Đề án 112

Đề án 112 (tên chính thức: Đề án tin học hóa quản lý hành chính nhà nước giai đoạn 2001–2005) là một chương trình trọng điểm của Chính phủ Việt Nam nhằm hiện đại hóa nền hành chính quốc gia thông qua việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT). Được phê duyệt bởi Quyết định số 112/2001/QĐ-TTg ngày 25 tháng 7 năm 2001, đề án đặt mục tiêu xây dựng một "Chính phủ điện tử" sơ khai, kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành trung ương và chính quyền địa phương trên phạm vi toàn quốc.

Tuy nhiên, Đề án này đã trở thành một trong những bê bối tham nhũng và lãng phí lớn nhất trong lịch sử ứng dụng CNTT của khu vực công tại Việt Nam. Sau nhiều năm triển khai không hiệu quả, ngày 19 tháng 4 năm 2007, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã ra chỉ đạo ngừng triển khai đề án. Ngay sau đó, cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, bắt giam Trưởng ban Điều hành Vũ Đình Thuần cùng hàng loạt quan chức và giám đốc doanh nghiệp vì các tội danh tham ô, lợi dụng chức vụ quyền hạn và cố ý làm trái quy định của Nhà nước. Sự thất bại của Đề án 112 đã để lại nhiều bài học đắt giá cho công cuộc cải cách hành chính và xây dựng Chính phủ điện tử tại Việt Nam.

Bối cảnh và Mục tiêu

Vào đầu những năm 2000, trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh cải cách hành chính và hội nhập kinh tế quốc tế, nhu cầu về một hệ thống quản lý nhà nước hiện đại, minh bạch và hiệu quả trở nên cấp thiết. Đề án 112 ra đời như một nỗ lực mang tính đột phá nhằm ứng dụng CNTT để thay đổi phương thức làm việc của bộ máy công quyền.

Mục tiêu của Đề án 112 được xác định trong Quyết định 112/2001/QĐ-TTg bao gồm:

• Xây dựng và vận hành hệ thống thông tin mạng điện tử từ Chính phủ đến các bộ, ngành và chính quyền địa phương các cấp, nhằm phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành.
• Xây dựng các Trung tâm Tích hợp Dữ liệu (TTTHDL) cấp bộ và cấp tỉnh.
• Phát triển các phần mềm dùng chung trong quản lý hành chính.
• Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia.
• Đào tạo, nâng cao trình độ CNTT cho đội ngũ cán bộ, công chức.
• Từng bước cung cấp một số dịch vụ công trực tuyến cho người dân và doanh nghiệp.

Ngay từ khi mới được phê duyệt, Đề án đã vấp phải sự hoài nghi từ giới chuyên môn. Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Phan Đình Diệu, một chuyên gia đầu ngành về CNTT, trong một bức thư gửi Thủ tướng Phan Văn Khải vào tháng 8 năm 2001, đã cảnh báo về sự thiếu khả thi và nguy cơ lãng phí của đề án. Ông nhận xét: "Tôi có cảm tưởng người viết đề án viết để cho có, để rồi có thể làm một cách tắc trách chứ không phải viết nghiêm túc để mà làm một cách nghiêm túc".

Nhân sự chủ chốt

Để triển khai, Chính phủ đã thành lập Ban Điều hành Đề án 112 Chính phủ (gọi tắt là Ban Điều hành 112). Các nhân sự chủ chốt của Ban này về sau đều dính líu đến vụ án hình sự.

• Trưởng ban: Ông Vũ Đình Thuần, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ.
• Ủy viên Thư ký: Ông Lương Cao Sơn, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Tin học Văn phòng Chính phủ.
• Các ủy viên khác gồm đại diện lãnh đạo từ các Bộ: Bưu chính Viễn thông, Khoa học và Công nghệ, Nội vụ, Tài chính.

Triển khai và Thất bại

Mặc dù được cấp nguồn kinh phí khổng lồ, quá trình triển khai Đề án 112 nhanh chóng bộc lộ những yếu kém mang tính hệ thống và không đạt được các mục tiêu cốt lõi. Tổng mức đầu tư được duyệt cho đề án lên tới 3.830 tỷ đồng, và tổng kinh phí đã giải ngân từ ngân sách trung ương là gần 1.160 tỷ đồng.

