Địa lý Somalia
Địa lý Somalia mô tả các đặc điểm tự nhiên, địa hình, khí hậu và sinh thái học của Somalia, một quốc gia nằm ở vùng Sừng châu Phi (Đông Phi).[1] Quốc gia này sở hữu một vị trí địa chính trị cực kỳ chiến lược trên thế giới, nằm nhô ra khu vực tây bắc Ấn Độ Dương và trấn giữ lối vào Vịnh Aden hướng về Biển Đỏ, Kênh đào Suez và Địa Trung Hải.[2]
.svg) | |
| Vùng | Sừng châu Phi |
|---|---|
| Tọa độ | 10°00′B 49°00′Đ / 10°B 49°Đ |
| Diện tích | |
| • Đất | 98.38% |
| • Nước | 1.62% |
| Biên giới | Tổng cộng: 2.385 km (1.482 dặm) Ethiopia: 1.640 km (1.019 dặm) Kenya: 684 km (425 dặm) Djibouti: 61 km (38 dặm) |
| Điểm cao nhất | Shimbiris, 2.460 m (8.071 ft) |
| Điểm thấp nhất | Ấn Độ Dương, 0 m (0 ft) |
| Sông dài nhất | Sông Shebelle và Sông Jubba |
| Địa hình | Chủ yếu là các bình nguyên bằng phẳng lượn sóng; các cao nguyên nhô cao ở phía bắc chuyển tiếp thành dãy núi Golis hiểm trở; các đồng bằng ven biển ở phía nam. |
Somalia có tổng diện tích lãnh thổ là 637.657 kilômét vuông (khoảng 246.201 dặm vuông), trong đó diện tích đất liền chiếm 627.337 kilômét vuông và diện tích mặt nước là 10.320 kilômét vuông.[3] Quốc gia này sở hữu đường bờ biển dài nhất trên đất liền của toàn bộ lục địa Châu Phi, kéo dài tới 3.333 kilômét (2.071 dặm).[4] Xét về mặt biên giới đất liền, Somalia giáp với Djibouti ở phía tây bắc (61 km), Kenya ở phía tây nam (684 km), và Ethiopia ở phía tây (1.640 km). Vùng lãnh thổ phía bắc của đất nước đối diện trực tiếp với quốc gia Yemen qua dải Vịnh Aden.[5]
Địa hình đất nước có sự phân hóa rõ rệt, đặc trưng bởi hệ thống các cao nguyên khô hạn cằn cỗi ở phía bắc, các rặng núi hiểm trở của dải núi Cal Madow và dãy Ogo, cùng các vùng đồng bằng ven biển thoai thoải trù phú ở phía nam, nơi có hai dòng sông chảy quanh năm duy nhất là Sông Jubba và Sông Shebelle.[6]
Các vùng địa lý tự nhiên
Dựa trên đặc điểm địa hình, địa chất và thảm thực vật, lãnh thổ Somalia được chia thành các khu vực địa lý tự nhiên chính từ bắc xuống nam như sau:[1]
Đồng bằng ven biển Guban
Nằm ở cực bắc, Guban là dải đồng bằng duyên hải hẹp chạy song song với bờ Vịnh Aden. Tên gọi "Guban" trong tiếng Somalia có nghĩa là "vùng đất bị thiêu rụi", phản ánh chính xác khí hậu vô cùng nóng bức, khô khốc và hoang tàn của vùng này.[5] Bạt ngàn vùng đất này là những dải cát nhiễm mặn lác đác các loài cây bụi gai nhiệt đới. Bất chấp sự khắc nghiệt, vào mùa mưa ngắn ngủi, thảm thực vật thảo nguyên vẫn phát triển rải rác, hỗ trợ cho các đàn gia súc của người du mục.[7]
Dãy núi Ogo và Cal Madow
Nằm ngay phía sau đồng bằng Guban, địa hình đột ngột dốc đứng vươn cao thành các vách đá hiểm trở của dãy núi Ogo chạy dài từ tây sang đông dọc theo bờ biển phía bắc.[1] Phần phía đông của hệ thống này được gọi là Cal Madow, nơi đỉnh Shimbiris (hoặc Mount Surud Cad) sừng sững vươn lên độ cao 2.460 mét (8.071 ft) so với mực nước biển, trở thành điểm cao nhất của đất nước.[3] Do đón được luồng gió ẩm từ biển, vùng núi này có lượng mưa cao nhất nước và là nơi phân bố của các khu rừng bách tùng (Juniperus) cùng thảm thực vật hương liệu quý hiếm như nhũ hương và mộc dược.[8]
