Lưu Giải Ưu
Lưu Giải Ưu (chữ Hán: 劉解憂, 121 TCN - 49 TCN) là một hòa thân công chúa nhà Hán, vợ của ba vị Ô Tôn Hoàng đế Quân Tu Mỹ (军须靡), Ông Tu Mỹ (翁歸靡) và Nê Mĩ (泥靡).
| Lưu Giải Ưu 劉解憂 | |
|---|---|
| Giải Ưu công chúa (解憂公主) | |
| Thông tin chung | |
| Sinh | 121 TCN Trường An |
| Mất | 49 TCN Trường An |
| Phối ngẫu | Quân Tu Mỹ (军须靡) Ông Tu Mỹ (翁歸靡) Nê Mĩ (泥靡) |
| Hậu duệ | bốn con trai và hai con gái |
| Hoàng tộc | nhà Hán |
Kế bước hoàng cô Lưu Tế Quân, công chúa có đóng góp không nhỏ đối với hòa bình của nhà Hán với Tây Vực.
Tiểu sử
Xuất thân
Lưu Giải Ưu sinh năm 121 TCN tại Trường An, là hậu duệ đời thứ tư của Sở Nguyên vương Lưu Giao, anh trai Hán Cao Tổ Lưu Bang. Ông nội của Lưu Giải Ưu là Sở vương Lưu Mậu (劉戊) tham gia Loạn bảy nước, sau đó bị Chu Á Phu đánh bại nên đã tự sát[1]. Khi này cha bà vẫn còn sống, tuy nhiên không được kế vị do vào cùng năm bà sinh ra, Hán Cảnh Đế lập một người cháu khác của Lưu Giao là Lưu Lễ (劉禮) làm Sở vương để kế thừa phong địa.
Bà được sinh ra tại phủ Sở vương, khi này người đang cai quản tông miếu nước Sở là một người chú của bà - Tương vương Lưu Chú (劉注). Có lẽ giống như Lưu Tế Quân, sau khi sinh ra không lâu thì bà được đưa vào cung do nhà bị tội[2].
Hành trạng
Hòa thân Ô Tôn
Năm Thái Sơ thứ 4 (101 TCN), Giang Đô công chúa Lưu Tế Quân qua đời, Hán Cảnh Đế phong bà làm Công chúa, gả bà cho Hoàng đế thứ ba của nước Ô Tôn là Sầm Tưu (岑陬, chính là Quân Tu Mỹ). Khi này bà đã ngoài 20 tuổi - một độ tuổi quá lớn để kết hôn thời bấy giờ, vậy nên không loại trừ khả năng là bà từng kết hôn. Do không rõ phong hiệu, bà còn được gọi là Giải Ưu công chúa (解憂公主). Sau khi đến Ô Tôn, bà được phong làm Hữu phu nhân (右夫人), đứng thứ hai trong hoàng cung do quan niệm "tả tôn hữu ti". Trong thời gian này, bà không sinh được người con nào với Quân Tu Mỹ.
Năm Thái Thủy thứ 3 (93 TCN), Sầm Tưu qua đời, Công chúa theo phong tục thu kế hôn địa phương mà tái giá với em họ của Quân Tu Mỹ là Ông Tu Mỹ (翁歸靡), khi này được phong làm Tả phu nhân (左夫人). Khi này, bà với Ông Tu Mỹ sinh được ba người con trai và hai người con gái.
Năm Bản Thủy thứ 2 (72 TCN), Công chúa cùng Ô Tôn vương Ông Tu Mỹ dâng thư cho Hoàng đế nhà Hán khi đó là Hán Tuyên Đế, thỉnh cầu triều đình nhà Hán xuất binh đánh nước Xa Sư (Cheshi) vì nước này ỷ thế Hung Nô mà quấy nhiễu. Bức thư như sau:
「匈奴復連發大兵侵兵烏孫，取車延、惡師地，收人民去，使使謂烏孫趣持公主來，欲隔絕漢。昆彌願發國半精兵，自給人馬五萬騎，盡力擊匈奴。唯天子出兵以救公主、昆彌。
.
Hung Nô lại liên tiếp điều động đại binh xâm lăng Ô Tôn, cướp lấy vùng đất Xa Diên, Ác Sư, bắt bớ nhân dân mang đi. Chúng còn sai sứ giả đến uy hiếp Ô Tôn phải mau chóng giao nộp công chúa, âm mưu cắt đứt quan hệ với nhà Hán. Côn Di nguyện điều động một nửa tinh binh của cả nước, tự lo liệu người ngựa gồm năm vạn kỵ binh, dốc toàn lực đánh Hung Nô. Cúi xin Thiên tử xuất binh để cứu công chúa và Côn Di[3].
