imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5

2026-06-21T14:24:41Z

Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5

Trang mới

{{Short description|Bánh tart kiểu Thụy Sĩ}}
{{Infobox food
| name = Wähe
| name_lang = de
| name_italics = true
| image = Käsdönnala Rad.jpg
| image_size =
| image_alt =
| caption = Bánh wähe phô mai
| alternate_name =
| type = [[Tart]]
| course =
| place_of_origin = [[Thụy Sĩ]], [[Đức]]
| region =
| associated_cuisine = [[Ẩm thực Thụy Sĩ|Thụy Sĩ]] và [[Ẩm thực Đức|Đức]]
| creator = 
| year =
| mintime =
| maxtime =
| served =
| main_ingredient = Vỏ bánh ngọt, [[sữa trứng|kem trứng]]
| minor_ingredient = Trái cây, rau củ hoặc phô mai
| variations =
| serving_size = 100 g
| calories =
| calories_ref =
| protein =
| fat =
| carbohydrate =
| glycemic_index =
| similar_dish = [[Quiche]], [[tart]]
| cookbook =
| commons =
| other =
| no_recipes = true
}}

'''Wähe''' (có nguồn gốc từ phương ngữ ở các vùng Basel, Zurich, Baden và Alsace) là một món nướng đặc trưng của [[ẩm thực Thụy Sĩ]] và [[Ẩm thực Đức|Alemannic]] (Đức). Một chiếc wähe bao gồm một lớp vỏ (thường làm bằng [[Vỏ bánh ngọt giòn|bột bánh quy giòn]], nhưng đôi khi là bột men hoặc [[Mille-feuille|bột ngàn lớp]]) và một lớp nhân [[Sữa trứng|kem trứng]] bao bọc trái cây, rau củ hoặc phô mai. Kem trứng và trái cây hoặc rau củ được nướng cùng nhau. Cách chế biến do đó rất giống với món [[quiche]] hoặc [[Tart|tarte]] của Pháp.

== Lịch sử ==
Wähe có khả năng có nguồn gốc từ miền [[trung Thụy Sĩ]]. Lần đầu tiên thuật ngữ "wähe" được ghi nhận trong tài liệu là vào năm 1556 khi nó được mô tả là một loại bánh mì hoặc bánh ngọt trong một từ điển từ vùng Zurich. Wähe được tạo ra lần đầu tiên trong việc làm bánh tại nhà và, theo [[Albert Spycher]], nó được làm từ bột thừa sau khi nướng bánh mì. Những mẩu bột bánh mì thừa được cán thành những chiếc bánh tròn dẹt, các cạnh của chúng phải được nâng lên và ép lại với nhau để ngăn nhân bên trong bị chảy ra ngoài. Chúng được phủ lên trên bằng tất cả những nguyên liệu có sẵn tại nhà. Vì cả trái cây và rau củ đều là những nguyên liệu phù hợp, nên khá khó để tách biệt câu chuyện về món wähe mặn với phiên bản ngọt.<ref name="kuli">{{cite news|url=http://www.kulinarischeserbe.ch/product.aspx?id=175|title=Früchtewähen / Gâteaux aux fruits / Torte di frutta}} In the data base of [[Culinary Heritage of Switzerland]].</ref>

Tuy nhiên, món wähe không chỉ là món ăn của người nghèo, mà còn trở nên rất phổ biến với tầng lớp trung lưu. Công thức làm món "apple dünne" có thể được tìm thấy trong cuốn ''Das Kochbuch der Catharina Fehr'' năm 1824, một cuốn sách phổ biến trong giới tư sản. Theo công thức này, bạn cần bột bánh bơ, táo thái lát và nước sốt làm từ bột mì, rượu vang, đường và nho khô. Từ thế kỷ 19, món wähe cũng được chế biến trong các tiệm bánh công nghiệp.

Ban đầu, wähe là món ăn được ăn trong [[Mùa Chay]] ở các vùng Công giáo của Thụy Sĩ, đặc biệt là ở phía đông. Mặt khác, nó là một món ăn lễ hội ở các vùng Tin lành, trên hết là ở phía tây. Ở một số vùng ([[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] và Waadtland), bánh wähe thường được ăn vào thứ Sáu, khi không được phép ăn thịt. Ngay cả ngày nay, nhiều tiệm bánh vẫn chỉ bán bánh wähe vào thứ Sáu vì truyền thống này. Ở các vùng núi, bánh wähe chỉ được biết đến từ đầu thế kỷ 20, có lẽ vì lò nướng rất hiếm ở đó. Ở các vùng núi cao, do chăn nuôi gia súc và sản xuất sữa chiếm ưu thế, bánh wähe chủ yếu được chế biến với pho mát và kem. Loại bánh wähe với trái cây phổ biến nhất ở các vùng trồng trái cây của vùng nông thôn. Ngày nay, cả bánh wähe ngọt và mặn đều được nướng ở mọi vùng.<ref name="kuli"/>