Lãng phí và Không hiệu quả

Kết quả thu được từ số tiền đầu tư khổng lồ là rất hạn chế và gây lãng phí lớn:

• Phần mềm dùng chung: Các phần mềm do Ban Điều hành 112 đặt hàng thiết kế không sử dụng được hoặc không tương thích với thực tế công việc. Nhiều địa phương phản ánh việc cài đặt phần mềm chỉ mang tính hình thức, gây lãng phí lớn khi các hệ thống này bị "đắp chiếu" ngay sau khi bàn giao.
• Trung tâm tích hợp dữ liệu: Nhiều tỉnh, thành phố được cấp kinh phí xây dựng trụ sở hoành tráng, mua sắm máy chủ và thiết bị đắt tiền nhưng lại không có dữ liệu để vận hành hoặc không có sự kết nối nào, biến thành những cơ sở lãng phí điện năng và khấu hao thiết bị.
• Công tác đào tạo: Đề án đã tổ chức đào tạo đại trà cho khoảng 68.000 cán bộ, công chức. Tuy nhiên, chi phí đào tạo cho mỗi học viên bị đội lên cao gấp nhiều lần so với giá thị trường, lên tới 2 triệu đồng/người cho một khóa học cơ bản.

Dừng hoạt động

Trước thực trạng yếu kém và lãng phí kéo dài, ngày 19 tháng 4 năm 2007, tại cuộc họp với Ban Điều hành, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã kết luận ngừng triển khai Đề án 112. Thủ tướng nhận định: "Nhiều năm làm việc ở trụ sở Chính phủ, từ khi có Đề án 112 đến nay, không thấy mang lại tiện ích, ứng dụng nào cho công tác quản lý, chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ".

Sai phạm và Tham nhũng

Ngay sau khi đề án bị đình chỉ, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Bộ Công an) đã vào cuộc và phát hiện một đường dây tham nhũng có tổ chức, lợi dụng kẽ hở trong quản lý đầu tư CNTT để trục lợi hàng trăm tỷ đồng.

Vụ án Công ty ISA và hành vi "Gửi giá"

Một trong những sai phạm nghiêm trọng nhất liên quan đến Công ty Cổ phần Công nghệ tin học ISA. Lương Cao Sơn (Thư ký Ban Điều hành) đã cấu kết với Nguyễn Thúy Hà (Tổng Giám đốc ISA) để ký các hợp đồng cung cấp bản quyền phần mềm và thiết bị tin học với giá bị thổi phồng ("gửi giá"). Công ty ISA đã trúng hàng chục gói thầu với tổng giá trị gần 30 tỷ đồng. Số tiền chênh lệch giữa giá trị hợp đồng và giá trị thực tế sau đó được các đối tượng chia nhau. Kết quả điều tra cho thấy chỉ riêng trong các giao dịch với Công ty ISA, các bị can đã tham ô 510 triệu đồng, trong đó Vũ Đình Thuần nhận 200 triệu, Lương Cao Sơn nhận 130 triệu và Nguyễn Thúy Hà được 100 triệu.

Bê bối in ấn tại Nhà xuất bản Tư pháp

Tham nhũng cũng diễn ra phổ biến trong mảng đào tạo và in ấn tài liệu. Ban Điều hành 112 đã ký gần 30 hợp đồng in ấn với Nhà xuất bản Tư pháp (do Nguyễn Đức Giao làm Giám đốc) với tổng trị giá khoảng 3,8 tỷ đồng. Thay vì tự tổ chức in ấn, Nhà xuất bản Tư pháp đã thuê lại các đối tác tư nhân bên ngoài với giá thấp hơn và hưởng chênh lệch khoảng 30% giá trị hợp đồng. Số tiền "hoa hồng" này sau đó được hợp thức hóa và chia chác cho các thành viên Ban Điều hành.

Mạng lưới gia đình trị

Cơ quan điều tra cũng phát hiện Lương Cao Sơn đã lôi kéo các em ruột của mình là Lương Cao Phi và Lương Cao Phong (cùng công tác tại Bộ Xây dựng) tham gia vào đường dây. Các công ty "sân sau" của người nhà Lương Cao Sơn đã tham gia môi giới, thẩm định và ký kết các hợp đồng đào tạo, in ấn để "rút ruột" ngân sách.

Điều tra và Khởi tố

Vụ án Đề án 112 được coi là một vụ án điểm về phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn đó.

