụ thai.<ref>For further details: {{chú thích web|url=http://www.arpad.btk.mta.hu/images/e-konyvtar/Szabados_Gyrgy_Attila-s_a_slyomforma_madr_s_a_fehr_elefnt.pdf|title=Attila-ős, a sólyomforma madár és a fehér elefánt|last=Szabados|first=György|publisher=Hungarian Academy of Sciences, History Department|language=hu}}</ref> Turul có vai trò như một linh hồn bảo hộ cho tiểu hoàng đế Álmos khỏi những tai ương. Lần thứ hai Turul xuất hiện là trong giấc mơ của thủ lĩnh của các bộ lạc [[người Hung]]. Trong mơ, từ đâu có một lũ [[Đại bàng|chim đại bàng]] (biểu tượng cho [[Pecheneg|người Pecheneg]]) đến tấn công đàn [[ngựa]] của [[người Hung]] và thế là Turul đã lao tới cứu đàn [[ngựa]].

Chim thiêng Turul cũng được tin là loài chim thủy tổ của [[người Hungary]] nguyên thủy, [[Người Hungary|người Magyar]], là những người từng di cư khỏi vùng đồng bằng [[Trung Á]].<ref name=":04">{{Citation|last=Rick Steves' Europe|title=Budapest: The Best of Hungary|date = ngày 14 tháng 5 năm 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rs_w9cwJ1Fg&t=94|access-date = ngày 23 tháng 2 năm 2019}}</ref> Tương truyền rằng, năm 896 [[sau Công nguyên]], chim Turul từng đánh rơi thanh kiếm trên mảnh đất mà ngày nay là [[Budapest]] để báo cho [[Người Hungary|người Magyar]] biết đây chính là quê hương của họ.<ref name=":04"/> Sự kiện này cũng đánh dấu 1000 năm người Magyar sống trên mảng đất mà ngày nay là thủ đô [[Budapest]].<ref name=":04"/>

== Thời hiện đại ==
[[Tập tin:1904_Sasd_60filler.jpg|nhỏ|173x173px| Tem bưu chính của [[Vương quốc Hungary]] với hình chim Turul năm 1900|trái]]
Chim Turul được sử dụng làm phù hiệu của [[Lực lượng Phòng vệ Hungary]], [[Trung tâm Chống Khủng bố và Văn phòng An ninh Quốc gia Hungary]].<ref>Tom Warhol, [https://books.google.com/books?id=YkepQQWk-TQC&pg=PA158&dq=Turul+Hungarian+nobility&hl=en&ei=4f2ITZy2JM6YhQeO1aC0Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q=Turul%20Hungarian%20nobility&f=false Birdwatcher's Daily Companion: 365 Days of Advice, Insight, and Information for Enthusiastic Birders], Marcus Schneck, Quarry Books, 2010, p. 158</ref><ref>István Dienes, [https://books.google.com/books?ei=gwKJTeHHNc6WhQfV8O3BDg&ct=result&id=IDQ9AAAAIAAJ&dq=Turul+Hungarian+nobility&q=+symbol+of+power+among+their+nobility#search_anchor The Hungarians cross the Carpathians], Corvina Press, 1972, p. 71</ref>

Ngoài ra, còn có ba [[Tượng|bức tượng]] lớn hình chim Turul, mỗi bức có sải cánh dài 15 [[mét]], được đặt ở [[Vương quốc Hungary]] (trước khi [[Hungary]] thiết lập lại đường biên giới theo [[Hòa ước Trianon]]). Một trong ba bức tượng nằm trên một ngọn núi gần thành phố [[Tatabánya]], [[Hungary]]. Đáng tiếc, hai bức tượng chim Turul còn lại đã bị phá hủy. Bức tượng chim Turul còn sót lại là tượng chim lớn nhất tại [[Châu Âu]] và là tượng đồng lớn nhất tại [[Trung Âu]].<ref>{{chú thích web|url=http://info.worldbank.org/etools/docs/library/19619/Documents+and+Settings/wb230542/Desktop/KECITIES/Course_Modules/4713.htm|website=info.worldbank.org}}{{Dead link|date=September 2020}}</ref> Tính đến này, còn lại khoảng ít nhất là 195 bức tượng Turul trên lãnh thổ [[Hungary]], 48 bức ở [[România|Romania]] (trong đó có 32 bức ở Transylvania và 16 bức ở Partium), 8 bức ở [[Slovakia]], 7 bức ở [[Serbia]], 5 bức ở [[Ukraina]], 1 bức ở [[Áo]]. Một trong những công trình về chim Turul gần đây được xây dựng là vào ngày 29 tháng 9 năm 2012, tại [[công viên Di sản Quốc gia Ópusztaszer]], nhân ngày lễ [[Tổng lãnh thiên thần Micae]].<ref>{{chú thích web|url=http://index.hu/belfold/2012/09/29/orban_uj_torvenyek_vilaga_kozeledik/|title=Orbán: Új törvények világa közeledik|website=index.hu}}</ref> Ngoài ra, một số [[Tem thư|tem]] bưu chính của [[Vương quốc Hungary]] được phát hành sau năm 1900 còn in hình chim Turul.
== Xem thêm ==
* [[Quốc huy và quốc kỳ của Transylvania]]
* [[Biểu tượng quốc gia của Hungary]]
* [[Konrul]]
* [[Đại bàng ba đầu]]
* [[Tughril]]

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==
* {{Commons and category-inline|Turul}}

[[Thể loại:Biểu tượng quốc gia Hungary]]
[[Thể loại:Tengri giáo]]

Turul - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Reformat 1 URL (Wayback Medic 2.5)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot