imported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260623sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

2026-06-24T16:42:31Z

Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260623sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

Trang mới

'''Vắc-xin''' '''axit ribonucleic''' '''(RNA)''' hoặc '''vắc-xin RNA thông tin''' '''(mRNA)''' là một loại [[vắc-xin]] có sử dụng một bản sao của một phân tử gọi là [[RNA thông tin]] (mRNA) để tạo ra một phản ứng miễn dịch.<ref name="pmid333406204">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Park KS, Sun X, Aikins ME, Moon JJ|date=December 2020|title=Non-viral COVID-19 vaccine delivery systems|journal=Advanced Drug Delivery Reviews|volume=169|pages=137–51|doi=10.1016/j.addr.2020.12.008|pmc=7744276|pmid=33340620}}</ref> Vắc xin [[Truyền RNA|truyền]] các phân tử [[RNA thông tin biến đổi nucleoside|RNA tổng hợp]] vào [[Tế bào tua|các tế bào miễn dịch]], tại đó vắc xin có chức năng như mRNA, khiến các tế bào tạo ra [[Protein|protein lạ]] vốn thường được tạo ra bởi [[mầm bệnh]] (chẳng hạn như virus) hoặc tế bào ung thư. Các phân tử protein này kích [[Miễn dịch thu được|thích phản ứng miễn dịch thu được]] dạy cho cơ thể biết cách xác định và tiêu diệt mầm bệnh hoặc tế bào ung thư tương ứng.<ref name="pmid333406204"/> mRNA được đưa vào cơ thể bằng cách tích hợp RNA vào [[Hạt nano lipid|các hạt nano lipid]] giúp bảo vệ các sợi RNA và giúp tế bào hấp thụ chúng.<ref name="Kowalski2">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Kowalski PS, Rudra A, Miao L, Anderson DG|date=April 2019|title=Delivering the Messenger: Advances in Technologies for Therapeutic mRNA Delivery|journal=Mol Ther|volume=27|issue=4|pages=710–28|doi=10.1016/j.ymthe.2019.02.012|pmc=6453548|pmid=30846391}}</ref><ref name="Verbeke_20194">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Verbeke R, Lentacker I, De Smedt SC, Dewitte H|date=October 2019|title=Three decades of messenger RNA vaccine development|url=https://biblio.ugent.be/publication/8628303|journal=Nano Today|volume=28|pages=100766|doi=10.1016/j.nantod.2019.100766}}</ref>

Khả năng phản vệ - xu hướng của vắc-xin tạo ra các phản ứng có hại - của vắc xin RNA là tương tự như các vắc-xin không chứa RNA thông thường.<ref name="NAT1">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Pardi N, Hogan MJ, Porter FW, Weissman D|date=April 2018|title=mRNA vaccines – a new era in vaccinology|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=17|issue=4|pages=261–79|doi=10.1038/nrd.2017.243|pmc=5906799|pmid=29326426}}</ref> Những người nhạy cảm với [[Tự miễn dịch|phản ứng tự miễn dịch]] có thể có các phản ứng bất lợi với vắc xin RNA.<ref name="NAT1" /> Ưu điểm của vắc xin RNA so với vắc xin protein truyền thống là thiết kế vượt trội và tốc độ sản xuất, chi phí sản xuất thấp hơn,<ref name="NAT1" /><ref name="PHG1">{{Chú thích web|url=https://www.phgfoundation.org/briefing/rna-vaccines|tựa đề=RNA vaccines: an introduction|tác giả=PHG Foundation|ngày=2019|website=[[University of Cambridge]]|ngày truy cập=ngày 18 tháng 11 năm 2020}}</ref> và có được cả miễn dịch tế bào và miễn dịch dịch thể.<ref name="bk1">{{Chú thích sách|title=RNA Vaccines: Methods and Protocols|vauthors=Kramps T, Elders K|date=2017|isbn=978-1-4939-6479-6|series=Methods in Molecular Biology|volume=1499|pages=1–11|chapter=Introduction to RNA Vaccines|doi=10.1007/978-1-4939-6481-9_1|pmid=27987140}}</ref> [[Vắc-xin COVID-19 của Pfizer–BioNTech|Vắc xin COVID-19 của Pfizer–BioNTech]] yêu cầu [[Tủ đông ULT|bảo quản ở nhiệt độ siêu lạnh]] trước khi phân phối,<ref name="pmid333406204"/> nhưng các vắc xin mRNA khác thì không, chẳng hạn như vắc xin COVID-19 của [[Vắc xin Moderna COVID-19|Moderna]], [[Vắc xin CureVac COVID-19|CureVac]] và [[Vắc xin Walvax COVID-19|Walvax]].

Trong [[Liệu pháp điều trị RNA|điều trị RNA]], vắc-xin mRNA đã thu hút được sự quan tâm đáng kể khi là các [[vắc-xin COVID-19]]. Đến tháng 12 năm 2020, hai loại vắc xin mRNA mới phòng chống COVID-19 đã hoàn thành giai đoạn 8 tuần cần thiết sau các thử nghiệm cuối cùng trên người và đang chờ [[cấp phép sử dụng khẩn cấp]] (EUA): [[vắc xin Moderna COVID-19]] (mRNA-1273) và [[Vắc-xin COVID-19 của Pfizer–BioNTech|vắc xin Pfizer– BioNTech]] (BNT162b2).<ref name="pmid333406204"/> Vào ngày 2 tháng 12 năm 2020, [[Thuốc và sản phẩm chăm sóc sức khỏe Cơ quan quản lý|Cơ quan quản lý thuốc và sản phẩm chăm sóc sức khỏe]] của Vương quốc Anh (MHRA) đã trở thành [[Quy định hàng hóa trị liệu|cơ quan quản lý thuốc]] [[Thời gian của vắc xin cho người|đầu tiên]] phê duyệt vắc xin mRNA, cho phép vắc xin Pfizer–BioNTech được sử dụng rộng rãi.<ref name="DHS PR2">{{Chú thích thông cáo báo chí|url=https://www.gov.uk/government/news/uk-authorises-pfizer-biontech-covid-19-vaccine|title=UK authorises Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine|publisher=[[Department of Health and Social Care]]|date=ngày 2 tháng 12 năm 2020}}</ref><ref name="guar22">{{Chú thích báo|url=https://www.theguardian.com/society/2020/dec/02/pfizer-biontech-covid-vaccine-wins-licence-for-use-in-the-uk|title=UK approves Pfizer/BioNTech Covid vaccine for rollout next week|date=ngày 2 tháng 12 năm 2020|work=[[The Guardian]]|access-date =ngày 2 tháng 12 năm 2020}}</ref><ref name="mhra-auth">{{Chú thích web|url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/conditions-of-authorisation-for-pfizerbiontech-covid-19-vaccine|tựa đề=Conditions of Authorisation for Pfizer/BioNTech COVID-19 Vaccine|ngày=ngày 8 tháng 12 năm 2020|nhà xuất bản=Medicines & Healthcare Products Regulatory Agency|kiểu=Decision}}</ref> Vào ngày 11 tháng 12 năm 2020, [[Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ|Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ]] (FDA) đã ban hành EUA cho vắc-xin Pfizer-BioNTech và [[Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (Hoa Kỳ)|Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh]] Hoa Kỳ (CDC) khuyến nghị chỉ sử dụng vắc-xin này cho người từ 16 tuổi trở lên.<ref name="FDA PR 20201212">{{Chú thích thông cáo báo chí|title=FDA Takes Key Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for First COVID-19 Vaccine|date=ngày 11 tháng 12 năm 2020|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19|access-date =ngày 6 tháng 2 năm 2021}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|display-authors=6|vauthors=Oliver SE, Gargano JW, Marin M, Wallace M, Curran KG, Chamberland M, McClung N, Campos-Outcalt D, Morgan RL, Mbaeyi S, Romero JR, Talbot HK, Lee GM, Bell BP, Dooling K|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine – United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm6950e2-H.pdf|journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep|volume=69|issue=50|pages=1922–24|doi=10.15585/mmwr.mm6950e2|pmc=7745957|pmid=33332292}}</ref> Vào ngày 19 tháng 12 năm 2020, CDC đã khuyến nghị chỉ sử dụng vắc-xin Moderna cho người lớn sau khi FDA cấp EUA.<ref name="FDA1">{{Chú thích thông cáo báo chí|title=FDA Takes Additional Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for Second COVID-19 Vaccine|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid|date=ngày 18 tháng 12 năm 2020}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|display-authors=6|vauthors=Oliver SE, Gargano JW, Marin M, Wallace M, Curran KG, Chamberland M, McClung N, Campos-Outcalt D, Morgan RL, Mbaeyi S, Romero JR, Talbot HK, Lee GM, Bell BP, Dooling K|date=January 2021|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine – United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep|volume=69|issue=5152|pages=1653–56|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|pmid=33382675|doi-access=free}}</ref>

