Ô Mã Nhi

Ô Mã Nhi (烏馬兒 / 烏馬尼), tên tiếng Ả Rập là Omar ( عمر), là một tướng thủy quân của nhà Nguyên, tham gia cả lần xâm lược thứ 2 và thứ 3 tại Đại Việt.

Thân thế

Ô Mã Nhi là người Semu và ông theo đạo Hồi, là con trai của Tổng đốc Vân Nam Nasr al-Din (tên tiếng Trung: 納速剌丁, phiên âm Hán Việt: Nạp Tốc Lạt Đinh), và là cháu nội của Ajall Shams al-Din Omar, quan tổng đốc Vân Nam đầu tiên của nhà Nguyên. Shams al-Din vốn xuất thân từ Bukhara, đế quốc Khwarezm (ngày nay là Uzbekistan). Khi quân đội Mông Cổ tấn công đánh bại Sultan Ala ad-Din Muhammad II, gia đình Ajall Shams al-Din Omar đã chủ động đầu hàng.

Theo nhà truyền giáo Marshall Broomhall thì Shams al-Din là hậu duệ đời thứ 27 của nhà tiên tri Mohammad của Hồi Giáo. Ông ta đã phục vụ triều đình Nguyên Mông tại Đại Đô (Bắc Kinh ngày nay) trước khi được chỉ định nhậm chức Tổng đốc Vân Nam vào năm 1274 sau khi quân Mông Cổ thôn tính thành công nước Đại Lý. Khi Shams al-Din qua đời năm 1279, con trai cả là Nasr al-Din được thế tập chức Tổng đốc Vân Nam. Đến năm 1292, Nasr al-Din bị xử tử vì tội tham ô, thì một người em trai của Nasr al-Din là Husayn kế vị làm Tổng đốc Vân Nam. Có thể nói Ô Mã Nhi là dòng dõi quý tộc danh giá của đế quốc Nguyên Mông.

Binh nghiệp

Ô Mã Nhi có biệt hiệu là "Bạt Đô" (phiên âm tiếng Mông Cổ: Baghatur), nên còn được gọi là Ô Mã Nhi Bạt Đô hay Omar Baghatur. Trong tiếng Mông Cổ, "baghatur" nghĩa là "mạnh mẽ" hoặc "dũng sĩ", nghĩa bóng là anh hùng hoặc chiến binh gan dạ, thiện chiến. Đặc sứ Giáo hoàng Giovanni da Pian del Carpine đã so sánh danh hiệu Bạt Đô tương đương với các hiệp sĩ châu Âu.

Năm Chí Nguyên thứ 13 (1276), Ô Mã Nhi theo A Truật tấn công Nam Tống, được lệnh trấn thủ Thái Châu. Đến năm Chí Nguyên thứ 15 (1278), ông cùng Trương Hoằng Phạm tấn công tướng Tống là Trương Thế Kiệt. Đến năm Chí Nguyên thứ 21 (1284), Ô Mã Nhi cùng Hốt Đô Hổ dẫn quân đánh Chiêm Thành (nay thuộc miền Trung và Nam Trung Bộ Việt Nam), khiến vua Chiêm Thành phải dâng thư xin đầu hàng. Tháng Năm, Nguyên Thế Tổ là Hốt Tất Liệt cử Hốt Đô Hổ, Ô Mã Nhi, Lưu Vạn Hộ và nhiều tướng khác đem hai vạn quân từ Dương Châu đến An Nam hỗ trợ Toa Đô, nhưng gặp bão nên quân đội tan tác. Do vậy, Nguyên Thế Tổ đã thu hồi sắc phong và phù hiệu của Ô Mã Nhi cùng các tướng khác, và cử Hà Tây Bột Lỗ Hợp Đáp Nhi thay thế, dưới quyền chỉ huy của A Lý Hải Nha.

Năm Chí Nguyên thứ 22 (1285), Ô Mã Nhi tham gia đoàn quân Nguyên Mông viễn chinh Đại Việt, đánh bại Trần Hưng Đạo, tiến quân đến phía bắc sông Phú Lương. Trần Nhật Duật đích thân đem hơn nghìn chiến thuyền kháng cự, nhưng bị Ô Mã Nhi đánh bại và phải lui về cố thủ. Ô Mã Nhi rút quân đóng trại phía bắc sông Phú Lương, cùng Toa Đô, Tang Cổ Đới, và các cánh quân khác hợp lại với Thoát Hoan, Vương trấn thủ phương Nam của Nguyên.