== Tên gọi theo vùng miền ==
Các từ sau đây được sử dụng như những từ đồng nghĩa một phần cho bánh wähe. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mỗi loại cụ thể được nướng theo cùng một công thức, bởi vì nhiều tên gọi có nghĩa rộng hơn, có thể dùng để chỉ các loại bánh khác nữa. Mỗi vùng đều có công thức và tên gọi địa phương riêng cho bánh wähe.

* ''Wäje'' đã lan rộng từ phía tây bắc [[Basel]] đến phía đông nam và tiếp tục lan rộng từ [[Zürich]] trở đi. Thuật ngữ này cũng được sử dụng ở [[Baden]] ở Đức và ở phần phía nam của [[Alsace|Elsass]]. Ngoài chueche, đây là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi nhất cho cách chuẩn bị wähe này. ''Wäje'' là một từ cổ của người Swabia-Alemannic mà theo Albert Spycher, một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đến từ Basel, có thể bắt nguồn từ một trong những từ [[Tiếng Đức Trung cổ]] là ''waehe'', có nghĩa là cái gì đó mang tính nghệ thuật; ''wîhen'', có nghĩa là cái gì đó được ban phước hoặc thiêng liêng; hoặc ''waejen'', có nghĩa là gió thổi.<ref name="betty bossi">[http://www.bettybossi.ch/de/schwerpunkt/2496_iwb_spkt_tdsu.aspx Betty Bossy, Wow - Wähen!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623142519/http://www.bettybossi.ch/de/schwerpunkt/2496_iwb_spkt_tdsu.aspx |date=2012-06-23 }}, retrieved 31 July 2009.</ref><ref name="KSDS">Kleiner Sprachatlas der Deutschen Schweiz (KSDS), [http://www.ds.uzh.ch/dialektsyntax/ksds/waehe.html Flachkuchen mit Belag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717115820/http://www.ds.uzh.ch/dialektsyntax/ksds/waehe.html |date=2009-07-17 }}, retrieved 31 July 2009.</ref>
* Xung quanh [[Bern (bang)|Bern]], [[Fribourg (bang)|Freiburg]], phía nam [[Luzern (bang)|Luzern]], phía nam [[Schwyz (bang)|Schwyz]], [[Unterwalden]], [[Uri (bang)|Uri]], [[Valais|Wallis]] và [[Zug (bang)|Zug]], wähe được gọi là ''chueche''. Ở các vùng khác, ''chueche'' có thể có nghĩa là các loại bánh ngọt nói chung hoặc tương đương với thuật ngữ [[Tiếng Đức chuẩn|tiếng Đức tiêu chuẩn]] cho bánh ngọt. Từ chueche có nguồn gốc từ từ [[Tiếng Đức cổ]] ''kuohho'' cũng có liên quan đến từ ''cake'' trong tiếng Anh.<ref name="KSDS" />
* ''Flade'' là wähe ở các bang [[Appenzell Innerrhoden]], [[Appenzell Ausserrhoden]] và phía đông [[St. Gallen (bang)|St. Gallen]]. Nó có [[Ngữ hệ Ấn-Âu|nguồn gốc Ấn-Đức]] có nghĩa là "mở rộng" và được sử dụng từ rất sớm như một thuật ngữ cho các loại bánh nướng phẳng.<ref name="KSDS" />
* Ở [[Schaffhausen (bang)|Schaffhausen]], [[Thurgau]] và ở một số vùng phía nam hồ Zurich thuộc các bang Schwyz và Zürich, wähe được gọi là ''tünne, tünnele'' hoặc dạng viết tắt ''tüle''. Mối liên hệ khu vực này cho thấy nó đã được sử dụng như vậy trong một khu vực rộng lớn hơn. ''Dünne, dünnele'' và ''dünnet'' là những từ ở phía Đức của sông [[Rhein|Rhine]] và [[Bodensee]] dùng để chỉ wähe. Những từ này có nguồn gốc từ tính từ ''dünn'' (mỏng). Bánh dẹt thực chất được gọi là dunni trong tiếng Thượng Đức cổ.<ref name="KSDS" />
* Ở bang [[Graubünden]], wähe được gọi là ''turte''. Turte có thể phát triển từ từ torta trong tiếng Ý, từ ''tourte'' trong tiếng Pháp hoặc từ ''tuorta'' trong [[tiếng Romansh]]. Ngoài ra, wähe cũng được gọi là ''pitte'', xuất phát từ ''pitta'' trong tiếng Rätoromanisch (bánh mì dẹt) và được sử dụng tạm thời cho wähe, ban đầu tương đối ít được biết đến nhưng tương tự.<ref name="KSDS" />

Ở [[Tiếng Pháp Thụy Sĩ|Thụy Sĩ nói tiếng Pháp]], loại bánh tương tự như wähe được gọi là ''tarte'', ở [[Tiếng Ý Thụy Sỹ|Thụy Sĩ nói tiếng Ý]] là ''torta'' hoặc ''crostata'', trong [[tiếng Romansh]] là ''tuorta'' hoặc ''petta''.

