Đa quốc tịch

Đa quốc tịch, còn được gọi là quốc tịch kép (hai quốc tịch), là một hiện tượng pháp lý trong đó một cá nhân được coi là công dân của nhiều quốc gia cùng một lúc, dựa trên luật pháp của từng quốc gia đó. Tình trạng này phát sinh do sự khác biệt trong hệ thống pháp luật của các nước, chẳng hạn như nguyên tắc quyền huyết thống (jus sanguinis) và quyền nơi sinh (jus soli), hoặc do sự thay đổi về hôn nhân và nhập cư.

Về mặt pháp lý, không có một công ước quốc tế thống nhất nào điều chỉnh tình trạng đa quốc tịch. Mỗi quốc gia có chủ quyền tự quy định ai là công dân của mình. Do đó, một người có thể được nhiều quốc gia cùng tuyên bố là công dân, nhưng điều ngược lại cũng có thể xảy ra: một người không được bất kỳ quốc gia nào công nhận, dẫn đến tình trạng người không quốc tịch.

Tổng quan và Lịch sử

Trong phần lớn lịch sử thế giới, lòng trung thành tuyệt đối với một quốc gia được coi là nền tảng của quan hệ giữa nhà nước và công dân, khiến cho đa quốc tịch bị xem là điều cấm kỵ hoặc bất thường. Tuy nhiên, kể từ nửa sau thế kỷ 20, sự phát triển của toàn cầu hóa, bình đẳng giới (cho phép phụ nữ truyền quốc tịch cho con cái), và sự gia tăng của các cộng đồng di cư xuyên quốc gia đã dần thay đổi quan điểm này.

Ngày nay, đa quốc tịch đang trở thành một xu hướng toàn cầu. Dữ liệu từ Đài quan sát Quốc tịch Toàn cầu (GLOBALCIT) cho thấy đến năm 2020, 76% trong số 200 quốc gia được khảo sát đã chấp nhận tình trạng này cho công dân của mình.

Nguyên nhân dẫn đến Đa quốc tịch

Tình trạng đa quốc tịch phát sinh từ nhiều nguyên nhân, có thể phân thành các nhóm chính sau:

Do xung đột pháp luật về nguyên tắc xác định quốc tịch

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Các quốc gia khác nhau áp dụng các nguyên tắc khác nhau để xác định quốc tịch khi sinh ra:

• Quyền huyết thống (Jus sanguinis): Một đứa trẻ sinh ra mang quốc tịch của cha hoặc mẹ, bất kể nơi sinh. Đây là nguyên tắc chủ đạo ở hầu hết các nước Châu Âu và Châu Á, bao gồm Việt Nam.
• Quyền nơi sinh (Jus soli): Một đứa trẻ sinh ra trên lãnh thổ của một quốc gia sẽ tự động có quốc tịch của quốc gia đó. Nguyên tắc này phổ biến ở nhiều nước Châu Mỹ như Hoa Kỳ, Canada, Brazil, Argentina.

Ví dụ điển hình: Một đứa trẻ sinh ra tại Hoa Kỳ (áp dụng jus soli) nhưng có cha và mẹ là công dân Việt Nam (áp dụng jus sanguinis) sẽ có thể mang cả hai quốc tịch Việt Nam và Hoa Kỳ ngay từ khi sinh ra.

Do thay đổi quốc tịch qua hành vi dân sự

• Kết hôn: Việc kết hôn với công dân nước ngoài không tự động làm thay đổi quốc tịch, nhưng ở một số quốc gia, nó có thể tạo điều kiện thuận lợi để xin nhập tịch mà không cần từ bỏ quốc tịch gốc.
• Nhập tịch: Một người xin và được cấp quốc tịch của một quốc gia khác trong khi quốc gia gốc của họ không yêu cầu từ bỏ quốc tịch cũ. Ví dụ, một công dân Pháp xin nhập tịch Canada có thể giữ cả hai quốc tịch, vì cả Pháp và Canada đều cho phép đa quốc tịch.

Do thay đổi chủ quyền lãnh thổ

Khi một phần lãnh thổ của một quốc gia được chuyển giao cho một quốc gia khác, cư dân sinh sống trên vùng đất đó có thể được trao quyền lựa chọn giữ quốc tịch cũ hoặc nhận quốc tịch mới, đôi khi dẫn đến tình trạng có hai quốc tịch.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Nguyên tắc chung và các ngoại lệ

Về nguyên tắc, Luật Quốc tịch Việt Nam công nhận công dân Việt Nam chỉ có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành, đặc biệt sau Luật số 79/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quốc tịch Việt Nam có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, đã có những điều chỉnh quan trọng, mở rộng hơn các trường hợp ngoại lệ được phép mang hai quốc tịch.