== Lịch sử ==

=== Nghiên cứu ban đầu ===
[[Tập tin:Ijms-21-06582-g001.webp|nhỏ|Lịch trình của một số khám phá và tiến bộ chính trong sự phát triển của công nghệ thuốc dựa trên mRNA.]]
Năm 1989, lần đầu tiên việc chuyển nạp thành công mRNA được đóng gói trong một hạt nano liposome vào tế bào đã được công bố.<ref name="Verbeke_20194"/><ref name=":0">{{Chú thích tạp chí|last=Malone|first=R. W.|last2=Felgner|first2=P. L.|last3=Verma|first3=I. M.|date = ngày 1 tháng 8 năm 1989 |title=Cationic liposome-mediated RNA transfection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1989-08_86_16/page/6077|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=86|issue=16|pages=6077–6081|bibcode=1989PNAS...86.6077M|doi=10.1073/pnas.86.16.6077|pmc=297778|pmid=2762315}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Xu|first=Shuqin|last2=Yang|first2=Kunpeng|last3=Li|first3=Rose|last4=Zhang|first4=Lu|date=January 2020|title=mRNA Vaccine Era—Mechanisms, Drug Platform and Clinical Prospection - page 1|journal=International Journal of Molecular Sciences|language=en|volume=21|issue=18|pages=6582|doi=10.3390/ijms21186582|pmc=7554980|pmid=32916818|quote=Initiation of cationic lipid-mediated mrna transfection; Concept proposal of mRNA-based drugs.|doi-access=free}}</ref> Năm 1990, mRNA "trần" (hoặc không được bảo vệ) đã được tiêm vào cơ của chuột.<ref name="Verbeke_20194"/><ref name="Mouse">{{Chú thích tạp chí|last=Wolff|first=Jon A.|last2=Malone|first2=Robert W.|last3=Williams|first3=Phillip|last4=Chong|first4=Wang|last5=Acsadi|first5=Gyula|last6=Jani|first6=Agnes|last7=Felgner|first7=Philip L.|date = ngày 23 tháng 3 năm 1990 |title=Direct Gene Transfer into Mouse Muscle in Vivo|url=https://science.sciencemag.org/content/247/4949/1465|journal=Science|language=en|volume=247|issue=4949|pages=1465–1468|bibcode=1990Sci...247.1465W|doi=10.1126/science.1690918|issn=0036-8075|pmid=1690918}}</ref> Những nghiên cứu này là bằng chứng đầu tiên cho thấy ''mRNA được phiên mã trong ống nghiệm'' có thể cung cấp thông tin di truyền để tạo ra các protein trong mô tế bào sống.<ref name="Verbeke_20194"/> Tại thời điểm này mRNA đã được đề nghị áp dụng các mục đích miễn dịch.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Xu|first=Shuqin|last2=Yang|first2=Kunpeng|last3=Li|first3=Rose|last4=Zhang|first4=Lu|date=January 2020|title=mRNA Vaccine Era—Mechanisms, Drug Platform and Clinical Prospection|url=https://www.mdpi.com/1422-0067/21/18/6582|journal=International Journal of Molecular Sciences|language=en|volume=21|issue=18|pages=6582|doi=10.3390/ijms21186582|pmc=7554980|quote=Concept proposal of messanger RNA vaccines (1990)}}</ref><ref>Patent: [https://patentscope.wipo.int/search/en/detail.jsf?docId=WO1990011092&tab=PCTBIBLIO WO1990011092]; Inventors: Philip L. Felgner, Jon Asher Wolff, Gary H. Rhodes, Robert Wallace Malone, Dennis A. Carson; Assignees: Vical Inc., Wisconsin Alumni Research Foundation; Title:"[https://patentscope.wipo.int/search/en/detail.jsf?docId=WO1990011092&tab=PCTDESCRIPTION Expression of Exogenous Polynucleotide Sequences in a Vertebrate]"; (Quote: "The present invention relates to introduction of naked DNA and RNA sequences into a vertebrate to achieve controlled expression of a polypeptide. It is useful in gene therapy, vaccination, and any therapeutic situation in which a polypeptide should be administered to cells in vivo"; Example 8: mRNA vaccination of mice to produce the gpl20 protein of HIV virus); Priority date: 1989-03-21; Publication date: 1990-10-04.</ref>

