Phá sản

Phá sản (hay còn gọi bình dân là sập tiệm) là một thủ tục pháp lý chính thức, trong đó một doanh nghiệp hoặc hợp tác xã không có khả năng thanh toán các khoản nợ đến hạn sẽ được tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền xem xét để thanh lý tài sản nhằm trả nợ cho các chủ nợ, hoặc được tạo điều kiện để tái cơ cấu và phục hồi hoạt động. Mục tiêu cốt lõi của phá sản là giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toán một cách có trật tự, đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và duy trì sự ổn định của nền kinh tế. Trong tiếng Anh, thuật ngữ "bankruptcy" thường được sử dụng cho cá nhân, trong khi "insolvency" chỉ tình trạng mất khả năng thanh toán nói chung của cả cá nhân và doanh nghiệp. Khác với "giải thể", một thủ tục hành chính thuần túy khi doanh nghiệp tự nguyện chấm dứt hoạt động, phá sản là một thủ tục tư pháp chỉ được khởi động khi doanh nghiệp thực sự "mất khả năng thanh toán".

Tập tin:Bankrupt computer store 02.jpg

Một công ty máy tính ở Anh thông báo đóng cửa vì bị phá sản

Lịch sử pháp luật phá sản

Lịch sử pháp luật về phá sản có nguồn gốc từ thời cổ đại, nhưng phải đến thời kỳ hiện đại, các bộ luật mới thực sự định hình rõ nét. Một trong những đạo luật phá sản đầu tiên trên thế giới được ban hành tại Anh vào năm 1542 dưới thời vua Henry VIII. Đạo luật này mang tính trừng phạt nặng nề, coi con nợ như tội phạm. Phải đến thế kỷ 18 và 19, tư duy về phá sản mới dần chuyển sang hướng "cứu trợ con nợ", tạo cơ hội cho họ được "giải thoát" khỏi gánh nặng nợ nần và bắt đầu lại.

Tại Việt Nam

Pháp luật phá sản của Việt Nam đã trải qua bốn lần ban hành và sửa đổi lớn, phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý kinh tế và hội nhập quốc tế:

• Luật Phá sản doanh nghiệp năm 1993 (số 30-L/CTN): Đây là văn bản pháp lý đầu tiên về phá sản ở Việt Nam, được ban hành trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mới hình thành. Luật có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 1994 và hết hiệu lực vào ngày 14 tháng 10 năm 2004.
• Luật Phá sản năm 2004 (số 21/2004/QH11): Có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 2004, luật này đã khắc phục nhiều hạn chế của luật năm 1993, mở rộng phạm vi điều chỉnh và hoàn thiện quy trình thủ tục.
• Luật Phá sản năm 2014 (số 51/2014/QH13): Có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2015, luật này được xem là một bước tiến lớn khi tiếp cận gần hơn với các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là việc trao quyền chủ động hơn cho các chủ nợ và chuyên nghiệp hóa hoạt động quản lý, thanh lý tài sản.
• Luật Phục hồi, phá sản năm 2025 (số 142/2025/QH15): Được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 11 tháng 12 năm 2025 và chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 3 năm 2026, thay thế hoàn toàn Luật Phá sản 2014. Đây là luật hiện hành.

Pháp luật Việt Nam hiện hành: Luật Phục hồi, phá sản 2025

Luật Phục hồi, phá sản 2025 đánh dấu một bước chuyển đổi tư duy pháp lý quan trọng, từ việc tập trung vào thanh lý doanh nghiệp sang ưu tiên phục hồi và tái cơ cấu. Luật gồm 8 chương và 88 điều, với nhiều điểm mới mang tính đột phá.

