Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Bản đồ sao

Bản đồ sao là một bản đồ biểu diễn bầu trời đêm, trong đó các vật thể thiên văn được sắp xếp theo một hệ thống lưới tọa độ. Bản đồ sao được sử dụng để xác định và định vị các chòm sao, ngôi sao, tinh vân, thiên hà và hành tinh.[1] Con người đã sử dụng bản đồ sao để định hướng và định vị từ thời xa xưa. Cần lưu ý rằng bản đồ sao khác với danh mục thiên văn – vốn chỉ là một bảng liệt kê các vật thể thiên văn phục vụ một mục đích cụ thể. Các công cụ sử dụng bản đồ sao bao gồm Astrolabe và Planisphere.

Một bản đồ sao của nhà bản đồ học người Hà Lan Frederik de Wit, năm 1670
Bản đồ chòm sao, năm 1845

Lịch sử

 
Farnese Atlas tại Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia Naples

Tiền sử

Một loạt các địa điểm khảo cổ và đồ tạo tác được tìm thấy được cho là dấu tích của những bản đồ sao cổ xưa.

Bản đồ sao lâu đời nhất được biết đến có thể là một chiếc ngà voi ma mút được chạm khắc bởi những người đầu tiên di cư từ châu Á sang châu Âu, được phát hiện ở Đức vào năm 1979. Hiện vật này có niên đại 32.500 năm và mang một hình khắc giống với chòm sao Orion, mặc dù điều này chưa được xác nhận và cũng có thể đây là một biểu đồ liên quan đến thai nghén.[2]

Nhà nghiên cứu người Đức, Tiến sĩ Michael Rappenglueck của Đại học Munich, gợi ý rằng hình vẽ trên vách các hang động Lascaux ở Pháp có thể là một biểu diễn đồ họa của cụm sao mở Pleiades, có niên đại từ 33.000 đến 10.000 năm trước. Ông cũng đề xuất rằng một bảng khắc khác trong cùng hang động, mô tả một con bò rừng đang húc, một người đàn ông đầu chim và hình đầu chim trên một khúc gỗ, có thể cùng nhau biểu diễn Tam Giác Mùa Hè – khi đó là một cụm sao quanh cực.[3] Rappenglueck cũng phát hiện một hình vẽ chòm sao Bắc Miện trong hang El Castillo (miền Bắc Tây Ban Nha), được thực hiện cùng thời kỳ với hình vẽ ở Lascaux.[4]

Một bảng biểu đồ sao khác, được tạo ra cách đây hơn 21.000 năm, được tìm thấy trong hang La Tête du Lion (Pháp). Hình con bò trong bảng này có thể đại diện cho chòm sao Kim Ngưu, với một hoa văn phía trên tượng trưng cho cụm sao Pleiades.[5]

Một bản đồ sao được người Ấn Độ ở Kashmir vẽ cách đây 5.000 năm cũng mô tả một siêu tân tinh – lần ghi chép đầu tiên trong lịch sử loài người.[6] Đĩa bầu trời Nebra, một đĩa đồng rộng 30 cm có niên đại 1600 TCN, mang các biểu tượng bằng vàng thường được diễn giải là Mặt Trời hoặc trăng tròn, trăng lưỡi liềm, một số ngôi sao gồm cụm Pleiades và có thể cả Dải Ngân Hà.

Cổ đại

Bản đồ sao có niên đại chính xác lâu đời nhất xuất hiện trong Thiên văn học Ai Cập cổ đại vào năm 1534 TCN.[7] Thiên văn học Babylon sớm nhất được biết đến do các nhà thiên văn học Babylon cổ đại ở Lưỡng Hà biên soạn vào cuối thiên niên kỷ thứ 2 TCN, trong Thời kỳ Kassite (khoảng 1531–1155 TCN).[8]

Những ghi chép cổ nhất về thiên văn học Trung Quốc có từ thời Chiến Quốc (476–221 TCN), nhưng danh mục sao sớm nhất còn được bảo tồn của các nhà thiên văn Thạch Thân và Cam Đức được tìm thấy trong bộ Sử ký thế kỷ thứ 2 TCN của sử gia Tây Hán Tư Mã Thiên.[9] Bản đồ đồ họa sao lâu đời nhất của Trung Quốc về bầu trời đêm là một chiếc hộp sơn mài từ Lăng mộ Tăng hầu Ất ở thế kỷ thứ 5 TCN, tuy bản mô tả này chỉ thể hiện vị trí các chòm sao Trung Quốc bằng tên gọi mà không vẽ từng ngôi sao riêng lẻ.[10]

Farnese Atlas là một bản sao La Mã thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên của một bức tượng Hy Lạp thời Hy Lạp hóa, miêu tả thần Titan Atlas đang vác thiên cầu trên vai. Đây là hình ảnh cổ nhất còn sót lại về các chòm sao Hy Lạp cổ đại, bao gồm các vòng lưới cung cấp tọa độ vị trí. Do hiện tượng tuế sai, vị trí các chòm sao thay đổi dần theo thời gian; bằng cách so sánh vị trí của 41 chòm sao với các vòng lưới này, người ta có thể xác định khá chính xác thời điểm các quan sát gốc được thực hiện. Dựa trên đó, các chòm sao được xác định là đã được lập danh mục vào khoảng năm 125 ± 55 TCN, cho thấy rất có thể danh mục sao của nhà thiên văn Hy Lạp Hipparchus ở thế kỷ thứ 2 TCN đã được sử dụng làm nguồn.[11]

Một ví dụ thời La Mã về biểu diễn đồ họa bầu trời đêm là cung hoàng đạo Dendera của Ai Cập thời Ptolemaios, có niên đại khoảng năm 50 TCN. Đây là một bức phù điêu chạm trên trần nhà tại khu đền Đền Dendera, thể hiện các cung hoàng đạo dưới dạng đồ họa dạng bản đồ tròn (planisphere), tuy nhiên không có ngôi sao riêng lẻ nào được vẽ.[12]

Trung cổ

 
Bản đồ sao theo phép chiếu cực nam trong thiên cầu của nhà thiên văn Trung Quốc Tô Tụng (1020–1101)

Bản đồ sao viết tay lâu đời nhất còn tồn tại là Bản đồ sao Dunhuang (Đôn Hoàng), có niên đại vào triều đại nhà Đường (618–907) và được phát hiện trong hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng, Cam Túc, miền Tây Trung Quốc, dọc theo Con đường tơ lụa. Đây là một cuộn giấy dài 210 cm, rộng 24,4 cm, thể hiện bầu trời trong khoảng xích vĩ từ 40° Nam đến 40° Bắc qua mười hai bảng, cộng thêm một bảng thứ mười ba thể hiện bầu trời vòng cực phía Bắc. Tổng cộng 1.345 ngôi sao được vẽ, nhóm thành 257 khoảnh sao (asterism). Niên đại chính xác của bản đồ này chưa chắc chắn nhưng được ước tính vào khoảng năm 705–710.[13][14][15]

Trong triều đại nhà Tống (960–1279), nhà thiên văn học Trung Quốc Tô Tụng đã viết một cuốn sách nhan đề Tân Nghi Tượng Pháp Yếu (thiết kế mới cho đồng hồ hỗn thiên), trong đó có năm bản đồ vẽ 1.464 ngôi sao, được xác định niên đại năm 1092. Năm 1193, nhà thiên văn học Huang Shang đã biên soạn một bầu quyển (planisphere) kèm văn bản giải thích; bản đồ này được khắc lên đá vào năm 1247 và hiện vẫn còn tồn tại tại đền Văn Miếu ở Tô Châu.[14]

