Bót Catinat

Bót Catinat
Tập tin:Bot Catinat building on Dong Khoi Street, Ho Chi Minh City - 1.jpg Hình chụp tòa nhà Bót Catinat năm 2026
Thông tin chung
Tên cũ	164 Catinat; Recette locale; Receveur spécial; Trésor public; Sở Mật thám; Sở Cảnh sát Trung tâm; Bộ Nội vụ
Tên khác	Sở lính kín
Tình trạng	Đang sử dụng
Dạng	Công sở; cơ sở cảnh sát, mật thám và tạm giam cũ
Phong cách	Tân cổ điển Pháp; Art Deco
Địa điểm	Phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh
Quốc gia	Việt Nam
Địa chỉ	164 đường Đồng Khởi
Tọa độ	10,7787313°B 106,7004784°Đ / 10.7787313; 106.7004784
Sử dụng	Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh
Xây dựng
Hoàn thành	1881
Trùng tu	1933

Bót Catinat là tên gọi thường dùng của cơ sở cảnh sát, mật thám và tạm giam từng đặt tại số 164 đường Catinat, Sài Gòn, nay là số 164 đường Đồng Khởi, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình tại địa chỉ này được xây dựng kiên cố vào năm 1881, ban đầu phục vụ các cơ quan thuế và kho bạc của chính quyền thuộc địa Pháp. Từ năm 1917, nơi đây được dùng làm trụ sở cảnh sát và mật thám, gắn với việc bắt giữ, giam giữ và tra khảo người yêu nước, tù nhân chính trị trong thời Pháp thuộc. Sau năm 1954, tòa nhà được dùng làm trụ sở Bộ Nội vụ của chính quyền Sài Gòn; từ sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, công trình được sử dụng làm trụ sở ngành văn hóa của thành phố, hiện là Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh.

Bót Catinat nằm trong lõi trung tâm lịch sử của Sài Gòn, gần Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Trung tâm và trục đường Catinat cũ. Năm 2025, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học về Bót Catinat để bổ sung tư liệu và chuẩn bị hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố.

Tên gọi và vị trí

Tập tin:Marked location of 164 Dong Khoi in Favre 1881 Saigon view.jpg

Khu vực số 164 Đồng Khởi được đánh dấu trên bản phối cảnh Saïgon d'après nature năm 1881

Tập tin:Ho Chi Minh City - Dong Khoi Street.jpg

Một đoạn đường Đồng Khởi, trước kia là đường Catinat.

Tên gọi Bót Catinat xuất phát từ vị trí của cơ sở cảnh sát và mật thám trên đường Catinat. Đường này về sau mang tên Tự Do dưới thời Việt Nam Cộng hòa và hiện là đường Đồng Khởi. Địa điểm 164 Đồng Khởi nằm trên trục đường nối khu vực Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn với bờ sông Sài Gòn, gần các công trình công cộng thời thuộc địa ở trung tâm thành phố. Địa chỉ 164 Catinat nằm ở góc giao với đường Taberd, nay là đường Nguyễn Du, và thuộc khu đất công sở trung tâm của Sài Gòn thời thuộc địa.

"Bót Catinat" là tên gọi dân gian gắn với đường Catinat và chức năng cảnh sát của tòa nhà. Địa điểm này lần lượt gắn với cơ sở thuế, kho bạc, trụ sở cảnh sát, mật thám, Bộ Nội vụ của chính quyền Sài Gòn và cơ quan văn hóa của thành phố sau năm 1975. Trong quá trình chuẩn bị hồ sơ di tích năm 2025, tên "Bót Catinat" được đề xuất giữ lại như một ký ức dân gian, kèm các tên gọi chính thức của công trình qua từng giai đoạn.

Trước khi gắn với chức năng cảnh sát, địa chỉ 164 Catinat từng xuất hiện trong tài liệu hành chính Pháp với các tên Recette locale trong các năm 1905-1906, Receveur spécial từ năm 1907 đến 1911 và Trésor public từ năm 1912.

Trong giai đoạn 1927-1949, trụ sở này có tên chính thức là Sở Mật thám; dân gian gọi là "sở lính kín".

Lịch sử

Cơ sở thuế và kho bạc

Tập tin:Rue Catinat, Saïgon (PV0007909).jpg

Đường Catinat trong thập niên 1920. Trong giai đoạn này, trụ sở cảnh sát và mật thám hoạt động tại số 164 Catinat.