Điểm mới nổi bật

1. Thay đổi tên gọi và tư duy tiếp cận: Từ "Luật Phá sản" thành "Luật Phục hồi, phá sản", thể hiện rõ mục tiêu kép: ưu tiên phục hồi doanh nghiệp, hợp tác xã; chỉ tuyên bố phá sản và thanh lý khi doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi.
2. Thủ tục phục hồi độc lập: Luật quy định rõ thủ tục phục hồi là một quy trình tố tụng độc lập, có thể được thực hiện ngay từ khi doanh nghiệp mới có nguy cơ mất khả năng thanh toán, giúp ngăn chặn khủng hoảng từ sớm.
3. Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước: Nhà nước có chính sách hỗ trợ về thuế, phí, tín dụng, lãi suất, đất đai, công nghệ, chuyển đổi số... cho doanh nghiệp, hợp tác xã trong quá trình phục hồi.
4. Nguồn tạm ứng chi phí phá sản từ ngân sách nhà nước: Trong trường hợp doanh nghiệp không còn tài sản để thanh toán chi phí phá sản, ngân sách nhà nước sẽ tạm ứng và sẽ được hoàn trả sau khi thanh lý được tài sản. Đây là giải pháp quan trọng tháo gỡ "điểm nghẽn" kéo dài trong thực tiễn.
5. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và giám sát: Luật khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) và blockchain trong quy trình phá sản để tăng cường tính minh bạch và hiệu quả. Đồng thời, luật cũng thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ hơn để ngăn chặn lạm dụng thủ tục.

Chủ thể và điều kiện mở thủ tục

• Đối tượng áp dụng: Luật áp dụng cho doanh nghiệp và hợp tác xã được thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam. Cá nhân không phải là đối tượng điều chỉnh của luật này.
• Điều kiện mất khả năng thanh toán: Doanh nghiệp, hợp tác xã bị coi là mất khả năng thanh toán khi không thực hiện nghĩa vụ trả nợ đến hạn trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán.
• Người có quyền nộp đơn:
  • Chủ doanh nghiệp, hợp tác xã.
  • Các chủ nợ không có bảo đảm hoặc có bảo đảm một phần.
  • Người lao động, công đoàn cơ sở.
  • Cơ quan có thẩm quyền trong một số trường hợp đặc biệt.

Trình tự, thủ tục cơ bản

1. Nộp đơn và thụ lý: Cá nhân, tổ chức có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phục hồi hoặc phá sản đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Tòa án sẽ xem xét và ra quyết định thụ lý hoặc trả lại đơn.
2. Áp dụng thủ tục phục hồi: Đây là giai đoạn ưu tiên. Tòa án sẽ chỉ định Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản để giám sát hoạt động và xây dựng phương án phục hồi. Nếu phương án được hội nghị chủ nợ thông qua và thực hiện thành công, doanh nghiệp sẽ tiếp tục hoạt động bình thường.
3. Mở thủ tục phá sản: Nếu doanh nghiệp không thể phục hồi hoặc không đề xuất được phương án phục hồi khả thi, Tòa án sẽ ra quyết định mở thủ tục phá sản. Từ thời điểm này, mọi hoạt động chuyển dịch tài sản bất thường sẽ bị kiểm soát chặt chẽ.
4. Hội nghị chủ nợ: Là diễn đàn quan trọng để các chủ nợ cùng thảo luận và biểu quyết về số phận của doanh nghiệp mắc nợ.
5. Quyết định tuyên bố phá sản: Nếu Hội nghị chủ nợ không thông qua phương án phục hồi hoặc doanh nghiệp không đủ điều kiện, Tòa án sẽ ra quyết định tuyên bố doanh nghiệp, hợp tác xã phá sản.
6. Thanh lý tài sản: Tài sản của doanh nghiệp sẽ được định giá và bán đấu giá công khai để phân chia cho các chủ nợ theo thứ tự ưu tiên do luật định (chi phí phá sản, nợ lương, nợ thuế, nợ có bảo đảm, nợ không bảo đảm...).

Thẩm quyền của Tòa án

Sau khi Việt Nam thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh và bỏ cấp huyện theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 12/6/2025), hệ thống Tòa án cũng được tổ chức lại. Theo đó, thẩm quyền giải quyết vụ việc phá sản thuộc về Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi doanh nghiệp, hợp tác xã có trụ sở chính. Trong một số trường hợp đặc biệt, Tòa án nhân dân khu vực cũng có thể được giao thẩm quyền giải quyết.

Các hình thái phá sản

Trên thế giới, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, thủ tục phá sản được phân loại thành nhiều chương (Chapter) khác nhau, mỗi loại áp dụng cho một đối tượng và mục đích cụ thể:

• Chapter 7 (Thanh lý): Dành cho cả cá nhân và doanh nghiệp. Tài sản của con nợ sẽ bị bán để trả nợ cho các chủ nợ. Đây là hình thức phá sản triệt để nhất.
• Chapter 11 (Tái cơ cấu doanh nghiệp): Chủ yếu dành cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp vẫn được phép tiếp tục hoạt động dưới sự giám sát của tòa án trong khi xây dựng và thực hiện kế hoạch tái cơ cấu để trả nợ dần.
• Chapter 13 (Điều chỉnh nợ cho cá nhân): Dành cho cá nhân có thu nhập ổn định. Họ sẽ đề xuất một kế hoạch trả nợ trong vòng 3 đến 5 năm mà không bị thanh lý tài sản.

Ở Việt Nam, Luật Phục hồi, phá sản 2025 tuy không phân chia thành các chương như Hoa Kỳ nhưng đã có sự phân định rõ ràng và nâng tầm quan trọng của hai giai đoạn: thủ tục phục hồi (tương tự Chapter 11) và thủ tục phá sản (tương tự Chapter 7).

Quốc gia phá sản

Thuật ngữ "quốc gia phá sản" thường được dùng để mô tả tình trạng một quốc gia không có khả năng thanh toán các khoản nợ công đến hạn. Trên thực tế, các quốc gia trong hoàn cảnh này thường tìm cách đàm phán để tái cơ cấu nợ hoặc vay nợ mới để trả nợ cũ. Một ví dụ điển hình là cuộc khủng hoảng tài chính tại Iceland vào cuối năm 2008. Ba ngân hàng lớn nhất nước này sụp đổ, đẩy quốc gia đến bờ vực "phá sản". Chính phủ Iceland đã phải quốc hữu hóa các ngân hàng và nhận khoản vay khẩn cấp từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và các nước Bắc Âu để ổn định tình hình. Một ví dụ khác là cuộc khủng hoảng nợ công Hy Lạp kéo dài từ năm 2009, đòi hỏi các gói cứu trợ khổng lồ từ Liên minh châu Âu và IMF.

Các vụ phá sản tiêu biểu trên thế giới

Lịch sử kinh tế thế giới ghi nhận nhiều vụ phá sản chấn động, gây ra những hệ lụy sâu rộng:

• Lehman Brothers (2008): Tập đoàn dịch vụ tài chính khổng lồ của Mỹ nộp đơn xin bảo hộ phá sản với khoản nợ lên tới 619 tỷ USD. Đây là vụ phá sản lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ và được xem là ngòi nổ chính của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.
• First Brands Group (2025): Tập đoàn phụ tùng ô tô của Mỹ đã nộp đơn xin phá sản theo Chapter 11 vào cuối tháng 9/2025, với tổng nghĩa vụ nợ vượt quá 10 tỷ USD. Vụ việc này một lần nữa làm dấy lên lo ngại về rủi ro tín dụng trong bối cảnh lãi suất cao.
• FTX (2022): Sàn giao dịch tiền mã hóa lớn thứ hai thế giới đã sụp đổ và nộp đơn xin bảo hộ phá sản theo Chapter 11 chỉ sau vài ngày khủng hoảng thanh khoản, để lại khoản lỗ hàng tỷ USD cho các nhà đầu tư.

Năm 2025 chứng kiến một làn sóng phá sản doanh nghiệp lớn trên toàn cầu, đặc biệt tại Mỹ và Nhật Bản. Theo Cornerstone Research, số lượng các vụ "mega-bankruptcy" (phá sản với tài sản trên 1 tỷ USD) đã tăng hơn 30%, chạm mức cao nhất kể từ giai đoạn đầu đại dịch COVID-19.

Xem thêm

• Phá sản doanh nghiệp
• Thanh lý tài sản
• Tái cơ cấu doanh nghiệp
• Khủng hoảng tài chính
• Quản tài viên