• Ngày 13 tháng 9 năm 2007: Cơ quan Cảnh sát điều tra (C15 - Bộ Công an) tống đạt quyết định khởi tố bị can và thực hiện lệnh bắt tạm giam đối với 8 người, bao gồm các ông Vũ Đình Thuần, Lương Cao Sơn và Nguyễn Đức Giao, về các tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" và "Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng".
• Tháng 10 năm 2007: Mở rộng điều tra, cơ quan công an khởi tố và bắt giam thêm Nguyễn Thúy Hà (Giám đốc ISA), Lương Cao Phi, Lương Cao Phong và nhiều đồng phạm khác.
• Tháng 1 năm 2009: Cơ quan Cảnh sát điều tra kết thúc điều tra, chuyển hồ sơ sang Viện kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị truy tố 20 bị can (sau đó nâng lên 23 bị can) về các tội danh tham ô, lợi dụng chức vụ quyền hạn.
• Tháng 7 năm 2009: Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoàn tất cáo trạng, chính thức truy tố 23 bị can ra trước Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội.

Xét xử và Phán quyết

Phiên tòa sơ thẩm xét xử vụ án Đề án 112 diễn ra từ ngày 12 đến ngày 25 tháng 1 năm 2010 tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội.

Diễn biến phiên tòa

Tại tòa, bị cáo Vũ Đình Thuần thừa nhận sai phạm trong việc ký kết các hợp đồng nhưng cho rằng mình không có động cơ vụ lợi mà chỉ do "nể nang" và buông lỏng quản lý. Tuy nhiên, các bằng chứng và lời khai của các đồng phạm, đặc biệt là của Lương Cao Sơn và Nguyễn Thúy Hà, đã chứng minh ông Thuần có nhận tiền "lại quả". Lương Cao Sơn bị xác định là kẻ chủ mưu, trực tiếp đạo diễn các phi vụ "gửi giá" và chia chác tiền.

Bản án

Ngày 25 tháng 1 năm 2010, Hội đồng xét xử đã tuyên án đối với 23 bị cáo. Hầu hết các bị cáo đều nhận mức án thấp hơn so với đề nghị của Viện kiểm sát.

Các mức án chính trong vụ án Đề án 112

Bị cáo	Chức vụ	Mức án	Tội danh
Lương Cao Sơn	Ủy viên Thư ký Ban Điều hành 112	6 năm tù giam	Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ
Vũ Đình Thuần	Trưởng ban Điều hành 112	5 năm tù giam	Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ
Nguyễn Cát Hồ	Tổ trưởng Tổ đào tạo	3 năm tù treo	Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng
Nguyễn Đức Giao	Giám đốc Nhà xuất bản Tư pháp	3 năm tù treo	Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ
Nguyễn Thúy Hà	Tổng Giám đốc Công ty ISA	6 năm tù giam	Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ (vai trò đồng phạm)

Tổng cộng có 23 bị cáo bị đưa ra xét xử, trong đó có 12 bị cáo được hưởng án treo và 2 bị cáo được hưởng án cải tạo không giam giữ.

Hậu quả và Di sản

Sự thất bại của Đề án 112 đã để lại những bài học đắt giá cho công cuộc cải cách hành chính và ứng dụng CNTT trong khu vực công tại Việt Nam. Nó phơi bày những lỗ hổng trong quy trình lập dự án, thẩm định, đấu thầu và giám sát thực hiện các dự án CNTT sử dụng ngân sách nhà nước.

Vụ án cũng là một trong những minh chứng điển hình cho nạn "lợi ích nhóm" và "gia đình trị" trong các dự án công, gây thất thoát, lãng phí lớn cho ngân sách. Sau vụ án, Chính phủ đã có những điều chỉnh mạnh mẽ trong cơ chế quản lý đầu tư ứng dụng CNTT, tiến tới việc xây dựng một kiến trúc Chính phủ điện tử tổng thể, bài bản và có sự giám sát chặt chẽ hơn, được thể hiện qua các chương trình quốc gia về ứng dụng CNTT sau này.

Liên kết ngoài

• Cái chết của Đề án 112, kỳ 1: ném tiền qua cửa sổ Lưu trữ ngày 20 tháng 1 năm 2013 tại Wayback Machine
• Đề án 112: Tiêu tiền của dân sao dễ thế?