Từ thời thuộc địa, khu đất số 164 Đồng Khởi thuộc nhóm công sở hành chính quanh quảng trường trung tâm Sài Gòn; về sau, nơi này trở thành trụ sở cảnh sát và mật thám. Bản phối cảnh Sài Gòn năm 1881 của đại úy hải quân M. Favre thể hiện khu vực 164 Đồng Khởi với công trình bưu điện và thư tín. Trên bản đồ Plan de la ville de Saigon năm 1893, khu vực quanh quảng trường trung tâm cũ có các cơ quan như kho bạc, sở đăng bộ, sở công sản, sở thu thuế địa phương, sở địa chính, sở học chánh và sở kiểm soát thuế trực thu.

Kiến trúc và không gian công trình

Công trình 164 Đồng Khởi được chú ý ở cả lịch sử sử dụng lẫn hình thức kiến trúc. Theo TS Nguyễn Thị Hậu, công trình còn giữ tương đối nguyên vẹn giá trị cảnh quan - kiến trúc đặc trưng của đường Đồng Khởi và nằm trong tuyến cảnh quan trước Nhà thờ Đức Bà. Công trình mang phong cách tân cổ điển Pháp, được điều chỉnh để thích nghi với khí hậu nhiệt đới. Năm 1933, công trình trải qua đợt trùng tu, sửa chữa lớn làm cụm công trình 162-164-166 Catinat chuyển từ nhiều chi tiết trang trí kiểu Beaux-Arts sang xu hướng hiện đại và công năng hơn, với đường nét thẳng và khối tích rõ hơn. Mặt tiền hiện nay của tòa nhà thuộc khối kiến trúc Art Deco bên cạnh Nhà thờ Đức Bà.

Trụ sở cảnh sát và mật thám

Xem thêm: Phòng Nhì

Tập tin:Nguyễn An Ninh bị bắt lần đầu (ảnh chụp tại bót Catinat ngày 25-3-1926, số tù 163957).jpg

Nguyễn An Ninh bị bắt lần đầu. Ảnh chụp tại Bót Catinat ngày 25 tháng 3 năm 1926.

Năm 1917, chính quyền thực dân Pháp bố trí Sở Mật thám Nam Kỳ và Sở Cảnh sát Trung tâm sử dụng công trình này làm nơi bắt giữ, tra khảo người yêu nước. Bản đồ - cẩm nang Plan Saigon-Cholon 1952 liệt kê Sûreté publique và Police et Sûreté nationale ở số 164 rue Catinat. Bulletin de police criminelle de la Cochinchine năm 1931 yêu cầu gửi các thông tin liên quan đến ấn phẩm này đến "Chef local des Services de Police" tại 164 rue Catinat, với địa chỉ điện tín "Sûreté-Saigon". Năm 1933, cụm công trình số 162-164-166 Catinat được trùng tu, sửa chữa lớn và đặt trụ sở Nha Cảnh sát và An ninh.

PGS.TS Hà Minh Hồng phân biệt Bót Catinat với nhà tù giam giữ dài hạn: đây là nơi tạm giam và tra tấn người yêu nước, cách mạng. Sau khi bị tra khảo ở Bót Catinat, tù nhân có thể bị chuyển sang Khám Lớn Sài Gòn hoặc nơi giam giữ khác.

Từ năm 1945 đến sau năm 1975

Sau Cách mạng Tháng Tám, từ ngày 26 tháng 8 đến ngày 23 tháng 9 năm 1945, cờ Việt Minh được treo trên nóc Bót Catinat và công trình tạm thời trở thành trụ sở của Quốc gia Tự vệ cuộc Sài Gòn - Chợ Lớn trước khi quân Pháp tái chiếm khu trung tâm.

Plan Saigon-Cholon 1952 ghi Bộ Nội vụ (Intérieur), Sûreté publique và Police et Sûreté nationale cùng đặt tại số 164 rue Catinat. Sau năm 1954, công trình được dùng làm trụ sở Bộ Nội vụ của chính quyền Sài Gòn. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, tòa nhà 164 Đồng Khởi được giao cho Sở Văn hóa - Thông tin, nay là Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh.

Giam giữ, tra khảo và ký ức

Hình ảnh Khám Chí Hòa, nơi Nguyễn Thị Bình bị chuyển đến sau thời gian bị giam tại Sûreté trên đường Catinat.