Cao nguyên nội địa và Vùng Haud
Nằm về phía nam của dãy Ogo, địa hình thoải dần xuống thành một cao nguyên đá vôi và sa thạch rộng mênh mông gọi là cao nguyên Mudug, trải rộng vào sâu trong khu vực Ogaden của Ethiopia.[1] Phần phía tây của cao nguyên này được biết đến với cái tên vùng Haud - một vùng thảo nguyên bụi gai trập trùng, nền đất đỏ đặc trưng. Haud là đồng cỏ mùa khô có giá trị sống còn đối với các bộ lạc chăn thả gia súc du mục Somalia từ bao đời nay.[7]
Đồng bằng ven biển miền Nam
Vùng phía nam Somalia là một bình nguyên bằng phẳng, dốc nhẹ ra Ấn Độ Dương. Độ cao trung bình ở đây thấp, thường dưới 150 mét.[5] Đây là vùng đất màu mỡ nhất của quốc gia, được bồi đắp phù sa và tưới mát bởi hệ thống thủy văn sông Jubba và sông Shebelle, tạo điều kiện hình thành nên các vùng sản xuất nông nghiệp định cư lớn và các dải xavan rừng thưa giàu đa dạng sinh học.[6]
Địa chất và thổ nhưỡng
Cấu trúc địa chất của Somalia gắn liền với sự hình thành của mảng địa chất Sừng châu Phi và các hoạt động đứt gãy sụt lún của Thung lũng Tách giãn Lớn Đông Phi.[9] Nền địa chất phía bắc chủ yếu là đá móng kết tinh cổ đại (đá granit và gneis) bị lớp đá vôi và sa thạch kỷ Phấn trắng và Cổ cận phủ lên trên. Phía nam bị thống trị bởi các lớp trầm tích biển và phù sa sông có niên đại mềm hơn thuộc kỷ Tứ cận.[9]
Hệ thổ nhưỡng phản ánh cấu trúc khô hạn của vùng đất:
- Đất hoang mạc và đất sỏi thạch cao: Chiếm ưu thế ở phía bắc và miền trung, nghèo chất hữu cơ, chứa hàm lượng muối cao, rất dễ bị xói mòn do gió bụi thổi mạnh.[6]
- Đất phù sa sẫm màu (Vertisols): Tập trung ở vùng đồng bằng giữa hai con sông lớn ở phía nam. Loại đất sét sẫm màu này giữ nước tốt và có độ phì nhiêu cao, là động lực chính cho ngành trồng trọt trù phú của quốc gia.[10]
Khí hậu
Do nằm gần đường Xích đạo nhưng lại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của hệ thống gió mùa phân cực và dòng hải lưu lạnh Upwelling (nước trồi) ngoài khơi, Somalia có khí hậu chủ yếu là hoang mạc nóng (BWh theo Phân loại khí hậu Köppen) ở phía bắc và bán khô hạn nóng (BSh) ở phía nam, thay vì khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm ướt như các khu vực khác cùng vĩ độ.[11]
Chế độ mùa và các đợt gió mùa
Khí hậu Somalia được chia thành bốn mùa rõ rệt dựa trên sự dịch chuyển của Đới hội tụ liên nhiệt đới (ITCZ):[12]
- Mùa Gu (tháng 4 – tháng 6): Mùa mưa chính của cả nước. Luồng gió mùa Tây Nam mang hơi ẩm từ Ấn Độ Dương vào đất liền, kích hoạt các cơn mưa dối dả, có ý nghĩa quyết định đối với nông nghiệp và các đồng cỏ du mục.
- Mùa Xagaa (tháng 7 – tháng 9): Mùa khô nóng ở nội địa nhưng mát mẻ và có mưa phùn dọc ven biển phía nam do luồng gió mùa Tây Nam thổi mạnh tạo hiện tượng nước trồi lạnh ngoài khơi.
- Mùa Dayr (tháng 10 – tháng 11): Mùa mưa thứ hai mang lượng mưa ít và rải rác hơn, được hình thành khi gió mậu dịch rút dần về phía nam.
- Mùa Jilal (tháng 12 – tháng 3): Mùa khô khắc nghiệt nhất. Gió đông bắc thổi từ sa mạc Ả Rập mang không khí khô khốc, nóng bỏng nung nóng đất đai, khiến cây cối rụng lá và các nguồn nước cạn kiệt.
