imported>Phương Huy: đã thêm Thể loại:Công nghệ cổ đại dùng HotCat

2026-07-13T13:37:41Z

đã thêm Thể loại:Công nghệ cổ đại dùng HotCat

Trang mới

[[File:Yakhchāl of Talabad2021-04-06 16.jpg|300px|nhỏ|phải|Một cái lò trữ băng của người Ba Tư]]
'''Yakhchāl''' ([[tiếng Ba Tư]]: یخچال, nghĩa đen là "''hố băng''") là một loại hình cấu trúc nhà băng cổ xưa, đồng thời cũng là công cụ chế tạo [[băng]]. Chúng được phát hiện chủ yếu tại các vùng hoang mạc [[Hoang mạc Lut|Dasht-e Lut]] và [[Dasht-e Kavir]], những nơi sở hữu đặc trưng khí hậu biến thiện từ [[Khí hậu hoang mạc lạnh|hoang mạc lạnh]] (BWk) cho đến [[Khí hậu hoang mạc nóng|hoang mạc nóng]] (BWh). Tại các quốc gia [[Iran]], [[Afghanistan]] và [[Tajikistan]] trong bối cảnh xã hội hiện đại, thuật ngữ ''yakhchāl'' đồng thời còn được người bản định danh chỉ các thiết bị [[tủ lạnh]] ngày nay.<ref name='ancientFridge'>{{cite journal|last=Mahdavinejad|first=M|author2=Kavan Javanrudi |title=Assessment of Ancient Fridges: A Sustainable Method to Storage Ice in Hot-Arid Climates|journal=Asian Culture and History|date=July 2012|volume=4|issue=2|doi=10.5539/ach.v4n2p133 |doi-access=free}}</ref> Kết cấu hình thái của công trình thông thường lộ phom dáng [[mái vòm]] nhô lên trên mặt đất, tích hợp một không gian lưu trữ ngầm dưới lòng đất, hệ thống các tường chắn bóng râm và những hồ chứa đóng băng phụ trợ.<ref name='generaldesign'>{{cite journal |author=HOSSEINI, Bahareh |author2=NAMAZIAN, Ali|title=An Overview of Iranian Ice Repositories, an Example of Traditional Indigenous Architecture |journal=METU Journal of the Faculty of Architecture|year=2012|volume=29|issue=2|pages=223–234|doi= 10.4305/METU.JFA.2012.2.10|hdl=11511/50831|hdl-access=free}}</ref>

==Tổng quan==
Những kỹ sư thời cổ đại đã tạo ra loại tủ lạnh không cần dùng điện nhưng vẫn có thể bảo quản băng đá và thực phẩm giữa sa mạc nóng bỏng. Từ khoảng những năm 400 trước Công Nguyên, thời điểm rất lâu trước khi con người phát minh ra điện, trên vùng sa mạc khô cằn nóng bỏng của đế quốc Ba Tư, các kỹ sư cổ đại đã tạo ra một thiết bị làm mát có khả năng bảo quản đá lạnh và thực phẩm. Hệ thống [[làm mát bằng bay hơi]] cho phép nhiệt độ bên trong Yakhchāl giảm xuống một cách dễ dàng, mang lại cảm giác ớn lạnh như thể đang đứng bên trong một chiếc tủ lạnh lớn. Khoảng không bên trong Yakhchāl được dùng để dự trữ băng đá, thực phẩm hay những đồ dễ thiu hỏng. Đây là thiết bị giữ lạnh hiệu quả dù chúng được thiết kế nằm giữa sa mạc nóng như thiêu đốt.<ref>[https://dantri.com.vn/du-lich/tu-lanh-co-dai-khong-dung-dien-bao-quan-da-lanh-giua-sa-mac-nong-bong-20220519185045214.htm "Tủ lạnh" cổ đại không dùng điện, bảo quản đá lạnh giữa sa mạc nóng bỏng]</ref><ref>[https://znews.vn/thap-co-chuyen-dung-lam-da-lanh-giua-sa-mac-ba-tu-post1274200.html Tháp cổ chuyên dùng làm đá lạnh giữa sa mạc Ba Tư]</ref> Phương pháp giữ lạnh hiệu quả giữa nền nhiệt độ cực cao tại sa mạc này rất đơn giản, ngay cả những gia đình nghèo khó vào thời đó cũng có thể sử dụng được.<ref>[https://thegioitiepthi.danviet.vn/ky-la-chiec-tu-lanh-khong-dung-dien-van-bao-quan-duoc-thuc-an-20220523084517911-d12883.html Kỳ lạ chiếc “tủ lạnh” không dùng điện vẫn bảo quản được thức ăn]</ref>