== Chuẩn bị ==

=== Wähen mặn ===
[[Tập tin:Wähe.jpg|nhỏ|Thành phần của wähe]]
Bánh wähen mặn được phủ hành tây, phô mai và/hoặc thịt xông khói. Bánh wähen phô mai (còn gọi là bánh phô mai) được làm từ hỗn hợp trứng sữa gồm phô mai bào (ví dụ như [[Pho mát Gruyère|Gruyère]]), kem và trứng.

Bánh wähen rau củ có thể được làm từ [[bí ngòi]], rau bina, cà chua hoặc bông cải xanh. Một lần nữa, hỗn hợp trứng sữa gồm phô mai bào, kem hoặc sữa và trứng được sử dụng.

=== Wähen ngọt ===
[[Tập tin:Wähen in a shop window.jpg|trái|nhỏ|Các loại wähe khác nhau để bán]]
Thông thường, bánh wähen ngọt được phủ [[Quả|trái cây]], đặc biệt là mận, táo, mơ, đại hoàng và anh đào, v.v. – tùy thuộc vào thời điểm trong năm, trái cây tươi hoặc đông lạnh. Trước khi thêm trái cây, bột thường được phủ một lớp các loại hạt xay. Một hỗn hợp sữa, kem, trứng và đường được thêm vào trước khi nướng bánh wähen. Ở miền [[nam Thụy Sĩ]], bánh wähen thường được nướng mà không có hỗn hợp sữa này (giống như bánh [[tart]]).

Bánh wähen nhân mì sợi, nho hoặc lý chua đỏ không được phủ lớp kem cho đến hoặc ngay trước khi bánh nướng xong.

Một loại bánh wähen ngọt khác là bánh ''nidle'', được làm bằng hỗn hợp kem (''nidle''), trứng và đường.

== Đặc sản địa phương ==
Chợ hành tây [[Zibelemärit]] ở Bern theo truyền thống được dùng kèm với bánh ''Zwiebelkuchen'' cho bữa tối.

Bánh mì nướng kiểu Basler được làm từ bột men mặn rắc hạt thì là và trông khá giống bánh xoắn ốc. Ngoài tên gọi, những chiếc bánh mì nướng này hầu như không có điểm chung nào với bánh mì nướng thông thường.

== Các món ăn tương tự ==

* [[Quiche]]: Tên tiếng Pháp cho cùng loại bánh nướng. Chính xác hơn, nó thực sự chỉ đề cập đến ''quiche Lorraine'' (còn được gọi là Lothringer Specktorte) và ngày nay được sử dụng cho tất cả các loại quiche rau củ, khiến nó trở thành từ đồng nghĩa với bánh ''tart''.
* [[Tart]]: được làm không có đường hoặc muối và trong khi thêm lớp trái cây thường không có kem trứng.
* [[Placek]]: Bánh bột men hoặc bánh quy bơ của Ba Lan có hình dạng tương tự.
* [[Rijstevlaai]]: Có công thức tương tự. Ở Bỉ, nó chủ yếu được biết đến như một loại rijstevlaai gạo. Một hỗn hợp lê khô và, tùy thuộc vào vùng, các nguyên liệu bổ sung được thêm vào bột.<ref name="NZZaS">{{cite news|url=http://www.kulinarischeserbe.ch/product.aspx?id=230|title=Schlorzifladen / Birnenfladen}} In the data base of [[Culinary Heritage of Switzerland]].</ref>
* [[Dinnete]]: Món ăn vùng Swabia, tương tự như công thức của bánh [[Flammekueche|tarte flambée]].
* [[Cholera (món ăn)]]: Một biến thể của bánh rau củ vùng Vallisa với tỏi tây, khoai tây, phô mai và táo.
* [[Oladyi]], Nga

== Tham khảo ==
{{commons category}}
<references />

[[Category:Bánh Tart]]
[[Category:Ẩm thực Baden]]
[[Category:Ẩm thực Thụy Sĩ]]

Wähe - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5