Trong thiên văn học Hồi giáo, bản đồ sao chính xác đầu tiên rất có thể là các hình minh họa do nhà thiên văn người Ba Tư Abd al-Rahman al-Sufi thực hiện trong tác phẩm năm 964 mang tên "The Book of Fixed Stars". Cuốn sách này là bản cập nhật của các phần VII.5 và VIII.1 trong danh mục sao Almagest thế kỷ thứ 2 của Ptolemaios. Tác phẩm của al-Sufi có các hình minh họa chòm sao và biểu diễn các ngôi sao sáng hơn dưới dạng chấm. Cuốn sách gốc không còn tồn tại, nhưng một bản chép tay từ khoảng năm 1009 hiện được lưu giữ tại Đại học Oxford.[13][14]

Có lẽ bản đồ sao châu Âu cổ nhất là một bản thảo giấy da mang tên De Composicione Spere Solide. Nó rất có thể được thực hiện ở Viên, Áo vào năm 1440, gồm một bản đồ hai phần mô tả các chòm sao của bán cầu bắc thiên cầu và hoàng đạo. Đây có thể là nguyên mẫu cho bản đồ sao in lâu đời nhất của châu Âu – một bộ tranh khắc gỗ năm 1515 do Albrecht Dürer thực hiện tại Nürnberg, Đức.[16]

Cận đại

 
Hevelius – Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia, 1690

Trong Thời đại Khám phá của châu Âu, các cuộc thám hiểm tới Nam bán cầu bắt đầu dẫn đến việc bổ sung các chòm sao mới. Những chòm sao này rất có thể xuất phát từ ghi chép của hai thủy thủ người Hà Lan, Pieter Dirkszoon Keyser và Frederick de Houtman, những người vào năm 1595 đã cùng du hành đến Đông Ấn thuộc Hà Lan. Kết quả tổng hợp của họ đã được đưa vào quả địa cầu năm 1601 của Jodocus Hondius, người đã bổ sung 12 chòm sao phương nam mới. Một số bản đồ khác cũng được tạo ra theo cách này, trong đó có Uranometria của Johann Bayer năm 1603.[17] Uranometria là tập bản đồ đầu tiên vẽ cả hai bán cầu thiên thể, đồng thời giới thiệu hệ thống định danh Bayer để đặt tên các ngôi sao sáng nhất bằng bảng chữ cái Hy Lạp. Tập bản đồ gồm 48 bản đồ các chòm sao theo hệ thống Ptolemaios, một bản đồ các chòm sao phương nam, và hai bản đồ thể hiện toàn bộ bán cầu bắc và nam theo phép chiếu cực lập thể.[18]

Nhà thiên văn học người Ba Lan Johannes Hevelius đã cho xuất bản tập bản đồ sao Firmamentum Sobiescianum sau khi ông qua đời, vào năm 1690. Tập bản đồ gồm 56 bản đồ sao khổ lớn, hai trang một bản, đồng thời cải thiện độ chính xác trong việc xác định vị trí các ngôi sao phương nam. Ông cũng giới thiệu thêm 11 chòm sao mới, trong đó có Thuẫn Bài (Scutum), Hiết Hổ (Lacerta) và Lạp Khuyển (Canes Venatici).

Hiện đại

Năm 1824, Sidney Hall đã cho ra đời một bộ bản đồ sao mang tên Urania's Mirror. Đây là các hình minh họa dựa trên tác phẩm A Celestial Atlas của Alexander Jamieson, nhưng có thêm các lỗ được đục sẵn, cho phép người dùng soi ngược sáng để nhìn thấy hình ảnh các ngôi sao của từng chòm sao.