Chức năng giam giữ của Bót Catinat gắn với Sở Mật thám Nam Kỳ và Sở Cảnh sát Trung tâm tại số 164 Catinat. Tòa nhà có hầm giam và các xà lim lớn, nhỏ; người bị tình nghi và tù nhân chính trị có thể bị tra khảo tại đây trước khi bị giải sang Khám Lớn. Khám Lớn Sài Gòn tiếp nhận những tù nhân đã lập xong hồ sơ từ Bót Catinat hoặc các bót khác để giam giữ và chờ đưa ra tòa xét xử. Do vị trí gần Nhà thờ Đức Bà, Bót Catinat gắn với câu nói châm biếm trong ký ức đô thị Sài Gòn: "Kế bên thiên đàng có địa ngục".

Trong giai đoạn 1917-1945, nhiều chiến sĩ cách mạng bị giam giữ và tra khảo tại đây, trong đó có Tôn Đức Thắng, Phạm Văn Đồng, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Nguyễn Thị Minh Khai, Nguyễn Văn Linh và Nguyễn Thị Bình. Một số nhân vật khác từng bị giam giữ, thẩm vấn tại đây gồm Trần Văn Giàu và Huỳnh Tấn Phát. Trong nghiên cứu về không gian giam giữ thuộc địa ở Sài Gòn, Sophie Fuggle và John Hutnyk mô tả tòa nhà trên đường Catinat là trụ sở Direction de la Police et de la Sûreté, nơi người cách mạng Việt Nam bị thẩm vấn và tra tấn. Hai tác giả cũng ghi nhận công trình này về sau được dùng làm Bộ Nội vụ của chính quyền Việt Nam Cộng hòa cho đến năm 1975 và hiện là cơ quan văn hóa của thành phố. Trong một cuộc phỏng vấn năm 1981 thuộc dự án Vietnam: A Television History, Nguyễn Thị Bình kể rằng bà bị bắt năm 1951, bị giam ở Sûreté trên đường Catinat, bị tra tấn tại đây trong năm hoặc sáu tháng rồi chuyển sang nhà tù Chí Hòa.

Bót Catinat xuất hiện trong hồi ký của Trần Bạch Đằng. Hồi ký "Người tù ở bót Catinat" thuật lại việc bốn tù binh Việt Nam bị đưa từ Phòng Nhì Sài Gòn đến bốn xà lim của Bót Catinat; không gian giam giữ được thuật lại là chật chội, nóng bức và có điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt. Hồi ức của Thu Trang, Hoa hậu Việt Nam 1955, cũng nhắc đến việc bà từng tham gia hoạt động nội thành và từng bị giam tại Bót Catinat.

Tại hội thảo năm 2025, nhân chứng Lê Văn Ngay kể rằng ông bị bắt và giam tại Bót Catinat năm 1954, sau đó bị xử 20 năm tù ở Côn Đảo trước khi được trao trả theo Hiệp định Genève. Trần Thị Minh Sơn kể rằng bà bị bắt ba lần trong thập niên 1950; lần đầu vào năm 1955 khi tham gia biểu tình. Một tham luận tại hội thảo năm 2025 gắn Bót Catinat với ký ức của các nữ tù tham gia hoạt động yêu nước và đấu tranh chính trị trong nội đô Sài Gòn.

Hiện trạng và bảo tồn

Tập tin:Duong Dong khoi, q1, tp Hcm- Dyt - panoramio.jpg

Đường Đồng Khởi năm 2013. Tòa nhà trước khi là Bót Catinat nằm phía bên trái bức hình.

Trong nghiên cứu về các không gian giam giữ thuộc địa ở Sài Gòn, Fuggle và Hutnyk xếp Bót Catinat cùng nhóm với Khám Lớn Sài Gòn, Chí Hòa và Bót Dây Thép. Hai tác giả xem tòa nhà cảnh sát cũ trên rue Catinat là một trong số ít di sản vật chất còn lại của hệ thống giam giữ thuộc địa trong nội thành. Phần hầm giam tại đây không tiếp cận được, còn địa điểm ít được khách tham quan biết đến hơn so với các bảo tàng chuyên đề về nhà tù và chiến tranh. Phần hầm giam dường như đã bị ngập nước, nhưng địa điểm vẫn có bia tưởng niệm và xuất hiện trong hồi ký của Nguyễn Thị Bình.