Các trường hợp pháp luật Việt Nam cho phép công dân có hai quốc tịch bao gồm:

1. Người xin trở lại quốc tịch Việt Nam: Đây là điểm mới đáng chú ý nhất của Luật sửa đổi năm 2025. Luật mới bỏ quy định giới hạn các trường hợp cụ thể, cho phép tất cả những người đã thôi quốc tịch Việt Nam đều có thể xin trở lại. Quan trọng hơn, họ có thể xin giữ quốc tịch nước ngoài nếu được Chủ tịch nước cho phép và đáp ứng các điều kiện luật định.
2. Người xin nhập quốc tịch Việt Nam: Công dân nước ngoài khi xin nhập quốc tịch Việt Nam cũng có thể được Chủ tịch nước cho phép giữ quốc tịch nước ngoài trong những trường hợp đặc biệt, ví dụ như có công lao đặc biệt đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hoặc là vợ, chồng, cha, mẹ, con đẻ của công dân Việt Nam.
3. Trẻ em có cha mẹ thuộc hai quốc tịch khác nhau: Trẻ em sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, người kia là công dân nước ngoài, sẽ có quốc tịch Việt Nam nếu có sự thỏa thuận của cha mẹ.

Quyền và nghĩa vụ của người có hai quốc tịch tại Việt Nam

Luật sửa đổi năm 2025 quy định rõ mối quan hệ giữa Nhà nước Việt Nam và công dân có hai quốc tịch: "Trên lãnh thổ Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chỉ công nhận quốc tịch Việt Nam đối với công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài trong quan hệ với cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam". Điều này có nghĩa là:

• **Quyền lợi**: Khi ở Việt Nam, họ được hưởng đầy đủ các quyền của công dân Việt Nam như quyền cư trú, sở hữu tài sản, học tập, và làm việc mà không bị giới hạn như người nước ngoài.
• **Nghĩa vụ**: Họ phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của công dân Việt Nam.
• **Hạn chế quan trọng**: Luật mới quy định rõ ràng các chức danh trong hệ thống chính trị và nhà nước yêu cầu chỉ có một quốc tịch Việt Nam. Cụ thể, người ứng cử, được bầu, phê chuẩn, bổ nhiệm vào các chức vụ trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội; người làm việc trong tổ chức cơ yếu; người tham gia lực lượng vũ trang phải là người chỉ có một quốc tịch Việt Nam. Tương tự, công chức, viên chức nhà nước cũng phải là người chỉ có một quốc tịch Việt Nam, trừ một số trường hợp đặc biệt có lợi cho Nhà nước.

Bối cảnh hành chính mới từ năm 2026

Kể từ ngày 12 tháng 6 năm 2025, Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh đã có hiệu lực, đưa tổng số tỉnh, thành phố của Việt Nam xuống còn 34. Mặc dù việc sắp xếp này không trực tiếp thay đổi các quy định về quốc tịch, nó có ý nghĩa đối với các thủ tục hành chính liên quan. Các cơ quan quản lý nhà nước về hộ tịch và quốc tịch tại các tỉnh, thành phố mới được sáp nhập sẽ phải có lộ trình điều chỉnh, sắp xếp lại quy trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ. Công dân có nhu cầu về các thủ tục quốc tịch cần chủ động cập nhật thông tin từ chính quyền địa phương sau sáp nhập để đảm bảo hồ sơ được giải quyết đúng cơ quan có thẩm quyền.

Tình hình pháp lý trên thế giới

Quan điểm về đa quốc tịch trên thế giới rất đa dạng và không ngừng thay đổi.

Các quốc gia cho phép đa quốc tịch

Khoảng 76% các quốc gia trên thế giới hiện nay chấp nhận đa quốc tịch ở các mức độ khác nhau. Một số quốc gia tiêu biểu bao gồm:

• **Hoa Kỳ**: Cho phép công dân Hoa Kỳ có hai hoặc nhiều quốc tịch. Tuy nhiên, mọi công dân Hoa Kỳ, kể cả những người có hai quốc tịch, đều phải sử dụng hộ chiếu Hoa Kỳ khi nhập cảnh và xuất cảnh Hoa Kỳ, và phải khai báo thuế thu nhập toàn cầu với Sở Thuế vụ Hoa Kỳ (IRS).
• **Vương quốc Anh**: Cho phép công dân của mình mang hai hoặc nhiều quốc tịch mà không yêu cầu phải từ bỏ quốc tịch Anh khi nhập tịch nước khác.
• **Canada**: Cho phép đa quốc tịch và không yêu cầu người nhập cư phải từ bỏ quốc tịch cũ khi trở thành công dân Canada.
• **Australia**: Cho phép công dân của mình có hai hoặc nhiều quốc tịch.
• **Hầu hết các nước Liên minh Châu Âu (EU)**: Các nước như Pháp, Đức, Ireland, Thụy Điển cho phép đa quốc tịch. Đức gần đây đã cải cách luật để cho phép đa quốc tịch rộng rãi hơn.
• **Tại Đông Nam Á**: Thái Lan, Philippines, Campuchia, Đông Timor và Việt Nam là những quốc gia cho phép đa quốc tịch.