Năm Chí Nguyên thứ 23 (1286), tháng Hai, Nguyên Thế Tổ bổ nhiệm đô nguyên soái Ô Mã Nhi cùng các tướng khác là Y Lý Mê Thất, A Lý, Táng Thuận, và Phàn Tiếp vào An Nam hành trung thư tỉnh để phụ trách việc chính trị.

Năm Chí Nguyên thứ 24 (1287), tháng Giêng, nhà Nguyên mở đợt tấn công Đại Việt lần thứ ba, lập hành Thượng thư tỉnh ở vùng Giao Chỉ, cử Âu Lỗ Xích làm Bình chương chính sự, Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp làm Tham tri chính sự, cùng chịu quyền chỉ huy của Thoát Hoan. Đến tháng Mười Một, Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, Trình Bằng Phi dẫn quân Nguyên tấn công tiến vào miền Bắc Việt Nam, liên tục giành thắng lợi.

Năm Chí Nguyên thứ 25 (1288), tháng Giêng, Trần Nhật Duật một lần nữa rút lui ra biển, Thoát Hoan cử quân truy đuổi nhưng không bắt được nên quay lại Thăng Long, cử Ô Mã Nhi dẫn thủy quân đón tàu lương của Trương Văn Hổ. Tháng Hai, do chưa đón được tàu lương, các tướng lo rằng thiếu lương thực sẽ khiến quân đội suy yếu nên kiến nghị rút quân về. Thoát Hoan đồng ý, lệnh cho Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp rút thủy quân, Trình Bằng Phi, Tháp Xuất hộ tống. Khi Ô Mã Nhi rút qua sông Bạch Đằng, quân Nguyên bị phục kích bởi quân Đại Việt, toàn quân bị tiêu diệt. Trong trận này, Ô Mã Nhi và một tướng khác của quân Nguyên là Tích Lệ Cơ Ngọc cùng bị bắt sống bởi tướng nhà Trần là Đỗ Hành, rồi được dâng lên cho Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông. Đại Việt Sử ký Toàn thư mô tả Thượng hoàng đã sai người đưa hai tướng Nguyên lên thuyền ngự, rồi "cùng ngồi nói chuyện với chúng và uống rượu vui vẻ". Sau đó, Ô Mã Nhi cùng các tướng bị bắt khác được dẫn giải đến trước miếu của Trần Thái Tông để vua Trần Nhân Tông và Thái Thượng hoàng làm lễ dâng thắng trận.

Cái chết

Sự thật với chính sử

Sau khi Ô Mã Nhi và nhiều tướng sĩ khác của quân Nguyên bị bắt sống trong trận Bạch Đằng, các binh tướng khác đều được phóng thích về nước khi nhà Trần xin hòa và triều cống nhà Nguyên để tránh nạn binh đao. Tuy nhiên vua nhà Trần rất căm giận Ô Mã Nhi đã giết rất nhiều người và đã phá hoại lăng tẩm của tổ tiên nhà Trần (Trần Thái Tông), có thể một phần vì Ô Mã Nhi đã quen chinh chiến ở Đại Việt, thuộc đường đất, nên vua Trần Nhân Tông bàn với Trần Hưng Đạo tìm cách giết Ô Mã Nhi để trả thù, và cũng là để phòng hậu họa. Trần Hưng Đạo cho thuyền lớn, sai Hoàng Tá Thốn đưa Ô Mã Nhi về nước, rồi cho người giỏi bơi lặn sung vào phu thuyền. Ra đến ngoài biển, nhân lúc ban đêm, những phu thuyền đục thủng đáy thuyền, vì vậy Ô Mã Nhi bị chết đuối. Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục chép về việc này rằng Vua nhà Trần gửi thư cho nhà Nguyên thông báo rằng thuyền bị rỉ nước nên chìm ở giữa biển, Ô Mã Nhi thân hình to lớn nên không cứu được, thành ra chết đuối; nhà Nguyên nhận được thư cũng không hỏi thêm gì về việc này.

Hiểu lầm

Một quan niệm sai lầm phổ biến cho rằng Ô Mã Nhi đã bị giết chết trên sông Bạch Đằng vì trong Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi viết có câu:

Nguyên văn chữ Hán:

唆都既擒於鹹子關，

烏馬又殪於白藤海。

Phiên ân Hán Việt:

Toa Đô ký cầm ư Hàm Tử quan,

Ô Mã hựu ế ư Bạch Đằng hải.

Dịch nghĩa:

Cửa Hàm Tử bắt sống Toa Đô,

Sông Bạch Đằng giết tươi Ô Mã.

Điều này là một sự nhầm lẫn, tuy nhiên do Bình Ngô đại cáo là một áng thiên cổ hùng văn nên những tiểu tiết này thường được bỏ qua.

Tham khảo

• Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim