Địa chí

Địa chí hay địa phương chí là thể loại sách ghi chép, biên soạn, giới thiệu về địa lý, lịch sử, phong tục, nhân vật, sản vật, kinh tế, văn hoá... của một địa phương (làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố...), ví dụ như Dư địa chí (1435) của Nguyễn Trãi hay Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức.

Địa chí hay Dư địa chí là loại sách ghi chép một cách tổng hợp các mặt từ địa lý tự nhiên, địa hình, địa chất, thời tiết, khí hậu đến sản vật, phong vật, cộng đồng dân cư, tộc người, đến chính trị, kinh tế, lịch sử, văn hóa, xã hội .... của một quốc gia, một khu vực, một tỉnh thậm chi của một làng, một xã. Không chỉ sách địa chí ngày nay, mà từ xưa các bộ địa chí cổ của Việt Nam đều có mục đích cung cấp vốn hiểu biết toàn diện và hệ thống về đất nước, con người nói chung hay một vùng lãnh thổ - hành chính - cư dân tùy theo từng cấp độ đã được định hình trong lịch sử. Trên cấp độ quốc gia, địa chi được quan niệm là Quốc chi hay nhất thống chi, ta có: Dư địa chi của Nguyễn Trãi viết vào năm thứ hai niên hiệu Thiệu Bình (1435) là tác phẩm địa chí Việt Nam cổ nhất mà ta biết hiện nay. Tiếp đến có các sách như: Nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định; Hoàng Việt địa dư chí của Phan Huy Chú, Đại Việt địa dư toàn biên của Phương đình Nguyễn Văn Siêu, đồ sộ hơn cả là bộ Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn. Trong tất cả các bộ sách về địa chí cổ còn lưu giữ được cho đến ngày nay, thì bộ sách Đại Nam nhất thống chí thời Tự Đức là bộ sách tương đối đầy đủ và tiêu biểu cho lối viết địa chí truyền thống xưa. Đại Nam nhất thống chí thời Tự Đức chia ra các mục như phương vị, phân dã, kiến trí, duyên cách, phủ huyện, hình thế, khí hậu, phong tục, thành trì, trường học, hộ khẩu, thuế khóa, ruộng đất, núi sông, quan tấn, dịch trạm, lăng mộ, đền miếu, chùa quán, nhân vật, thổ sản.... Có thể xem Đại Nam nhất thống chí Tự Đức là một tổng kết về các mặt địa lý, lịch sử, kinh tế, chính trị, văn học nghệ thuật... của nước ta cho đến nửa cuối thế kỷ XIX.Sách Địa chí được viết ra, trước hết để phục vụ nhu cầu nhận thức một cách đầy đủ, toàn diện, chân xác và có hệ thống về vùng đất được quan tâm. Sự thành công hay không thành công của bộ sách Địa chí, trước hết cần phải được xem xét ở mức độ đáp ứng nhu cầu nhận thức này. Vì thế, sách Địa chí được quan niệm là một loại sách công cụ, một thứ bách khoa thư về một vùng, một khu vực hay một quốc gia mà nó phản ánh. Nếu đáp ứng được nhu cầu nhận thức này đương nhiên sách Địa chí đã đáp ứng được chức năng giáo dục và đi xa hơn, nó sẽ là một cơ sở giúp cho việc hoạch định chính sách, nâng cao hiệu quả quản lý, phục vụ cho chiến lược phát triển kinh tế địa phương