Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Changhe Z-10

Changhe Z-10 (tiếng Trung: 直-10; bính âm: Zhí-Shí; nghĩa đen 'trực thăng-10') là một trực thăng tấn công hạng trung 2 động cơ tuốc bin trục do Tập đoàn Công nghiệp Máy bay Xương Hà chế tạo cho Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Máy bay được Viện Thiết kế Máy bay 602 thuộc Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Trung Quốc (AVIC) phối hợp với Phòng Thiết kế Kamov thiết kế.[1] Nhiệm vụ chính của Z-10 là chống tăng, đồng thời có khả năng không chiến ở mức độ thứ yếu.

Z-10
Tập tin:PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
Trực thăng Z-10 tại Triển lãm Hàng không Vũ trụ Quốc tế Trung Quốc năm 2012
Thông tin chung
KiểuTrực thăng chiến đấu
Hãng sản xuấtChanghe Aircraft Industries Corporation (CAIC)
Thiết kếViện thiết kế máy bay số 602[1]
Kamov[1]
Tình trạngĐang hoạt động[2]
Khách hàng chínhLục quân Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc
Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc
Không quân Pakistan
Lịch sử
Giai đoạn sản xuất2003-nay
Được giới thiệu2009
Chuyến bay đầu tiên29/4/2003[3]

Kế hoạch phát triển một chương trình trực thăng hạng trung được khởi động vào năm 1994, trong khi chương trình trực thăng tấn công chính thức bắt đầu vào năm 1998. Thiết kế sơ bộ của máy bay do Kamov cung cấp, còn việc chế tạo các nguyên mẫu do Viện Thiết kế Máy bay 602 thuộc AVIC đảm nhiệm.[4][5][6][7] Z-10 thực hiện chuyến bay đầu tiên vào ngày 29 tháng 4 năm 2003 và chính thức được biên chế cho Không quân Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc vào năm 2009.[8][9][10]

Không quân Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc sử dụng biệt danh của các nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Thủy hử để đặt tên cho Z-10 và mẫu trực thăng tấn công hạng nhẹ Harbin Z-19. Theo đó, Z-10 được gọi là "Phích Lịch Hỏa" (霹雳火), biệt hiệu của Tần Minh, còn Z-19 được gọi là "Hắc Toàn Phong" (黑旋风), biệt hiệu của Lý Quỳ.[11][12][13]

Phát triển

Bối cảnh ra đời

Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAGF) thành lập lực lượng không quân lục quân vào tháng 1 năm 1988. Đơn vị này sử dụng các trực thăng được chuyển giao từ Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAAF), gồm Mil Mi-4, Harbin Z-5, Mil Mi-8 và Aérospatiale Gazelle. Đến giữa thập niên 1980, Trung Quốc quyết định trang bị các trực thăng tấn công chuyên dụng. Giai đoạn quan hệ nồng ấm ngắn ngủi giữa Trung Quốc và phương Tây đã tạo điều kiện để nước này đánh giá các mẫu Agusta A129 Mangusta, AH-1 Cobra và tên lửa BGM-71 TOW. Tuy nhiên, biểu tình và thảm sát Thiên An Môn năm 1989 cùng với lệnh cấm vận vũ khí sau đó đã khiến nhiều thương vụ không thể thực hiện. Mặc dù vậy, Trung Quốc vẫn nhập khẩu hoặc sản xuất theo giấy phép một số kiểu máy bay như Changhe Z-8, Harbin Z-9, Sikorsky S-70, Mil Mi-17 và Aérospatiale AS332 Super Puma.[14]

Bên cạnh đó, tại Trung Quốc cũng diễn ra cuộc tranh luận về việc Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc hay Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc sẽ trang bị trực thăng chiến đấu. Cuối cùng, PLAGF là lực lượng sẽ được trang bị trực thăng tấn công Z-9WA dựa trên thiết kế Harbin Z-9. Tuy nhiên quá trình sử dụng Z-9WA giúp Trung Quốc nhận thấy nhu cầu phải phát triển một nền tảng trực thăng tấn công chuyên dụng.[14]

Chương trình phát triển

Tập tin:Changhe WZ-10.jpg
Trực thăng Changhe Z-10 tại triển lãm hàng không Trung Quốc năm 2012

Một kế hoạch sơ bộ nhằm phát triển trực thăng tấn công tại Trung Quốc được khởi động từ năm 1992.[8][9] Năm 1994, Trung Quốc bắt đầu phát triển chương trình trực thăng hạng tải trọng 6 tấn China Helicopter Medium (CHM), do Viện Nghiên cứu 602 và Viện Nghiên cứu 608 chủ trì.[15] Chương trình này về sau phát triển thành Harbin Z-20.[14]

Năm 1995, Trung Quốc giao cho Phòng Thiết kế Kamov xây dựng thiết kế sơ bộ cho mẫu trực thăng 6 tấn, mang tên nội bộ Project 941. Đây là một thiết kế khác biệt đáng kể so với các mẫu trực thăng Liên Xô truyền thống mà được phát triển hoàn toàn theo yêu cầu của Trung Quốc. Sau khi hoàn thành thiết kế khái niệm, Kamov bàn giao cho phía Trung Quốc để tiếp tục phát triển và không còn tham gia vào chương trình.[4] Dựa trên thiết kế này, các kỹ sư Trung Quốc chế tạo nguyên mẫu và liên tục hoàn thiện thiết kế dựa trên kết quả thử nghiệm. Những thay đổi bao gồm sửa đổi hình dạng thân máy bay nhằm giảm diện tích phản xạ radar, thay đổi khoang động cơ để phù hợp với động cơ nội địa và điều chỉnh bố trí cửa xả động cơ.[16]

Trung Quốc cũng nhận được sự hỗ trợ từ Eurocopter France về hệ thống rotor và từ AgustaWestland về hệ thống truyền động vào các năm 1997 và 1998.[5] Pratt & Whitney Canada và Hamilton Sundstrand bí mật cung cấp động cơ PT6C-67C và hệ thống điều khiển động cơ kỹ thuật số để hỗ trợ chương trình, dẫn đến việc hai công ty này sau đó bị Chính phủ Hoa Kỳ điều tra và xử phạt.[6][7][17]

Năm 1998, Viện Nghiên cứu 602 đề xuất Dự án Vũ trang Đặc biệt nhằm phát triển thiết kế hoàn chỉnh,[14] được định danh là Z-10.[10] Ban đầu, Z-10 được dự kiến sử dụng chung hệ thống động lực với chương trình CHM, nhưng hai chương trình sau đó được tách riêng và Z-10 được ưu tiên hoàn thành trước.[11] Trong quá trình phát triển vào năm 2000, Denel cũng cung cấp hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực ổn định bay.[5] Sau khi Chính phủ Hoa Kỳ ngừng cung cấp động cơ của Pratt & Whitney, Trung Quốc buộc phải chuyển sang các động cơ nội địa có lực công suất thấp hơn, khiến thiết kế phải tiếp tục giảm trọng lượng.[6] Động cơ thay thế là WZ-9 do Trung Quốc tự phát triển.[5]

Nhà báo David Donald của Aviation International News cho rằng Z-10 có khoang động cơ đa dụng, có thể lắp nhiều loại động cơ khác nhau, bao gồm cả Motor Sich TV3-117 của Ukraine.[5] Tuy nhiên, các nguồn tin Trung Quốc cho biết động cơ TV3-117 không tương thích với khoang động cơ của Z-10 do khác biệt về hình dạng trục truyền động. Các nguyên mẫu được lắp hoặc động cơ Pratt & Whitney PT6C-67C, hoặc động cơ Turbomeca Makila sản xuất tại Trung Quốc theo giấy phép, trong khi phiên bản sản xuất cuối cùng sử dụng động cơ trục tuabin WZ-9 hoàn toàn được phát triển trong nước.[16]

Z-10 thực hiện chuyến bay đầu tiên vào ngày 29 tháng 4 năm 2003[3] và được đưa vào trang bị trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc vào năm 2009[8][9][10] hoặc 2010.[14]