Bảng dữ liệu Khí hậu tại Mogadishu
Mogadishu là thủ đô, thành phố lớn nhất và là hải cảng huyết mạch của Somalia, có khí hậu bán khô hạn nóng chịu ảnh hưởng điều hòa của Ấn Độ Dương.
Bảng dữ liệu Khí hậu tại Mogadishu (Weather box)
| Dữ liệu khí hậu của Mogadishu (1961–1990) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tháng | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | Năm |
| Trung bình ngày tối đa °C (°F) | 30.2 (86.4) |
30.2 (86.4) |
30.9 (87.6) |
32.2 (90.0) |
31.2 (88.2) |
29.6 (85.3) |
28.9 (84.0) |
28.9 (84.0) |
29.4 (84.9) |
30.3 (86.5) |
30.6 (87.1) |
30.8 (87.4) |
30.3 (86.5) |
| Trung bình ngày °C (°F) | 26.6 (79.9) |
26.9 (80.4) |
28.0 (82.4) |
28.9 (84.0) |
28.2 (82.8) |
26.7 (80.1) |
26.0 (78.8) |
26.1 (79.0) |
26.5 (79.7) |
27.3 (81.1) |
27.4 (81.3) |
27.2 (81.0) |
27.1 (80.9) |
| Tối thiểu trung bình ngày °C (°F) | 23.0 (73.4) |
23.4 (74.1) |
24.9 (76.8) |
25.6 (78.1) |
24.9 (76.8) |
23.7 (74.7) |
23.1 (73.6) |
23.0 (73.4) |
23.4 (74.1) |
24.1 (75.4) |
24.1 (75.4) |
23.5 (74.3) |
23.9 (75.0) |
| Lượng Giáng thủy trung bình mm (inches) | 0.0 (0.0) |
0.0 (0.0) |
8.0 (0.31) |
61.0 (2.40) |
61.0 (2.40) |
82.0 (3.23) |
64.0 (2.52) |
44.0 (1.73) |
25.0 (0.98) |
32.0 (1.26) |
43.0 (1.69) |
9.0 (0.35) |
429 (16.87) |
| Số ngày giáng thủy trung bình | 0.3 | 0.1 | 0.6 | 4.8 | 6.7 | 12.7 | 13.4 | 10.2 | 4.9 | 3.9 | 4.1 | 1.3 | 63 |
| Độ ẩm tương đối trung bình (%) | 78 | 78 | 77 | 77 | 80 | 80 | 81 | 81 | 81 | 80 | 79 | 79 | 79 |
| Số giờ nắng trung bình tháng | 274.0 | 257.0 | 271.0 | 247.0 | 247.0 | 211.0 | 194.0 | 219.0 | 233.0 | 244.0 | 244.0 | 262.0 | 2.903 |
| Nguồn: WMO[13] | |||||||||||||
Biểu đồ Khí hậu tại Mogadishu
| Mogadishu | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Biểu đồ khí hậu (giải thích) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Hệ thống thủy văn
Mạng lưới sông ngòi của Somalia vô cùng hạn chế. Hầu hết các dòng suối ở phía bắc và miền trung là sông tạm thời (wadis), chỉ chảy xiết trong vài giờ sau các cơn mưa lớn mùa Gu rồi nhanh chóng rút cạn biến mất vào cồn cát.[5]
Tuy nhiên, vùng phía nam sở hữu hệ thống của hai dòng sông lớn quanh năm có nguồn gốc thủy văn từ vùng cao nguyên Ethiopia đầy mưa:
- Sông Jubba: Là dòng sông giàu lưu lượng nước nhất đất nước, chảy cắt ngang qua vùng tây nam rồi đổ thẳng ra Ấn Độ Dương tại Kismayo. Thung lũng sông Jubba là trung tâm kinh tế nông nghiệp hàng đầu của quốc gia này.
- Sông Shebelle: Chảy song song với sông Jubba nhưng khi tiến sát bờ biển phía nam, địa hình bằng phẳng đã ép dòng sông bẻ hướng ngoặt chạy dọc ven biển về hướng tây nam. Trong những năm có lượng mưa thấp, sông Shebelle bị bốc hơi và cạn kiệt dần trong các vùng đầm lầy nội địa trước khi kịp chạm vào dòng sông Jubba.[14]
Tài nguyên thiên nhiên và sử dụng đất
Lòng đất Somalia chứa đựng nhiều tiềm năng khoáng sản phong phú nhưng phần lớn vẫn chưa được khảo sát và khai thác toàn diện do tình trạng bất ổn chính trị kéo dài:
- Khoáng sản: Sở hữu các trữ lượng lớn về urani, quặng sắt, đá vôi, thạch cao, bôxit, đồng và muối. Nhiều cuộc khảo sát địa chất hiện đại cũng cho thấy các bể trầm tích ngoài khơi bờ biển Somalia chứa đựng trữ lượng dầu mỏ và khí thiên nhiên khổng lồ.[3]
- Sử dụng đất (Ước tính năm 2018):
- Đất canh tác trồng trọt: 1,8%
- Cây trồng lâu năm: 0,04%
- Đồng cỏ lâu năm dành cho chăn nuôi: 68,5% (phản ánh đặc trưng kinh tế mục súc của đất nước).
- Rừng và thảm che phủ bụi gai: 11,5%
- Khác: 18,16%
- Đất có tưới tiêu: 2.000 km² (772 dặm vuông) (Ước tính năm 2012).[3]
Các điểm cực địa lý
Dưới đây là các tọa độ địa lý giới hạn của đất nước Somalia:
- Cực Bắc: Mũi Caseyr (Ras Caseyr / Cape Guardafui) nằm tại điểm giao nhau giữa Vịnh Aden và Ấn Độ Dương, Vùng Bari.
- Cực Nam: Ranh giới giáp với Kenya trên bờ biển Ấn Độ Dương, phía nam Kismayo, Vùng Lower Juba.
- Cực Đông: Mũi Hafun (Ras Hafun), Vùng Bari. Đây đồng thời là điểm cực đông của toàn bộ lục địa Châu Phi.[15]
- Cực Tây: Đoạn biên giới giáp với Ethiopia tại kinh tuyến 41°00'Đ, Vùng Gedo.
Thư viện ảnh
-
Hargeisa và phần lớn vùng tây bắc Somalia là sa mạc hoặc đồi núi. Hình ảnh này cho thấy những ngọn đồi Naasa Hablood có hình dạng giống như lông dê. -
Sông Jubba gần Jamaame. -
Mũi Guardafui tại vùng sừng nhô ra biển - nơi giao thoa của các tuyến hải hành quốc tế.
Xem thêm
Tham khảo
- ^ a b c d Metz, Helen Chapin (1993). Somalia: a country study. Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. ISBN 978-0844407753.
- ^ Laitin, David D.; Samatar, Said S. (1987). Somalia: Nation in Search of a State. Boulder: Westview Press. ISBN 978-0865315556.
- ^ a b c d "Somalia - The World Factbook". Central Intelligence Agency. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2026.
- ^ United Nations Environment Programme (2005). "The State of the Environment in Somalia" (Tài liệu). UNEP Regional Office for Africa.
- ^ a b c d "Somalia - Land, Relief, and Drainage". Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2026.
- ^ a b c FAO-SWALIM (2007). "Land Resources Assessment of Somalia" (Tài liệu). Food and Agriculture Organization. tr. 12–15.
- ^ a b Lewis, I. M. (1961). A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics among the Northern Somali of the Horn of Africa. London: Oxford University Press.
- ^ Hemming, C. F. (1966). "The Vegetation of the Northern Region of the Somali Republic". Proceedings of the Linnean Society of London. Quyển 177 số 2. tr. 173–250. doi:10.1111/j.1095-8312.1966.tb00958.x.
- ^ a b Barnes, S. U. (1976). "Geology and Oil Prospects of Somalia, East Africa". AAPG Bulletin. Quyển 60 số 3. tr. 389–413. doi:10.1306/8127c81d-16bb-11d7-8645000102c1865d.
- ^ FAO (2009). "Soil Resources of Somalia" (Tài liệu). FAO-SWALIM Technical Report.
- ^ Nicholson, Sharon E. (2011). Dryland Climatology. Cambridge University Press. ISBN 978-0521516495.
- ^ Food and Agriculture Organization (2007). "Climate of Somalia" (Tài liệu). FAO-SWALIM. tr. 18–25.
- ^ "World Weather Information Service – Mogadishu". World Meteorological Organization. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2026.
- ^ Basnyat, D. B. (2009). "Water Resources of the Juba and Shabelle River Basins". FAO-SWALIM Technical Report. Quyển W-11. tr. 34–42.
- ^ Fitzpatrick, Mary (2006). East Africa. Lonely Planet. ISBN 978-1741042863.
Liên kết ngoài
- Dữ liệu địa lý chi tiết về Somalia Lưu trữ ngày 22 tháng 8 năm 2025 tại Wayback Machine trên CIA World Factbook.