Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Ly rượu vang

Ly rượu vang (Wine glass) là một loại ly thủy tinh chuyên dụng được sử dụng để uống rượu vang (Bồ Đào mỹ tửu) hoặc phục vụ quy trình thử nếm rượu vang. Phần lớn các loại ly rượu vang hiện đại đều thuộc loại hình ly chân đế, được cấu thành từ ba bộ phận hình thái học cốt lõi bao gồm bầu ly (bowl), chân ly (stem) và đế ly (foot). Sự đa dạng của các kiểu dáng và kích thước ly rượu vang trên thị trường phản ánh những nghiên cứu về hương vị rượu vang, trong đó một số hình thái cụ thể được thiết kế để tối ưu hóa việc giải phóng các đặc tính cảm quan của từng giống nho hoặc phong cách rượu vang riêng. Nhiều chuyên gia và nhà nghiên cứu ẩm thực khuyến nghị người thưởng thức nên cầm ly ở phần chân ly nhằm mục đích ngăn chặn nhiệt độ cơ thể từ lòng bàn tay truyền sang làm ấm rượu, đồng thời tránh để lại dấu vân tay hoặc vết bẩn làm mờ bầu ly vốn làm suy giảm khả năng quan sát cảm quan động của rượu;[1] ngược lại, đối với một số dòng rượu vang đỏ đậm đà, việc truyền một chút hơi ấm từ lòng bàn tay vào bầu ly đôi khi lại mang lại hiệu ứng tích cực giúp cấu trúc rượu được mở ra nhanh hơn. Một cách dùng được ghi nhận rượu vang được thưởng thức trong các "chén rượu" (wine cups). Trong suốt chiều dài lịch sử, các chén rượu này tồn tại dưới rất nhiều hình dáng và được chế tác từ nhiều vật liệu khác nhau. Những chiếc chén uống rượu bằng kim loại quý (như vàng, bạc) vẫn tiếp tục được duy trì sử dụng cho đến Thời kỳ Cận đại. Tuy nhiên, khi kỹ nghệ sản xuất thủy tinh trở nên hoàn thiện và giá thành rẻ hơn, chất liệu thủy tinh đã dần thay thế kim loại ở hầu hết mọi không gian sinh hoạt, ngoại trừ trong các nhà giáo đường tôn giáo, nơi những chiếc cốc thánh theo nghi thức truyền thống vẫn được chế tác bằng kim loại để đựng rượu bí tích (máu Chúa). Tại các gia đình quý tộc giàu có ở Anh vào những năm 1600, các loại ly thủy tinh đã hoàn toàn thay thế các chén uống rượu bằng bạc có kích thước và hình dáng tương đồng.[2]

Ly vang sủi
Một ly rượu vang vàng Chi-lê

Hình thái học

 
Một ly rượu vang đỏ Đà Lạt với phần bầu ly chữ u mềm mại và hơi chụm lại để hưởng trọn hương vị nồng nàn pha chát nhẹ
 
Ngửi là một phần quan trọng trong quá trình thử nếm rượu vang.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rằng hình dáng của ly rượu vang có tác động trực tiếp đến sự khuếch tán hương thơm (aroma) và do đó định hình nên hương vị tổng thể của rượu. Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng của hình dáng ly đối với năm vị cơ bản, gồm vị ngọt, mặn, chua, đắng và vị ngọt thịt (Umami)[3] — vẫn chưa được chứng minh một cách dứt khoát bởi bất kỳ nghiên cứu khoa học thuần túy nào và vẫn là một chủ đề tranh luận sôi nổi giữa các nhà lý thuyết. Nghiên cứu của Arakawa và các cộng sự chỉ ra rằng hình thái của ly giữ vai trò quan trọng trong việc cô đọng hương vị và hương thơm đặc trưng (bouquet) để làm nổi bật tính chất của từng giống nho.[4][5] Một quan điểm phổ biến trong giới sành rượu là hình dáng ly giúp điều hướng dòng chảy của rượu tiếp xúc với những vùng vị giác tối ưu nhất trong khoang miệng phù hợp với từng giống nho.[6]

Phần lớn ly rượu vang được thiết kế dạng chân đế cao gồm ba phần: bầu ly, chân ly và đế ly. Trong nhiều thiết kế chuyên nghiệp, phần miệng ly (opening) luôn được thu hẹp hơn so với phần phình to nhất của bầu ly nhằm mục đích cô đọng các phân tử hương thơm hướng vào mũi người ngửi.[1] Một số kiểu dáng khác lại mở rộng hơn, tương tự như hình nón ngược. Bên cạnh đó, các loại ly rượu vang "không chân" cũng xuất hiện với nhiều kích cỡ và hình dáng khác nhau.[7] Loại ly không chân này thường được sử dụng trong các ngữ cảnh sinh hoạt thông thường và ít trang trọng hơn so với các dòng ly chân đế truyền thống. Theo nhà phê bình rượu vang của tờ The New York Times, bầu của một chiếc ly tiêu chuẩn phải đủ lớn để khi rót đầy một phần tư dung tích, rượu vẫn có không gian rộng rãi để chuyển động xoáy. Ly phải hoàn toàn trong suốt, có phần đáy bầu rộng nhất và thu hẹp dần về phía vành ly để dẫn truyền các tầng hương thơm đi thẳng lên phía trên.[8]

Một nghiên cứu năm 2003 được thực hiện tại Dresden (Đức) đã xác nhận rằng hình dáng của ly rượu vang thực sự có tác động rõ rệt đến nhận thức của con người đối với mùi hương của cả rượu vang đỏ lẫn rượu vang trắng.[9] Tiếp đó, một nghiên cứu khoa học vào năm 2015 do Kohji Mitsubayashi thuộc Đại học Y Nha khoa Tokyo và các đồng nghiệp thực hiện đã phát hiện ra rằng các hình thái ly và mức nhiệt độ khác nhau có thể giải phóng những tầng hương và hậu vị hoàn toàn khác biệt từ cùng một chai rượu. Các nhà khoa học đã phát triển một hệ thống ngửi chuyên dụng để ghi lại hình ảnh động học của hơi ethanol thoát ra từ miệng ly rượu vang, cung cấp bằng chứng vật lý trực quan cho thấy hình dáng ly điều khiển hướng đi và mật độ của hơi cồn một cách chính xác.[4][5][10][11] Đến năm 2023, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Sensory Studies đã chỉ ra rằng chất lượng cảm nhận hương thơm sẽ gia tăng đối với những chiếc ly có chiều cao bầu ly thấp hơn và có tỷ lệ lớn hơn giữa đường kính lớn nhất của bầu ly so với đường kính phần miệng ly.[12] Mối quan hệ tỷ lệ giữa đơn vị ly rượu vang truyền thống của Anh với các đơn vị đo lường khác được thể hiện cụ thể như sau:

1 ly vang  = 2 ounce chất lỏng Anh
= 1/5 ly tumbler
= 1/4 tách ăn sáng
= 1/3 cúp
= 2/5 tách trà
= 4/5 tách cà phê
= 1/10 Pint Hoàng gia Anh
≈ 1,92 ounce chất lỏng Mỹ
≈ 0,24 chén định lượng Mỹ
≈ 56,83 millilít (mL)
≈ 0,23 chén định lượng hệ mét

Phân loại

Ly vang đỏ

 
Ly vang đỏ

Các loại ly dành cho rượu vang đỏ được đặc trưng bởi phần bầu ly tròn hơn và rộng hơn. Thiết kế này có chủ đích gia tăng diện tích tiếp xúc của chất lỏng với oxy trong không khí, thúc đẩy quá trình oxy hóa các hợp chất phenolic.[13] Khi oxy tác động hóa học vào rượu, các cấu trúc hương vị và hương thơm phức hợp sẽ biến đổi một cách tinh tế. Tiến trình oxy hóa này đặc biệt phù hợp với các dòng rượu vang đỏ, giúp làm "mềm" các vị chát gắt của tannin sau khi tiếp xúc với không khí. Theo các chuyên gia của tờ Observer, phần miệng ly rộng giúp tăng cường khả năng bộc lộ hương vị và đẩy nhanh tốc độ bay hơi của cồn ethanol dư.[14] Ly rượu vang đỏ được chia thành các phong cách tiêu biểu bao gồm:

  • Ly Bordeaux: Có thiết kế dáng cao với phần bầu ly rộng vừa phải, được định hình chuyên biệt cho các dòng rượu vang đỏ đậm đà (đỏ đỏng) như Cabernet Sauvignon và Syrah. Thiết kế này điều hướng dòng rượu đi thẳng vào phần sâu trong khoang miệng.
  • Ly Burgundy: Có thiết kế bầu ly phình to và rộng hơn đáng kể so với ly Bordeaux. Mục đích của cấu trúc này là tích tụ và lưu giữ hương thơm của các dòng rượu vang đỏ có tính chất tinh tế, thanh tao và dễ bay hơi hơn như Pinot noir. Phong cách ly này điều hướng dòng chảy của rượu tiếp xúc trực tiếp với phần đầu lưỡi đầu tiên.[15]

Ly vang trắng

 
Ly vang trắng với màu vàng sóng sánh của vang ngọt Tokay

Ly dành cho rượu vang trắng có sự biến thiên vô cùng lớn về mặt kích thước và hình dáng, trải dài từ kiểu dáng thuôn dài tinh tế của ly sâm panh dáng sáo cho đến những chiếc ly có bầu rộng và nông hơn được sử dụng để thưởng thức rượu Chardonnay. Các hình thái khác nhau được ứng dụng để làm nổi bật những đặc tính độc bản của từng phong cách rượu. Những chiếc ly có phần miệng mở rộng vận hành tương tự như ly rượu vang đỏ, thúc đẩy quá trình oxy hóa để làm biến đổi hương vị sâu của rượu. Tuy nhiên, một số nghiên cứu chỉ ra rằng sự oxy hóa hợp chất phenolic trong các kiểu ly khác nhau không gây ra những tác động quá khác biệt lên hương vị tổng thể.[13] Những dòng rượu vang trắng đạt chất lượng tối ưu khi có sự tham gia của quá trình oxy hóa thường là những loại rượu có hương vị đậm đà, chẳng hạn như rượu Chardonnay được ủ trong thùng gỗ sồi. Ngược lại, đối với những phong cách rượu vang trắng nhẹ nhàng, tươi mát, quá trình oxy hóa là điều không mong muốn vì nó sẽ làm lu mờ các sắc thái hương thơm tinh tế của hoa quả. Để bảo tồn đặc tính sắc sảo, tươi mới này, nhiều loại ly rượu vang trắng sẽ thiết kế phần miệng ly nhỏ hơn, giúp giảm thiểu diện tích bề mặt tiếp xúc và làm chậm tỷ lệ oxy hóa. Đối với các dòng rượu vang sủi bọt như Champagne hay vang Asti, phần miệng ly còn được thu hẹp tối đa để giữ cho các bọt khí sủi tăm lưu lại lâu hơn trong ly.

Ly dáng sáo

Ly sâm panh dáng sáo được đặc trưng bởi phần chân đế dài kết hợp với một bầu ly cao và hẹp ở phía trên. Hình thái này được tính toán khoa học nhằm duy trì các bọt khí sủi tăm (carbonation) độc đáo của rượu vang sủi tăm trong suốt quá trình thưởng thức. Tương tự như quy chuẩn của các loại ly chân đế khác, ly dáng sáo bắt buộc phải được cầm ở phần chân để ngăn chặn nguồn nhiệt lượng từ bàn tay người uống làm ấm chất lỏng bên trong. Bầu ly thuôn dài giúp giảm thiểu diện tích bề mặt tiếp xúc ở phần miệng ly, từ đó nhốt các bọt khí CO2 không bị giải phóng quá nhanh. Ngoài ra, thiết kế này còn gia tăng giá trị thẩm mỹ thị giác, tạo không gian cho các bọt khí di chuyển trên một lộ trình dài hơn từ đáy ly lên bề mặt, mang lại trải nghiệm hình ảnh vô cùng đẹp mắt cho người tiệc tùng.