Phát triển hơn nữa

Tháng 3 năm 2014, trực thăng Z-10 bắt đầu các cuộc thử nghiệm hoạt động trên boong một tàu đổ bộ lớp Type 072A của Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Mục tiêu là đánh giá khả năng triển khai trực thăng trên tàu nhằm yểm trợ hỏa lực cho lực lượng đổ bộ. Tàu lớp Type 072A có sân đáp trực thăng nhưng không có nhà chứa hoặc cơ sở bảo dưỡng trên tàu. Z-10 cũng được xem xét để hoạt động trên các tàu đổ bộ vận tải lớp Type 071 lớn hơn.[18]

Trực thăng Z-10 từng là một trong các ứng cử viên thay thế trực thăng tấn công Bell AH-1F Cobra của Pakistan. Năm 2015, Pakistan tiếp nhận ba chiếc Z-10 để đánh giá,[19] nhưng cuối cùng đã từ chối do động cơ WZ-9 không có tính năng đạt yêu cầu.[20] Sau khi bị Pakistan từ chối, các kỹ sư Trung Quốc đã nâng cấp nền tảng máy bay trực thăng Z-10 nhằm làm tăng sức cạnh tranh.[20]

Một nguyên mẫu mới xuất hiện năm 2018 mang định danh Z-10ME có khoang đạn lớn hơn, hệ thống lọc khí nạp mới và hệ thống cảnh báo tên lửa tiếp cận.[21] Cũng trong năm 2018, nguyên mẫu tiếp tục được trang bị động cơ WZ-9C[20] nâng cấp với công suất 1.200 kW, vòi xả của động cơ giảm tín hiệu hồng ngoại và bổ sung giáp làm từ vật liệu nền graphene.[21][22]

Phi đội trực thăng Z-10 sau đó đã được nâng cấp lên chuẩn Z-10ME.[23][24][25] Lục quân Pakistan sau đó cũng đã mua phiên bản trực thăng này.[26]

Thiết kế

Tổng quan

Tập tin:WZ-10 at Military Museum of the Chinese People's Revolution.jpg
Z-10 trưng bày tại Bảo tàng Quân đội Cách mạng Nhân dân Trung Quốc.

Trực thăng tấn công Z-10 có thiết kế buồng lái bố trí nối tiếp ở phần trước thân máy bay.[16] Phần thân dưới của buồng lái phình rộng, kéo dài về phía sau và hòa vào cánh ngắn và đuôi thân, tạo nên một sống thân đặc trưng phân chia nửa trên và nửa dưới của thân máy bay liền khối. Cả 2 nửa thân đều được thiết kế nghiêng vào trong tạo thành tiết diện có dạng lục giác.[9][27] Cấu hình thân máy bay mảnh và có dạng hình thoi giúp đảm bảo độ bền kết cấu đồng thời tăng không gian lắp đặt thiết bị bên trong, và làm giảm diện tích phản xạ radar theo phương chính diện và giảm diện tích phản xạ radar (RCS) tổng thể.[27][28][29] Vật liệu hấp thụ sóng radar cũng được phủ lên thân máy bay nhằm làm giảm thêm tín hiệu phản xạ radar và giúp trực thăng tăng tính tàng hình.[16]

Hệ thống rotor gồm một rotor chính bán cứng năm cánh đặt trên thân và một rotor đuôi bốn cánh.[16][27] Cánh rôto chính kiểu 95KT[16] có biên dạng khí động với độ cong lớn và đầu cánh quét về phía sau nhằm giảm chiều dài cánh, giảm rung động và giảm tiếng ồn. Rotor đuôi gồm hai cặp cánh composite (tổng cộng bốn cánh) lắp theo bố trí chéo không vuông góc (kiểu kéo),[30] giúp giảm tiếng ồn do các xoáy khí ở đầu cánh tạo ra. Toàn bộ các cánh rôto đều sử dụng dầm chịu lực bọc sợi carbon kết hợp lớp vỏ composite cấu trúc tổ ong nhiều lớp, có khả năng chịu được hỏa lực từ đạn cỡ 12,7 mm.[16][27] Các cánh rôto còn được trang bị hệ thống chống đóng băng để nâng cao độ an toàn khi hoạt động trong điều kiện thời tiết bất lợi.[27]

Thân máy bay chủ yếu được chế tạo từ hợp kim nhôm, trong đó vật liệu composite chiếm khoảng 30% khối lượng kết cấu.[3][16] Khoang lái được bọc bằng vật liệu sợi carbon, còn kính buồng lái sử dụng kính chống đạn dày 38 mm.[16] Các lớp bảo vệ bổ sung bằng hợp kim nhôm và Kevlar được lắp ở đáy khoang lái, hai bên khoang động cơ và xung quanh các thùng nhiên liệu tự hàn kín.[27] Một lớp composite cấu trúc tổ ong được bố trí ở đáy thân máy bay, trong khi ghế lái, càng đáp và thùng nhiên liệu đều được gia cường nhằm tăng khả năng chịu va đập khi hạ cánh khẩn cấp hoặc rơi.[27][28] Trên các phiên bản Z-10 đời đầu, việc bảo vệ chỉ tập trung vào những khu vực trọng yếu nhằm giảm khối lượng mà vẫn duy trì độ bền kết cấu, tầm hoạt động và tải trọng. Trên các phiên bản sản xuất sau này, các tấm giáp graphene được gắn ở hai bên khoang lái và vỏ khoang động cơ nhằm tăng cường mức độ bảo vệ.[27][31][23]

Cửa hút khí của động cơ được che bằng lưới kim loại để ngăn các dị vật bị hút vào động cơ.[16] Các phiên bản mới hơn có thể được trang bị bộ tách hạt tích hợp trong cửa hút khí nhằm loại bỏ cát, bụi và các hạt rắn khác trước khi chúng đi vào động cơ, giúp bảo vệ các bộ phận quan trọng của hệ thống động lực.[22] Hệ thống động cơ của Z-10 được trang bị hệ thống giảm tín hiệu hồng ngoại khi treo (Hover Infrared Suppression System), hoạt động bằng cách trộn khí thải động cơ với không khí lạnh để làm giảm bức xạ hồng ngoại của trực thăng.[27] Trên các phiên bản sản xuất sau này, vòi xả động cơ được chuyển từ hướng ngang sang hướng chếch lên trên, giúp giảm tín hiệu bức xạ nhiệt.[22][24][32] Tuy nhiên, thiết kế vòi xả hướng lên trên làm tăng lực cản khí động. Để bù lại sự suy giảm hiệu năng này, công suất động cơ của Z-10 được nâng từ 970 kW lên 1.200 kW.[33]

Động cơ

Tập tin:Changhe Z-10.jpg
Changhe Z-10

Nguyên mẫu trực thăng Z-10 sử dụng 2 động cơ tuốc bin trục Pratt and Whitney Canada PT6C-67C,[34] được trang bị hệ thống Full Authority Digital Engine Control (hệ thống điều khiển động cơ kỹ thuật số toàn quyền) và có công suất liên tục tối đa đạt 1.142 kW.[35] Các lô sản xuất đầu tiên của Z-10 sử dụng động cơ tuốc bin trục Chu Châu WZ-9 hoặc WZ-9A do Trung Quốc chế tạo, có công suất từ 957 đến 1.000 kW.[27][36] Do công suất thấp hơn, động cơ WZ-9 không cho phép Z-10 mang tải trọng tối đa gồm 16 tên lửa chống tăng có điều khiển.[1]

Để nâng cao hiệu năng của hệ thống động lực, nhiều loại động cơ mới đã được phát triển. Trung Quốc cùng các đối tác châu Âu được cho là đã hợp tác phát triển động cơ WZ-16.[1][27] Trong khi đó, WZ-9 được nâng cấp thành WZ-9C, có công suất tối đa 1.200 kW.[25] Ban đầu, WZ-9C được phát triển dành cho thị trường xuất khẩu, nhưng sau đó được sử dụng để nâng cấp các lô Z-10 sản xuất trước đó.[23] So với phiên bản ban đầu, WZ-9C mạnh hơn khoảng 30%,[32] giúp Z-10 có đủ lực nâng để mang nhiều loại tải trọng khác nhau.[25]

Z-10 được thiết kế chú trọng đến khả năng hoạt động ở tầm xa. Với động cơ WZ-9A, trực thăng đạt tốc độ tối đa 290 km/h, tốc độ hành trình 230 km/h, trong khi thùng nhiên liệu trong thân máy bay cho phép đạt tầm bay 800 km.[27]

Thiết bị điện tử

Tập tin:Z-10K releasing flares at CCAS2023 (20230724125905).jpg
PLAAF Z-10K thả pháo sáng
Tập tin:WZ-10.jpg
Một chiếc Changhe Z-10 với bốn giá treo vũ khí dưới cánh. Các cảm biến phòng vệ, bao gồm hệ thống cảnh báo bức xạ radar (Radar Warning Receiver–RWR) và hệ thống cảnh báo laser (LWR), được bố trí ở phần mũi và mép cánh ngắn. Cảm biến hệ thống cảnh báo tên lửa tiếp cận (MAWS) dạng hình khối nằm ngay phía dưới cảm biến RWR.

Các hệ thống phòng vệ điện tử

Z-10 được trang bị một hệ thống tự vệ điện tử toàn diện. Hệ thống tác chiến điện tử YH-96 bao gồm:

Các cảm biến này được kết nối với bốn cụm phóng mồi bẫy (mỗi bên thân hai cụm, tổng cộng bốn cụm trên phiên bản Z-10ME[22]) để tự động phóng mồi bẫy nhiệt và dải nhiễu khi phát hiện tên lửa đang tiếp cận.[27]

Trên biến thể Z-10ME-02,[21] hệ thống được nâng cấp với bố trí điện tử hàng không hoàn toàn mới.[20] Các cảm biến radar và quang điện tử lắp rời trước đây được thay thế bằng hệ thống đối phó tích hợp, thể hiện qua nhiều tấm radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) bố trí quanh thân máy bay cùng hai cụm cảm biến quang điện tử gắn trên cánh ngắn.[21] Các tấm radar này có khả năng:

  • phát hiện tín hiệu thụ động;
  • tìm kiếm mục tiêu;
  • gây nhiễu chủ động,

đồng thời đảm nhiệm luôn chức năng của hệ thống cảnh báo tên lửa tiếp cận.[21][22][32] Các cụm quang điện tử mới bao gồm:

Hệ thống ngắm bắn

Hệ thống cảm biến chính của Z-10 là tổ hợp quang điện tử WXG1006 đặt dưới mũi máy bay. Cụm cảm biến hình cầu này bao gồm:

Quá trình phát triển hệ thống điều khiển hỏa lực quang điện tử này chịu ảnh hưởng từ các thiết kế của Pháp và Israel, nhưng toàn bộ phần mềm điều khiển được lập trình trong nước.[16]

Ngoài ra, Z-10 còn được phát triển radar sóng milimét YH, cho phép phát hiện mục tiêu ở khoảng cách xa cũng như các mục tiêu bị che khuất bởi sương mù, khói hoặc bụi.[27][40] Radar này có thể được lắp trên đỉnh trục rôto chính.[40]

Buồng lái và thiết bị hiển thị

Buồng lái kiểu nối tiếp bậc thang của Z-10 có hai phi công.

  • Phi công phía trước chủ yếu điều khiển máy bay.
  • Phi công phía sau chủ yếu điều khiển hệ thống vũ khí.

Tuy nhiên, cả hai đều được trang bị hệ thống thiết bị bay giống hệt nhau, đóng vai trò dự phòng cho nhau và đều có thể điều khiển máy bay cũng như sử dụng vũ khí.[41][42] Buồng lái được trang bị:

  • bảng đồng hồ bay kỹ thuật số;[27][28]
  • hệ thống điều khiển bay fly-by-wire theo nguyên lý Hands-On Collective And Stick (HOCAS);[16]
  • mỗi phi công có hai màn hình đa chức năng LCD (MFD) cùng nhiều màn hình nhỏ hiển thị các thông tin khác;[27][28][43]
  • phi công phía trước còn có màn hình hiển thị trên kính ngắm (HUD) ba chiều kiểu holographic.[16]

Mỗi phi công sử dụng mũ ngắm tích hợp, tương tự Hệ thống ngắm và hiển thị tích hợp trên mũ (IHADSS) của trực thăng AH-64 Apache.[16] Hệ thống mũ ngắm được tích hợp hoàn toàn với hệ thống điều khiển hỏa lực, cho phép:

  • điều khiển cả vũ khí có điều khiển và không điều khiển;
  • hiển thị thông tin dẫn đường;[44]
  • điều khiển hướng của cụm cảm biến và pháo tự động 23 mm chỉ bằng cách quay đầu.[27]

Để tác chiến trong mọi điều kiện thời tiết, ban đầu mũ ngắm có thể gắn thiết bị nhìn đêm (NVG) dạng hai mắt.[45][44] Trên các phiên bản sau, hệ thống này được thay bằng thiết bị nhìn đêm tích hợp, hiển thị trực tiếp hình ảnh nhìn đêm ngay trên kính che mặt của mũ bay.[41][44]

Các thiết bị dẫn đường khác của Z-10 bao gồm:

Vũ khí và trang bị

Tập tin:Changhe Z-10 helicopter armament.jpg
Biến thể Z-10 nâng cấp được trang bị ống phóng rocket 19 nòng và tên lửa dẫn đường, trưng bày cùng nhiều loại vũ khí khác tại Triển lãm Hàng không Chu Hải 2024.
Tập tin:(SGP-Singapore) Aviation Industry Corporation of China Changhe Z10-ME Z10ME-02 @ Singapore Airshow 2024-02-25.jpg
Z-10ME được trưng bày cùng hệ thống điện tử hàng không và các loại vũ khí tại Triển lãm Hàng không Singapore 2024.

Z-10 được trang bị hệ thống vũ khí mô-đun. Hệ thống này sử dụng tiêu chuẩn GJV289A, tương đương với kiến trúc MIL-STD-1553B của Hoa Kỳ, cho phép Z-10 tích hợp các loại vũ khí có nguồn gốc Trung Quốc, Liên Xô/Nga và phương Tây.[16] Vũ khí tấn công của Z-10 bao gồm súng máy, pháo, rốc két và tên lửa. Vũ khí gắn trong thân gồm một giá pháo lắp dưới mũi máy bay, có khả năng quay ngang 180°.[27] Hai cánh ngắn hai bên thân có thể mang vũ khí hoặc pod pháo.[28][47] Mỗi cánh có hai giá treo,[28] tổng cộng có 4 giá treo, mỗi giá treo cứng có khả năng mang tối đa 4 tên lửa, tổng cộng trực thăng có thể mang 16 tên lửa.[1]

Pháo tự động tiêu chuẩn trên các máy bay Z-10 sản xuất hàng loạt là pháo tự động PX-10A cỡ 23 mm.[27][48][25] Tuy nhiên, máy bay cũng có thể trang bị pháo tự động cỡ 20 mm,[32] 25 mm (0,98 in),[16] và 30 mm (1,2 in),[16][28][1] trong đó có một số loại pháo được chào bán cho khách hàng xuất khẩu.

Các loại tên lửa đối đất mà Z-10 có thể sử dụng gồm:

  • HJ-8;
  • HJ-9;
  • HJ-10;[16]
  • AKD-9;
  • AKD-10.[39]

Các phiên bản đầu của AKD-10 sử dụng dẫn đường bằng laser bán chủ động (SAL), trong khi các phiên bản sau được cho là trang bị đầu tự dẫn radar sóng milimét (MMW).[39] Z-10 cũng có thể phóng tên lửa chống tăng tầm xa BA-21, sử dụng đầu tự dẫn kết hợp radar sóng milimét và laser bán chủ động.[39]

Loại tên lửa này có thể được phóng từ Z-10 và nhận dữ liệu hiệu chỉnh giữa hành trình thông qua radar sóng milimét đặt trên các nền tảng đồng minh.[49]

Ngoài tên lửa chống tăng, Z-10 còn có thể được trang bị:

  • máy bay không người lái phóng từ trên không SW6;[32]
  • tên lửa đối đất ngoài tầm nhìn CM-501GA;[50]
  • tên lửa chống tăng CM-502KG;[51][33]
  • đạn tuần kích CM-501XA;[32]
  • ngư lôi hạng nhẹ ET60 cỡ 324 mm.

Loại ngư lôi này mang lại cho Z-10 khả năng tác chiến hải quân ở mức hạn chế nhưng hữu ích.[32] Trực thăng cũng tương thích với bom dẫn đường GB25 và GB50.[38]

Tên lửa đối không chủ yếu của Z-10 là TY-90,[39][26] được thiết kế riêng cho trực thăng chiến đấu.[27] So với các tên lửa phòng không vác vai thường được trực thăng sử dụng, TY-90 có khối lượng lớn hơn, nhờ đó đạt tầm bắn và khả năng tiêu diệt mục tiêu cao hơn.[52]

Z-10 có thể sử dụng nhiều loại rốc két có điều khiển và không điều khiển. Trên bốn giá treo dưới cánh ngắn có thể lắp:

  • pod 19 ống phóng rốc két 57 mm;[53]
  • pod 7 ống phóng rốc két Fire Snake 70 mm, sử dụng:[54][25]
    • rốc két dẫn đường FS70A (GR-5);[53][26]
    • rốc két nổ phá mảnh trên không FS70B;[55][56]
  • pod 19 ống phóng rốc két 70 mm không điều khiển, sử dụng đầu đạn chống bộ binh.[25]

Ngoài ra còn có pod 7 ống phóng rốc két 90 mm, có thể sử dụng:[53][57]

  • rốc két dẫn đường FS90A;[53]
  • rốc két Tianjian 90 mm.[58]

Ngoài các cỡ đạn thông dụng, Z-10 còn có khả năng sử dụng các loại rốc két có đường kính từ 20 mm đến 130 mm.[16]

Ngoài ra Z-10 có thể mang pod tác chiến điện tử KG300G, giúp tăng khả năng sống còn khi thực hiện nhiệm vụ trinh sát điện tử (ELINT) và hỗ trợ tác chiến điện tử (ESM)[59] ngay trên tiền tuyến. Pod này sử dụng vỏ có thiết kế giảm tín hiệu phản xạ và có khả năng:

  • gây nhiễu đồng thời nhiều mục tiêu;
  • tìm kiếm phổ tín hiệu;
  • xử lý tín hiệu bằng bộ nhớ tần số vô tuyến số (DRFM).[60]

Trực thăng Z-10 cũng có thể mang thùng nhiên liệu phụ để tăng tầm hoạt động và tầm bay chuyển sân.[61]

Ngoài ra, Z-10 có thể treo ngoài thân các xe địa hình đa dụng (ATV) phục vụ nhiệm vụ đổ bộ lực lượng đặc nhiệm.[32] Khả năng mang tải treo ngoài của Z-10 đạt khoảng 3 tấn.[32]

Lịch sử hoạt động

Trung Quốc

Đến năm 2011, Z-10 đã được quan sát thấy hoạt động tại các căn cứ của Không quân Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.[62] Tháng 9 năm 2016, quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thông báo toàn bộ các đơn vị không quân lục quân của nước này đã được trang bị trực thăng Z-10.[63] Trực thăng cũng được triển khai tại các khu vực tiền duyên như Cao nguyên Thanh Tạng[64] và Eo biển Đài Loan.[61]

Pakistan

The Z-10 từng là ứng cử viên để thay thế trực thăng Bell AH-1F Cobra của Pakistan. Năm 2015, Pakistan đã tiếp nhận 3 chiếc Z-10 để tiến hành đánh giá,[65] nhưng đã từ chối mua do động cơ WZ-9 không đáp ứng yêu cầu, sau đó Pakistan đã chọn mua TAI/AgustaWestland T129 ATAK (sử dụng động cơ LHTEC CTS800–4A của Mỹ) tuy nhiên hợp đồng đổ vỡ do quan hệ Pakistan với Hoa Kỳ xấu đi.[66]