Năm 1993, các RNA được bao bọc trong liposome đã được chứng minh là có khả năng kích thích [[tế bào T]] in vivo, và vào năm 1994, RNA tỏ ra hữu ích như một loại vắc-xin để tạo ra cả phản ứng miễn dịch dịch thể và tế bào chống lại mầm bệnh.<ref name="Verbeke_20194"/><ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Pascolo S|date=August 2004|title=Messenger RNA-based vaccines|journal=Expert Opinion on Biological Therapy|volume=4|issue=8|pages=1285–94|doi=10.1517/14712598.4.8.1285|pmid=15268662}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Kallen KJ, Theß A|date=January 2014|title=A development that may evolve into a revolution in medicine: mRNA as the basis for novel, nucleotide-based vaccines and drugs|journal=Therapeutic Advances in Vaccines|volume=2|issue=1|pages=10–31|doi=10.1177/2051013613508729|pmc=3991152|pmid=24757523}}</ref>

=== Phát triển ===
Năm 2005, việc ứng dụng thành công của nucleoside biến đổi làm môi trường để lấy mRNA bên trong tế bào mà không kích ứng hệ thống phòng thủ của cơ thể đã được báo cáo.<ref name="Verbeke_20194"/><ref name="STAT12">{{Chú thích web|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|tựa đề=The story of mRNA: How a once-dismissed idea became a leading technology in the Covid vaccine race|ngày=ngày 10 tháng 11 năm 2020|website=[[Stat (website)|Stat]]|ngày truy cập=ngày 16 tháng 11 năm 2020}}</ref> Năm 2010, một công ty công nghệ sinh học tập trung vào mRNA, [[Moderna]], đã bắt đầu phát triển công nghệ sinh học mRNA.<ref name="Verbeke_20194" /><ref name="STAT12"/>

Năm 2010, cơ quan chính phủ Hoa Kỳ [[Cơ quan Chỉ đạo các Dự án Nghiên cứu Quốc phòng Tiên tiến|DARPA]] đã khởi động một chương trình nghiên cứu công nghệ sinh học được gọi là ADEPT như một phần trong sứ mệnh phát triển các công nghệ mới nổi cho [[quân đội Hoa Kỳ]].<ref name="Sonne">{{Chú thích báo|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/how-a-secretive-pentagon-agency-seeded-the-ground-for-a-rapid-coronavirus-cure/2020/07/30/ad1853c4-c778-11ea-a9d3-74640f25b953_story.html|title=How a secretive Pentagon agency seeded the ground for a rapid coronavirus cure|last=Sonne|first=Paul|date=ngày 30 tháng 7 năm 2020|work=The Washington Post}}</ref> Năm 2011, DARPA đã nhận ra tiềm năng của công nghệ axit nucleic trong việc bảo vệ chống lại các đại dịch, và bắt đầu đầu tư vào lĩnh vực này thông qua ADEPT.<ref name="Sonne" /><ref name="Usdin">{{Chú thích báo|url=https://www.biocentury.com/article/304691/darpa-s-gambles-might-have-created-the-best-hopes-for-stopping-covid-19|title=DARPA's gambles might have created the best hopes for stopping COVID-19|last=Usdin|first=Steve|date=ngày 19 tháng 3 năm 2020|work=BioCentury|access-date =ngày 19 tháng 6 năm 2021}}</ref> Các khoản tài trợ của DARPA được coi là một cuộc bỏ phiếu tín nhiệm, do đó đã khuyến khích các cơ quan chính phủ khác và các nhà đầu tư tư nhân cũng đầu tư vào công nghệ mRNA.<ref name="Usdin" /> Năm 2013, DARPA đã trao một khoản tài trợ trị giá 25 triệu đô la cho Moderna.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/darpa-awards-moderna-therapeutics-a-grant-for-up-to-25-million-to-develop-messenger-rna-therapeutics-226115821.html|tựa đề=DARPA Awards Moderna Therapeutics A Grant For Up To $25 Million To Develop Messenger RNA Therapeutics|ngày=ngày 2 tháng 10 năm 2013|ngày truy cập=ngày 31 tháng 5 năm 2021}}</ref>