Ly anh đào

Một chiếc ly rượu sherry hay schooner là loại vật chứa thường được sử dụng để phục vụ các loại đồ uống có cồn nồng nàn hương thơm, chẳng hạn như rượu Sherry, rượu vang Bồ Đào Nha quốc bảo (Bồ Đào mỹ tửu), các loại rượu khai vị, rượu mùi và các món cocktail tầng (shooters). Loại ly copita, với thiết kế thu hẹp dần về phía miệng giúp tăng cường khả năng cô đọng hương thơm, là một biến thể điển hình thuộc phân nhóm ly rượu sherry này.

Tại Việt Nam

Bài chi tiết: Phép tắc bàn ăn
 
Hai ly rượu vang Đà Lạt tại Sài Gòn

Lịch sử xuất hiện của ly rượu vang bằng thủy tinh hoặc pha lê tại Việt Nam gắn liền với tiến trình giao thoa văn hóa ẩm thực phương Tây và sự hình thành của lối sống đô thị hiện đại. Trước thời kỳ tiếp biến văn hóa này, người Việt có truyền thống thưởng thức các loại rượu gạo, rượu thuốc bằng các loại chén gốm, chén sứ hoặc tửu bôi nhỏ nhắn (chung rượu) không có cấu trúc chân đế cao. Rượu vang một thức uống quý tộc xuất phát từ châu Âu đã theo chân những nhà cầm quyền người Pháp thâm nhập vào Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX trong thời kỳ Pháp chiếm đóng Việt Nam[16] từ sau khi chiếm thành Hà Nội và buộc triều đình Huế phải ký hiệp ước đầu hàng, người Pháp bắt đầu du nhập vào đây một lối sống mới của người phương Tây[17] thông qua những buổi yến tiệc được tổ chức theo quy chuẩn bài trí bàn tiệc kiểu Pháp bằng những quy tắc chặt chẽ từ dao, nĩa đến ly rượu, tạo sự trang nhã[18][19] những chiếc ly chân đế bằng pha lê dành riêng cho việc uống rượu vang theo đó đã được biết đến. Cùng với quá trình quy hoạch đô thị và xây dựng các công trình hạ tầng thuộc địa, ly rượu vang thủy tinh đã vượt ra khỏi không gian ngoại giao để thâm nhập vào đời sống sinh hoạt của giới trí thức, tư sản và tầng lớp thượng lưu thành thị Việt Nam. Cho đến giai đoạn hiện đại, đặc biệt là từ những năm 2000 trở đi, cùng với sự bùng nổ của thị trường nhập khẩu rượu vang quốc tế và sự phát triển của văn hóa nhà hàng hạng sang (fine dining), việc sử dụng các loại ly rượu vang chuyên biệt cho từng giống nho (như ly Bordeaux, ly Burgundy) đã trở thành một tiêu chuẩn phổ biến và quen thuộc trong đời sống xã hội tại Việt Nam như là một quy tắc xã giao thường thức và văn hóa trên bàn tiệc kiểu Âu ăn đồ Tây.[20] Ngày nay, nghi thức nâng ly rượu vang hay rượu sâm-panh chúc nừng năm mới (Tết Tây) cũng phổ biến trong công sở, gia đình ở Việt Nam.[21]