Xem thêm

Chú thích

  1. ^ Kunwar Krishan Rampal, Mapping and Compilation, Concept, 1993, tr. 96.
  2. ^ Whitehouse, David (ngày 21 tháng 1 năm 2003). "'Oldest star chart' found". BBC. Truy cập ngày 29 tháng 9 năm 2009.
  3. ^ Lucentini, Jack. "Dr. Michael A. Rappenglueck sees maps of the night sky, and images of shamanistic ritual teeming with cosmological meaning".
  4. ^ "BBC News - SCI/TECH - Ice Age star map discovered". news.bbc.co.uk. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2018.
  5. ^ Sparavigna, Amelia (tháng 10 năm 2008). "The Pleiades: the celestial herd of ancient timekeepers". arXiv:0810.1592v1 [physics.hist-ph].
  6. ^ "Oldest sky-chart with Supernova record" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 27 tháng 1 năm 2018.
  7. ^ von Spaeth, Ove (2000). "Dating the Oldest Egyptian Star Map". Centaurus. Quyển 42 số 3. tr. 159–179. doi:10.1034/j.1600-0498.2000.420301.x. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2007.
  8. ^ North, John (1995). The Norton History of Astronomy and Cosmology. New York and London: W. W. Norton & Company. tr. 30–31. ISBN 0-393-03656-1.
  9. ^ Sun, X.; Kistemaker, J. (1997). The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society. Koninklijke Brill. tr. 21–22. ISBN 90-04-10737-1.
  10. ^ Sun, X.; Kistemaker, J. (1997). The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society. Koninklijke Brill. tr. 18–19. ISBN 90-04-10737-1.
  11. ^ Schaefer, Bradley E. (tháng 5 năm 2005). "The epoch of the constellations on the Farnese Atlas and their origin in Hipparchus's lost catalogue". Journal for the History of Astronomy. Quyển 36/2 số 123. tr. 167–196. doi:10.1177/002182860503600202.
  12. ^ Evans, James (tháng 8 năm 1999). "The Material Culture of Greek Astronomy". Journal for the History of Astronomy. Quyển 30 số 3. tr. 237–307, 289–290. doi:10.1177/002182869903000305.
  13. ^ a b Whitfield, Susan; Sims-Williams, Ursula (2004). The Silk Road: trade, travel, war and faith. Serindia Publications, Inc. tr. 81–86. ISBN 1-932476-13-X.
  14. ^ a b c Bonnet-Bidaud, Jean-Marc; Praderie, Françoise; Whitfield, Susan (tháng 3 năm 2009). "The Dunhuang Chinese sky: A comprehensive study of the oldest known star atlas". Journal of Astronomical History and Heritage. Quyển 12 số 1. tr. 39–59. doi:10.3724/SP.J.1440-2807.2009.01.04.
  15. ^ Bonnet-Bidaud, Jean-Marc (ngày 27 tháng 6 năm 2009). "The Oldest Extant Star Chart". Institut de recherche sur les lois fondamentales de l'Univers. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2017. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2009.
  16. ^ Harley, John Brian; Woodward, David (1987). The History of cartography. Quyển 2 (ấn bản thứ 2). Oxford University Press US. tr. 60–61. ISBN 0-226-31635-1.
  17. ^ Hearnshaw, J. B. (1996). The measurement of starlight: two centuries of astronomical photometry. Cambridge University Press. tr. 9–10. ISBN 0-521-40393-6.
  18. ^ Swerdlow, N. M. (tháng 8 năm 1986). "A Star Catalogue Used by Johannes Bayer". Journal for the History of Astronomy. Quyển 17 số 50. tr. 189–197. doi:10.1177/002182868601700304.

Liên kết ngoài

  • Hướng dẫn trực tuyến về cách sử dụng bản đồ sao (tiếng Anh)
  • Bản đồ sao viết tay cổ nhất thế giới từ Đôn Hoàng trên Con đường tơ lụa
 
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Bản đồ sao.
  • The Evening Sky Map – Bản đồ sao và lịch thiên văn hàng tháng miễn phí cho cả hai bán cầu
  • Sky Map Online – Bản đồ sao trực tuyến tương tác miễn phí (hiển thị hơn 1,2 triệu sao đến cấp sao 12)
Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Bản_đồ_sao&oldid=6830284”