Hán Tuyên Đế chấp thuận, sang năm sau (71 TCN) phát binh chia làm 5 đạo với 15 vạn kỵ binh thảo phạt Hung Nô, đồng thời phái Hiệu úy Thường Huệ cầm cờ tiết làm Hộ quân cho quân Ô Tôn. Năm đạo đại quân nhà Hán đều không đụng độ chủ lực Hung Nô nên rút về tay không. Ngược lại, Ông Quy Mĩ đích thân dẫn 5 vạn kỵ binh cùng sứ thần nhà Hán là Thường Huệ từ phía Tây tấn công vương đình của Hữu Cốc Lãi Vương, giành được đại thắng.
Năm Nguyên Khang thứ 2 (64 TCN), Ông Quy Mĩ thông qua Thường Huệ dâng thư lên Hán Tuyên Đế: "Nguyện lập cháu ngoại nhà Hán là Nguyên Quý Mĩ làm người kế vị, mong lại được ban hôn với công chúa nhà Hán để thắt chặt tình thông gia, tuyệt giao với Hung Nô. Xin dâng sính lễ gồm một nghìn con ngựa và một nghìn con la." Hán Tuyên Đế nể trọng công lao Ô Tôn, lệnh phong cho cháu gái Giải Ưu công chúa là Lưu Tương Phu (劉相夫), ban cư ngụ Thường Lâm uyển (上林苑) để học tiếng Ô Tôn, đến năm Thần Tước thứ 2 (60 TCN) thì đưa Lưu Tương Phu đến Ô Tôn, tuy nhiên khi công chúa đang trên đường đi thì Ông Tu Mỹ đã qua đời[4]. Giới quý tộc Ô Tôn lập trưởng tử của Ông Tu Mỹ với phu nhân người Hung Nô là Nê Mỹ (泥靡) lên ngôi, hiệu là Cuồng vương (狂王).
Cô cháu Lưu Giải Ưu lại phải theo tập tục lấy Nê Mỹ, tại đây lại sinh thêm được một người con trai. Do Nê Mĩ tính tình tàn bạo, quan hệ giữa hai người rất tồi tệ. Bà cùng sứ giả nhà Hán là Vệ tư mã Ngụy Hòa Ý (魏和意) và Phó hầu Nhậm Xương (任昌) bày mưu ám sát Nê Mĩ. Trong buổi yến tiệc, Nê Mỹ bị chém trọng thương nhưng chạy thoát được, con trai Nê Mỹ là Tế Trầm Sấu (細沈瘦) liền mang quân bao vây công chúa, may nhờ có Tây Vực Đô hộ Trịnh Cát (鄭吉) đến cứu giá kịp thời nên mới giữ được mạng sống[5].
Năm Cam Lộ thứ nhất (53 TCN), Nê Mĩ bị con trai của Ông Quy Mĩ là Ô Tựu Đồ (烏就屠) giết chết. Ô Tựu Đồ tự xưng là Côn Di. Nữ quan Phùng Liêu (馮嫽) ngồi xe gấm, cầm cờ tiết của nhà Hán đi chiêu an, hạ lệnh cho Ô Tựu Đồ đến Xích Cốc thành. Cuối cùng, triều đình lập Nguyên Quý Mĩ làm Đại Côn Di, Ô Tựu Đồ làm Tiểu Côn Di, tất cả đều được ban ấn thụ.
Trở về cố hương
Năm Cam Lộ thứ 3 (51 TCN), công chúa dâng thư xin được trở về cố hương, lời lẽ thập phần đau xót. Hán Tuyên Đế đọc xong vô cùng thương cảm, bèn hạ lệnh đón công chúa trở về Trường An, khi ấy bà đã ở Ô Tôn hơn 50 năm. Nhà vua ban thưởng điền trạch, nô tỳ, phụng dưỡng rất hậu hĩnh, nghi thức ngang hàng với hoàng nữ trong cung.
Năm Hoàng Long thứ nhất (49 TCN), Giải Ưu công chúa qua đời tại Trường An.
Con cái
Những người con của bà về sau đều có vị trí nòng cốt tại Tây Vực.
Con trai
- Nguyên Quý Mỹ (元貴靡, ? - 51 TCN), con với Ông Tu Mỹ, sau trở thành Đại Côn Di của nước Ô Tôn.
- Vạn Niên (萬年), con với Ông Tu Mỹ, trở thành vua nước Sa Xa (Shache).
- Đại Nhạc (大樂), con với Ông Tu Mỹ, nhậm chức Tả đại tướng quân nước Ô Tôn.
- Xi Mĩ (鴟靡), con với Nê Mỹ
Con gái
Tưởng niệm
Hiện nay, tại khu Giả Uông, thành phố Từ Châu, tỉnh Giang Tô có một công viên mang tên bà. Công viên được khánh thành năm 2021 với diện tích 513.333m², thiết kế cảnh quan tích hợp các yếu tố văn hóa lịch sử về công chúa Lưu Giải Ưu thời Hán, chia thành 5 khu vực chức năng (như khu sinh thái ven hồ, khu tập trung sáng tạo...) và có các điểm nhấn đặc trưng như cầu Giải Ưu, điêu khắc nghệ thuật trên nền đất về Con đường Tơ lụa.