Xem thêm

Chú thích

  1. ^ a b Cech, Mary; Schacht, Jennie (ngày 29 tháng 9 năm 2005). The Wine Lover's Dessert Cookbook: Recipes and Pairings for the Perfect Glass of Wine. Chronicle Books. tr. 32–. ISBN 978-0-8118-4237-2.
  2. ^ Wees, Beth Carver (1997). "Pair of Wine Cups". English, Irish, & Scottish Silver at the Sterling and Francine Clark Art Institute. Hudson Hills. tr. 64–65. ISBN 978-1-55595-117-7.
  3. ^ Jelen, Henryk, biên tập (ngày 25 tháng 10 năm 2011). Food Flavors (bằng tiếng Anh) (ấn bản thứ 0). CRC Press. doi:10.1201/b11187. ISBN 978-1-4398-1492-5.
  4. ^ a b Arakawa, Takahiro; Iitani, Kenta; Wang, Xin; Kajiro, Takumi; Toma, Koji; Yano, Kazuyoshi; Mitsubayashi, Kohji (2015). "A sniffer-camera for imaging of ethanol vaporization from wine: the effect of wine glass shape". The Analyst. 140 (8): 2881–2886. Bibcode:2015Ana...140.2881A. doi:10.1039/c4an02390k. PMID 25756409.
  5. ^ a b Newton, Jennifer (ngày 14 tháng 4 năm 2015). "Wine Snobs Are Right: Glass Shape Does Affect Flavor". Scientific American.
  6. ^ Zwerdling, Daniel (tháng 8 năm 2004). "Shattered Myths". Gourmet Magazine. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 3 năm 2008.
  7. ^ Asimov, Eric (ngày 16 tháng 3 năm 2017). "One Wine Glass to Rule Them All". The New York Times. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2017.
  8. ^ Asimov, Eric (ngày 27 tháng 1 năm 2022). "The Best Wine Glass for Any Occasion". The New York Times. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2022.
  9. ^ Hummel, T; Delwiche, J.F; Schmidt, C; Hüttenbrink, K.-B (tháng 10 năm 2003). "Effects of the form of glasses on the perception of wine flavors: a study in untrained subjects". Appetite. 41 (2): 197–202. doi:10.1016/S0195-6663(03)00082-5. PMID 14550318.
  10. ^ Rupp, Rebecca. "When It Comes to Wine Glasses, Size and Shape Matter". National Geographic. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2015.
  11. ^ Templeton, Lily (ngày 2 tháng 12 năm 2023). "These Glasses Will Make Your Wine Taste Better". WWD Women's Wear Daily. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2023.
  12. ^ Bai, Yangyang; Zhang, Wang; Li, Yaole; Tan, Jingxi; Han, Fuliang (ngày 10 tháng 4 năm 2023). "Glass volume or shape influence the aroma attributes of Cabernet Sauvignon dry red wine". Journal of Sensory Studies (bằng tiếng Anh). 38 (4). doi:10.1111/joss.12828. ISSN 0887-8250.
  13. ^ a b Russell, K.; Zivanovic, S.; Morris, W.C.; Penfield, M.; Weiss, J. (ngày 28 tháng 9 năm 2005). "THE EFFECT OF GLASS SHAPE ON THE CONCENTRATION OF POLYPHENOLIC COMPOUNDS AND PERCEPTION OF MERLOT WINE". Journal of Food Quality (bằng tiếng Anh). 28 (4): 377–385. doi:10.1111/j.1745-4557.2005.00041.x. ISSN 0146-9428.
  14. ^ Mulvey, Kelsey (ngày 8 tháng 11 năm 2024). "The Best Wine Glasses for Every Type of Vino, According to the Experts". Observer. Truy cập ngày 10 tháng 11 năm 2024.
  15. ^ Sweenie, J. (2023, February 20). The difference between Burgundy and Bordeaux wine glasses. Tasting Table. https://www.tastingtable.com/1205134/the-difference-between-burgundy-and-bordeaux-wine-glasses/
  16. ^ Lắt léo chữ nghĩa: Ai đem rượu vang vào Việt Nam? (Báo Thanh niên)
  17. ^ Ẩm thực Hà Nội - những đổi thay khi tiếp xúc với phương Tây (Báo Dân Việt)
  18. ^ Nghệ thuật bài trí bàn ăn kiểu Pháp: Vì sao từng chi tiết đều có quy tắc? (Báo Thanh niên)
  19. ^ Đại sứ Poirier chia sẻ về cách dùng tiệc kiểu Pháp (VnExpress)
  20. ^ Xã giao thường thức: Văn hóa trên bàn tiệc (Báo Đại biểu Nhân dân)
  21. ^ Ngày Tết, nâng ly rượu vang như thế nào cho thêm đậm hương?

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Ly_rượu_vang&oldid=7942107”