Các loại thuốc ứng dụng mRNA cho các bệnh tim mạch, chuyển hóa và thận, và các mục tiêu được lựa chọn cho bệnh ung thư ban đầu đều có liên quan đến các tác dụng phụ nghiêm trọng.<ref name="ST1">{{Chú thích web|url=https://www.statnews.com/2017/01/10/moderna-trouble-mrna/|tựa đề=Lavishly funded Moderna hits safety problems in bold bid to revolutionize medicine|ngày=ngày 10 tháng 1 năm 2017|website=[[Stat (website)|Stat]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201116154151/https://www.statnews.com/2017/01/10/moderna-trouble-mrna/|ngày lưu trữ=ngày 16 tháng 11 năm 2020|url-status=live|ngày truy cập=ngày 19 tháng 5 năm 2020|trích dẫn=struggling to get mRNA into cells without triggering nasty side effects}}</ref><ref name="ST">{{Chú thích web|url=https://www.statnews.com/2016/09/13/moderna-therapeutics-biotech-mrna/|tựa đề=Ego, ambition, and turmoil: Inside one of biotech's most secretive startups|ngày=ngày 13 tháng 9 năm 2016|website=[[Stat (website)|Stat]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201116154313/https://www.statnews.com/2016/09/13/moderna-therapeutics-biotech-mrna/|ngày lưu trữ=ngày 16 tháng 11 năm 2020|url-status=live|ngày truy cập=ngày 18 tháng 5 năm 2020|trích dẫn=because it’s exceedingly hard to get RNA into cells without triggering nasty side effects}}</ref> Vắc xin mRNA dùng cho người đã được nghiên cứu phòng chống [[bệnh dại]], [[Sốt Zika|bệnh do virus Zika]], [[cytomegalovirus]] và [[cúm]].<ref name="CDC">{{Chú thích web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines/mrna.html|tựa đề=COVID-19 and Your Health|ngày=ngày 11 tháng 2 năm 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|ngôn ngữ=en-us}}</ref>

=== Tăng tốc ===
Vào tháng 12 năm 2020, Moderna và BioNTech đã được FDA [[cấp phép sử dụng khẩn cấp]] [[Vắc-xin COVID-19|cho vắc xin COVID-19]] dựa trên mRNA của họ.<ref name="STAT12"/> Vào ngày 2 tháng 12 năm 2020, bảy ngày sau đợt thử nghiệm cuối cùng kéo dài 8 tuần, Cơ quan quản lý các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và thuốc của Vương quốc Anh (MHRA), đã trở thành cơ quan quản lý thuốc toàn cầu đầu tiên [[Dòng thời gian của vắc xin cho người|trong lịch sử]] phê duyệt vắc xin mRNA, cấp phép khẩn cấp cho vắc xin BNT162b2 COVID-19 của Pfizer–BioNTech được phép sử dụng rộng rãi.<ref name="DHS PR2"/><ref name="guar22"/><ref name="BBC7">{{Chú thích báo|url=https://www.bbc.com/news/health-55145696|title=Covid Pfizer vaccine approved for use next week in UK|date=ngày 2 tháng 12 năm 2020|work=BBC News|access-date =ngày 2 tháng 12 năm 2020}}</ref> Vào ngày 11 tháng 12 năm 2020, [[Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ|FDA]] đã cấp phép sử dụng khẩn cấp cho vắc xin COVID-19 Pfizer–BioNTech.<ref name="FDA2">{{Chú thích web|url=https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/coronavirus-disease-2019-covid-19/pfizer-biontech-covid-19-vaccine|tựa đề=Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine|tác giả=Commissioner|tên=Office of the|ngày=ngày 18 tháng 12 năm 2020|website=FDA|ngôn ngữ=en}}</ref>

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}
== Liên kết ngoài ==
{{Thể loại Commons|RNA vaccines|RNA vaccines}}
* {{Britannica|2194700|mRNA vaccine (medicine)}}
{{sơ khai y học}}
{{Vắc-xin}}
{{COVID-19}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Vắc-xin COVID-19]]
[[Thể loại:Sản phẩm được giới thiệu năm 2020]]
[[Thể loại:RNA]]

Vắc-xin mRNA - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260623sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot