https://wikibeta.org/index.php?action=history&feed=atom&title=X%C3%BAc_x%C3%ADch_ganXúc xích gan - Lịch sử thay đổi2026-08-11T00:29:29ZLịch sử thay đổi trang này trên wikiMediaWiki 1.46.0https://wikibeta.org/index.php?title=X%C3%BAc_x%C3%ADch_gan&diff=7928437&oldid=previmported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.2422245, replaced: [[Category: → [[Thể loại: (4), {{cite book → {{Chú thích sách, {{Cite web → {{Chú thích web (2)2026-05-14T11:37:01Z<p>(Bot) <a href="/wiki/Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:AnsterBot#AlphamaEditor" title="Thành viên:AnsterBot">AlphamaEditor</a>, Executed time: 00:00:01.2422245, replaced: [[Category: → [[Thể loại: (4), {{cite book → {{Chú thích sách, {{Cite web → {{Chú thích web (2)</p>
<p><b>Trang mới</b></p><div>[[Tập tin:Liverwurst slices on bread..jpg|nhỏ|Những lát xúc xích gan]]<br />
[[Tập tin:Leberwurst gekocht.jpg|nhỏ|Xúc xích gan, luộc và [[Xông khói|hun khói]]]]<br />
'''Xúc xích gan''' ('''liverwurst''' hay '''leberwurst''') là một loại [[xúc xích]] được làm từ [[gan]]. Nó được ăn rộng rãi khắp châu Âu, đặc biệt là [[Bắc Đức|miền Bắc nước Đức]], cũng như [[Bắc Mỹ|Bắc]] và [[Nam Mỹ]], nổi bật nhất là trong cộng đồng [[Người Đức hải ngoại|người Đức di cư]] đông đảo ở [[Argentina]] và [[Chile]].<br />
<br />
Một số loại xúc xích gan có thể phết được. Xúc xích gan thường chứa gan lợn hoặc gan bê. Các thành phần khác bao gồm thịt (đặc biệt là [[thịt bê]]), mỡ và các loại gia vị như [[Hồ tiêu|tiêu đen]] xay, [[Origanum majorana|kinh giới ngọt]], [[Pimenta dioica|tiêu Jamaica]], [[cỏ xạ hương]], [[hạt mù tạt]] xay và [[nhục đậu khấu]]. Nhiều vùng ở Đức có công thức chế biến xúc xích gan riêng biệt. Việc thêm các thành phần như [[hành tây]] hoặc [[thịt xông khói]] vào công thức làm cho mỗi loại xúc xích gan trở nên rất quan trọng đối với bản sắc văn hóa. Ví dụ, xúc xích gan [[Thüringen|Thüringer]] (''Thuringian liverwurst'') có [[Chỉ dẫn địa lý và đặc sản truyền thống tại Liên minh Châu Âu|Tình trạng Địa lý Được Bảo hộ trên toàn EU]]. Gần đây, các thành phần bổ sung độc đáo hơn như quả [[Chi Việt quất|việt quất]] và [[Nấm ăn|nấm]] cũng trở nên phổ biến.<br />
<br />
== Từ nguyên ==<br />
Từ ''liverwurst'' là một phần calque của tiếng Đức Leberwurst ({{IPA|de|ˈleːbɐˌvʊʁst|pron|audio=De-Leberwurst.ogg}}) lit. 'xúc xích gan'; và 'xúc xích gan' là một dạng đầy đủ của nó.<ref>{{Cite OED|liverwurst }}</ref><br />
<br />
Tuy nhiên, một đề cập ở thế kỷ 14 bằng tiếng Latinh sử dụng thuật ngữ "liverworsted":<ref>{{Chú thích sách |title=Urkundenbuch der Abtei Sanct Gallen: Vom Jahre 821-1200 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SosxAQAAMAAJ&dq=intitle%3AUrkundenbuch%20%20fercula&pg=PA1068 |publisher=Huber & Co. |date=1853 |author1=Konrad von Furstenthal |author2=Friedrich Johann Anton von Gonzenbach |page=1068 |chapter=Aufzeichnung über die Güter und Einkünfte des Domkapitels }}</ref> "Hec fercula dari solent magna sulta, porrum, pulli, farti seu repleti, ferina apri, carnes piperis, XII tybie gesenghet, XII pulli in suffene seu sorbicio, ganworsted gherostet, assaturam, magnas carnes, oblatas et crumrod."<br />
<br />
== Biến thể ==<br />
[[Tập tin:Pfälzer-Leberwurst.JPG|nhỏ|Xúc xích gan từ vùng [[Rheinland-Pfalz|Rhineland-Palatinate]] ở Đức]]<br />
Ở một số vùng của Đức, xúc xích gan được thái lát và bày trên đĩa, thường ăn kèm với mù tạt hoặc dưa chuột muối. Nó thường được ăn kèm với bánh mì vì rất mềm.<br />
<br />
Ở Hà Lan, xúc xích gan (tiếng Hà Lan: ''leverworst'') thường được thái lát, thường ăn kèm với mù tạt. [[Groningen (thành phố)|Groningen]] và [[Den Haag|The Hague]] nổi tiếng với các loại xúc xích gan riêng: ''Groninger leverworst'' ở Groningen và ''Haagse leverworst'' từ The Hague.<br />
<br />
Ở Hungary, xúc xích gan thường được dùng làm nhân bánh mì kẹp hoặc ăn kèm với phô mai cho bánh kếp nướng trong lò.<br />
<br />
Ở Romania, xúc xích gan được gọi là ''lebărvurst'', ''lebăr'', hoặc ''cârnat de ficat''.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.bucarest-hebdo.ro/index.php?page=detalii&categorie=special&id=20101222-397 |title=Bon appétit ! |work=Bucarest hebdo |language=fr |access-date=3 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027061823/http://www.bucarest-hebdo.ro/index.php?page=detalii&categorie=special&id=20101222-397 |archive-date=27 October 2016 |url-status=dead }}</ref> Không giống như xúc xích ''Leberwurst'' của Đức sử dụng thịt bò, ''lebăr'' chỉ sử dụng thịt lợn.<br />
<br />
''Lebăr'' chủ yếu được ăn trong các ngày lễ mùa đông. Nó có vị thơm và ngọt khi ăn kèm với pate gan. Nó thường được dùng làm món ăn tối đêm Giáng sinh, thái lát mỏng kẹp bánh mì với [[Mù tạt (gia vị)|mù tạt]] và [[murături]].<ref>{{Chú thích web |url=http://gastronomie.ele.ro/Lebarvurst_--r782.html |title=Lebarvurst |work=Ele |language=ro |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109024611/http://gastronomie.ele.ro/Lebarvurst_--r782.html |archive-date=9 November 2010 }}</ref><br />
<br />
Xúc xích gan thường được ăn trực tiếp, và thường được phục vụ theo kiểu truyền thống hoặc bánh mì kẹp hở. Nó phổ biến ở Bắc Mỹ với hành tây đỏ và mù tạt trên bánh mì [[lúa mạch đen]] hoặc bánh mì nguyên cám. Ở miền Nam và Trung Tây Hoa Kỳ, xúc xích gan được ăn kèm với dưa chua ngọt thái lát ([[Dưa chuột muối|dưa chuột ngâm giấm]], đường và hạt mù tạt). Ở vùng Đông Bắc Hoa Kỳ, xúc xích gan được ăn kèm với dưa chuột muối thì là (dưa chuột ngâm giấm, muối và thì là).<br />
<br />
Ở vùng Trung Tây Hoa Kỳ, xúc xích gan còn được gọi là xúc xích gan. Nếu hun khói, nó được gọi là [[Braunschweiger (xúc xích)|braunschweiger]]. Xúc xích gan thường được ăn kèm với bánh quy giòn hoặc trong bánh mì kẹp. Nó thường được bán đã thái lát sẵn.<br />
<br />
Món ''pasztetowa'' của Ba Lan được làm từ gan bê. Nó thường được ăn kèm với bánh mì lúa mạch đen với mù tạt kiểu cải ngựa. ''Pasztetowa'' được ưa chuộng quanh năm, nhưng thường được phục vụ nhiều nhất vào dịp Giáng sinh và Lễ Phục sinh.<br />
<br />
== Xem thêm ==<br />
<br />
* [[Gan băm]]<br />
* [[Danh sách món ăn hun khói]]<br />
* [[Live Music Festival|Livermush]]<br />
* [[Pa tê|Pâté gan]]<br />
* [[Mazzafegato]]<br />
<br />
== Tham khảo ==<br />
<references /><br />
<br />
== Liên kết ngoài ==<br />
* {{Commons-inline}}<br />
* {{Wiktionary-inline|liverwurst}}<br />
<br />
[[Thể loại:Xúc xích Đức]]<br />
[[Thể loại:Xúc xích Hungary]]<br />
[[Thể loại:Ẩm thực România]]<br />
[[Thể loại:Xúc xích gan]]</div>imported>AnsterBot