Kết cấu này thường xuyên được khai thác để bảo quản khối lượng băng lớn, nhưng đôi khi cũng làm nhiệm vụ tích trữ lương thực thực phẩm song hành cùng việc sản xuất chế tạo băng tại chỗ. Phân khu không gian ngầm kết hợp cùng lớp vật liệu xây dựng dày cộp cách nhiệt có năng lực bảo ôn hoàn hảo hoàn hảo cho phòng lưu trữ xuyên suốt chặng đường bốn mùa thường quy quanh năm. Mạng lưới các kết cấu kiến trúc này đã được kỹ sư Ba Tư kiến tạo dựng xây và đưa vào vận hành sản xuất từ thời kỳ cổ đại tại [[Iran|Ba Tư]].<ref name='ancientFridge'/> Hệ thống tài liệu ghi chép rõ rằng các cấu trúc này đã được xây dựng đắp đập từ lịch sử xa xưa khoảng năm 400 TCN, và rất nhiều công trình được dựng xây từ hàng trăm năm trước hiện vẫn tồn tại vững chẵi vượt qua thử thách thời gian, bối cảnh nơi các kỹ sư Ba Tư đại tài tự tay thiết lập các Yakhchāl ngay giữa lòng hoang mạc để tích trữ [[băng khối]], vốn được chế tác ngay tại các khu vực lân cận.<ref name='generaldesign'/> Sản lượng băng được chế tạo và lưu trữ bảo an bên trong lòng yakhchāl được đưa ra khai thác vận dụng rộng rãi xuyên suốt cả năm, đặc biệt hiển thị giá trị thặng dư kinh tế vào những ngày hè nắng nóng, dùng cho nhiều việc khác nhau gồm cả việc bảo quản thực phẩm,<ref name='ancientFridge'/> làm mát các loại thức uống đồ giải khát, hoặc để chế biến các món bánh tráng miệng truyền thống Ba Tư tiêu biểu như món [[mì băng]] [[Faloodeh]] và các loại [[kem sorbet]] mát lạnh.
== Xem thêm ==
* [[Hệ thống làm mát khu vực]] (District cooling)
* [[Nước làm lạnh]] (Chilled water)
* [[Tháp giải nhiệt]] (Cooling tower)
* [[Hồ làm mát]] (Cooling pond)
==Chú thích==
{{Tham khảo|cột=1}}
==Tham khảo==
*{{cite book|first=Hemming|title=Icehouses|year=2019|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/icehouses-COM_32362?s.num=19&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=Iran}}
*{{cite book |last1=Rutstein |first1=Harry |last2=Kroll |first2=Joanne |title=In the Footsteps of Marco Polo: a Twentieth Century Odyssey |publisher=Viking Press |publication-place=New York |year=1980 |isbn=978-0-670-39683-2 |oclc=6197014}}
*{{cite web |last=Raman |first=Aaswath |title=Transcript of "How we can turn the cold of outer space into a renewable resource" |website=TED |date=2018-06-01 |url=https://www.ted.com/talks/aaswath_raman_how_we_can_turn_the_cold_of_outer_space_into_a_renewable_resource/transcript |access-date=2020-03-06}} A TED talk on [[radiative cooling]].
[[Thể loại:Kho trữ]]
[[Thể loại:Ba Tư]]
[[Thể loại:Công nghệ cổ đại]]

Yakhchāl - Lịch sử thay đổi

imported>Phương Huy: đã thêm Thể loại:Công nghệ cổ đại dùng HotCat