Năm 2013, Thành phố Hồ Chí Minh từng duyệt kế hoạch lựa chọn nhà đầu tư cho dự án tại khu đất 164 Đồng Khởi với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 7.000 tỉ đồng; dự án được định hướng thành tổ hợp thương mại, dịch vụ, văn hóa, văn phòng, khách sạn cao cấp, tài chính và khu trưng bày triển lãm. Khu đất từng thu hút gần 70 nhà đầu tư quan tâm, nhưng đến đầu năm 2015, liên danh Hongkong Land và Sumitomo & Development xin trả lại dự án. Các trở ngại của dự án gồm thị trường bất động sản cho thuê văn phòng đóng băng và các hạn chế về chiều cao, công năng căn hộ kinh doanh do vị trí cạnh Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố và quảng trường. Sau đó, quy hoạch khu đất được điều chỉnh theo hướng nới rộng các chỉ tiêu bảo tồn, yêu cầu lưu giữ hiện vật nếu có, xây dựng sa bàn hoặc mô hình về Catinat và gắn bảng sự kiện di tích tại khu đất.

Năm 2017, công trình 164 Đồng Khởi chưa nằm trong danh sách di tích, di sản của Thành phố Hồ Chí Minh. Việc kêu gọi đầu tư tại khu đất gặp trở ngại do vị trí gần các công trình kiến trúc cũ như Bưu điện Trung tâm Sài Gòn và Nhà thờ Đức Bà.

Tập tin:Bot Catinat building on Dong Khoi Street, Ho Chi Minh City - 3.jpg

Tòa nhà Bót Catinat tại số 164 đường Đồng Khởi, Thành phố Hồ Chí Minh. Hình chụp năm 2026.

Ngày 19 tháng 9 năm 2025, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo khoa học "Di tích lịch sử Bót Catinat" với sự tham gia của nhân chứng lịch sử, nhà khoa học và cơ quan chuyên môn. Hội thảo có 27 tham luận cùng nhiều tư liệu, hình ảnh, nhằm làm rõ lịch sử hình thành, sự kiện và nhân vật gắn với công trình, đồng thời làm cơ sở khoa học cho hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố. Tại hội thảo, các ý kiến cũng bàn đến khả năng khai thác văn hóa - du lịch tại địa điểm 164 Đồng Khởi nếu hồ sơ di sản được công nhận. Tháng 11 năm 2025, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục củng cố tư liệu và đẩy nhanh việc lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích Bót Catinat.

TS Nguyễn Thị Hậu đề xuất hướng bảo tồn "di sản trong công sở", tức tiếp tục duy trì chức năng hành chính của công trình đồng thời tạo không gian mở để cộng đồng tiếp cận. Các hạng mục bảo tồn được nêu gồm bảng thông tin song ngữ quanh công trình, chiếu sáng kiến trúc ban đêm, không gian trưng bày nhỏ tại tầng trệt và lồng ghép hình ảnh lịch sử vào nội thất. Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, đề nghị Trung tâm Bảo tồn di tích phối hợp với các đơn vị liên quan hoàn thiện hồ sơ để trình cấp có thẩm quyền, với mục tiêu hoàn thành nhân dịp kỷ niệm 85 năm ngày Nam Kỳ khởi nghĩa 23 tháng 11 năm 1940. Trước mắt, thành phố tập trung lập hồ sơ xếp hạng di tích cấp thành phố; việc đề nghị nâng hạng lên di tích cấp quốc gia và xây dựng phương án bảo tồn, phát huy giá trị sẽ được triển khai trong các bước sau.

Năm 2025, các thảo luận về bảo tồn cũng đặt vấn đề khai thác Bót Catinat cho giáo dục và du lịch di sản. Khuôn viên 3.500 m² tại 164 Đồng Khởi có giá trị thương mại lớn, nhưng cũng được đề xuất mở thành không gian công cộng phục vụ giáo dục lịch sử và ký ức đô thị. Lê Tú Cẩm ước tính nếu khai thác thương mại, khuôn viên này có thể mang lại lợi nhuận ròng 4.000 tỉ đồng và doanh thu cho thuê hằng năm trên 300 tỉ đồng; con số này được nêu tại hội thảo để so sánh sức ép lợi ích kinh tế với mục tiêu bảo tồn. Thực tế ảo và thực tế tăng cường cũng được nêu như các cách giúp người tham quan tiếp cận một phần lịch sử của địa điểm. Một hướng được thảo luận là kết hợp không gian tưởng niệm, học tập và điểm đến du lịch nếu hồ sơ di sản được công nhận.

Trong văn học

Bót Catinat xuất hiện gián tiếp trong tiểu thuyết Người Mỹ trầm lặng của Graham Greene. Trong tiểu thuyết, tòa nhà Direction de la Police et de la Sûreté đối diện Nhà thờ Đức Bà là nơi thanh tra Vigot làm việc và là địa điểm Fowler đi ngang qua trong những cảnh trên đường Catinat.