Các quốc gia cấm hoặc hạn chế đa quốc tịch

Một số quốc gia vẫn duy trì chính sách "một quốc tịch" nghiêm ngặt, thường với lý do đảm bảo an ninh quốc gia và lòng trung thành tuyệt đối. Theo dữ liệu từ Henley & Partners và các nguồn khác, các quốc gia tiêu biểu cấm đa quốc tịch bao gồm:

• **Châu Á**: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Singapore, Malaysia, Indonesia, Ả Rập Xê Út, Qatar, Kuwait, Oman, Myanmar, Lào, Nepal, Bhutan, Brunei, Uzbekistan, Kazakhstan, Iran.
• **Châu Âu**: Andorra, Estonia, Monaco, San Marino, Áo (hạn chế chặt chẽ), Litva (hạn chế), Hà Lan (hạn chế).
• **Châu Mỹ**: Cuba, Suriname.
• **Châu Phi**: Botswana, Cameroon, Cộng hòa Dân chủ Congo, Eritrea, Ethiopia, Libya, Mauritania, Senegal, Tanzania.

Các lý do phổ biến để duy trì lệnh cấm bao gồm: lo ngại về lòng trung thành bị chia rẽ trong các vấn đề an ninh, quốc phòng; sự phức tạp trong quản lý thuế và các vấn đề pháp lý khác; và mong muốn duy trì sự gắn kết văn hóa và chính trị quốc gia.

Quyền lợi và Nghĩa vụ của Người Đa Quốc tịch

Tình trạng đa quốc tịch mang lại nhiều quyền lợi nhưng cũng đi kèm với các nghĩa vụ và thách thức pháp lý phức tạp.

Quyền lợi

• **Quyền tự do đi lại và cư trú**: Được sử dụng hộ chiếu của các quốc gia khác nhau để du lịch miễn thị thực đến nhiều nước hơn và có quyền sinh sống, làm việc, học tập tại tất cả các quốc gia mà họ mang quốc tịch.
• **Quyền sở hữu tài sản**: Có thể sở hữu đất đai và bất động sản tại nhiều quốc gia mà không bị hạn chế như người nước ngoài.
• **Tiếp cận phúc lợi xã hội**: Được hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội, chăm sóc sức khỏe và giáo dục tại tất cả các quốc gia mà họ là công dân.
• **Quyền chính trị**: Có quyền bầu cử và ứng cử tại nhiều quốc gia (trong khuôn khổ pháp luật của từng nước).
• **Sự bảo vệ ngoại giao**: Về nguyên tắc, có thể nhận được sự bảo hộ ngoại giao từ bất kỳ quốc gia nào mà họ mang quốc tịch khi ở nước ngoài.

Nghĩa vụ và Thách thức

• **Nghĩa vụ thuế**: Công dân có thể phải nộp thuế tại nhiều quốc gia. Một số quốc gia như Hoa Kỳ đánh thuế dựa trên quốc tịch, yêu cầu công dân khai báo thu nhập toàn cầu bất kể nơi cư trú. Tuy nhiên, các hiệp định tránh đánh thuế hai lần thường được ký kết để giảm thiểu gánh nặng này.
• **Nghĩa vụ quân sự**: Người đa quốc tịch có thể phải thực hiện nghĩa vụ quân sự tại nhiều quốc gia. Đây là một vấn đề phức tạp, và thường có các thỏa thuận song phương để giải quyết.
• **Hạn chế trong công việc nhà nước**: Như đã đề cập ở phần luật Việt Nam, nhiều quốc gia hạn chế hoặc cấm người có đa quốc tịch đảm nhiệm các vị trí quan trọng trong chính phủ, quân đội, hoặc các cơ quan an ninh để đảm bảo lòng trung thành tuyệt đối.
• **Thủ tục hành chính phức tạp**: Việc duy trì và gia hạn hộ chiếu, giấy tờ tùy thân cho nhiều quốc tịch có thể tốn kém và phức tạp.

Xu hướng toàn cầu và Tranh luận

Đa quốc tịch là một chủ đề gây nhiều tranh luận và có sự thay đổi chính sách liên tục trên toàn cầu. Xu hướng chung là ngày càng có nhiều quốc gia chấp nhận đa quốc tịch như một công cụ để thu hút nhân tài, thúc đẩy đầu tư và gắn kết cộng đồng kiều bào. Ví dụ, Indonesia đang xem xét cho phép đa quốc tịch để thu hút nhân tài người Indonesia ở nước ngoài trở về. Tuy nhiên, xu hướng này không hoàn toàn một chiều. Vào cuối năm 2025, một dự luật có tên "Đạo luật Công dân Duy nhất 2025" (Exclusive Citizenship Act of 2025) đã được giới thiệu tại Thượng viện Hoa Kỳ, đề xuất cấm việc đồng thời giữ quốc tịch Hoa Kỳ và quốc tịch của một quốc gia khác.