Đến tháng 1 năm 2022, các cuộc đàm phán mua biến thể Z-10ME đang được tiến hành;[67] từ tháng 2 năm 2020, Z-10ME đã được xem là phương án thay thế dự phòng.[66] Tháng 6 năm 2022, thỏa thuận mua T129 ATAK của Pakistan được cho là đã bị hủy bỏ, và chính phủ nước này chuyển sang tìm kiếm việc mua Z-10ME.[68] Theo các nguồn tin, quân đội Pakistan đã tiếp nhận lô Z-10ME đầu tiên trong năm 2023..[26]

Tháng 7 năm 2025, một khung thân Z-10ME mang số hiệu quân sự của Pakistan đã được quan sát thấy. Chiếc trực thăng này không được lắp radar trên đỉnh cánh quạt chính, nhưng vẫn giữ lại động cơ nâng cấp, rocket dẫn đường, tên lửa CM-502 và hệ thống đối phó tích hợp với hệ thống đối kháng hồng ngoại định hướng (DIRCM) của biến thể Z-10ME mới nhất.[69][70][71] Lễ biên chế chính thức được tổ chức vào ngày 2 tháng 8 năm 2025.[72][73]

Tháng 5 năm 2026, một đoạn video về trực thăng Z-10ME của Pakistan được trang bị radar sóng milimét (MMW) lắp trên trụ cánh quạt chính bắt đầu xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội.[74][75]

Ý nghĩa chiến lược

Tháng 6 năm 2012, Hoa Kỳ cáo buộc United Technologies cùng hai công ty con là Pratt & Whitney Canada và Hamilton Sundstrand đã bán phần mềm điều khiển động cơ cho Trung Quốc, qua đó hỗ trợ quá trình phát triển trực thăng Changhe Z-10.[76] Trong khi Bộ Quốc phòng Trung Quốc phủ nhận việc nước này đã mua hoặc sử dụng phần mềm nói trên, Pratt & Whitney Canada và Hamilton Sundstrand đã đồng ý nộp hơn 75 triệu USD cho chính phủ Hoa Kỳ để dàn xếp vụ việc.[77]

Theo Boneham thuộc Janes Information Services, tiềm năng xuất khẩu của Z-10ME nằm ở năng lực tác chiến và giá thành cạnh tranh. Mẫu trực thăng này phù hợp với các quốc gia không có khả năng tiếp cận trang bị quân sự của phương Tây hoặc Nga.[37] Malcolm Davis thuộc Australian Strategic Policy Institute cho rằng Z-10ME có ưu thế nhờ khả năng triển khai máy bay không người lái phóng từ trên không, và các khách hàng tiềm năng có thể bao gồm Lào, Campuchia, Myanmar cùng một số quốc gia khác. Tuy nhiên, ông cũng nhận định nhu cầu đối với các trực thăng tiên tiến tại những nền kinh tế này vẫn còn khá hạn chế.[78]

Các phiên bản

Tập tin:Z-10K.jpg
Z-10K Variant
Nguyên mẫu
Các nguyên mẫu được chế tạo để phục vụ thử nghiệm cơ bản. Không phải tất cả đều có cùng cấu hình: một số được trang bị cánh quạt đuôi kiểu Fenestron, trong khi số khác sử dụng cánh quạt đuôi truyền thống; một số lắp tháp pháo gắn pháo dưới mũi, số khác trang bị pháo tự động truyền động xích; một số sử dụng hệ thống quang điện tử gắn ở mũi, trong khi số khác lắp hệ thống quang điện tử trên đỉnh trục cánh quạt chính.
Z-10H
Biến thể tiền sản xuất, được trang bị động cơ trục turbin Pratt & Whitney Canada PT6C-76.[34]
Z-10
Được trang bị động cơ WZ-9 do Trung Quốc phát triển. Đây là phiên bản thiết lập tiêu chuẩn cơ sở cho toàn bộ dòng Z-10.
Z-10K
Biến thể cải tiến từ Z-10 tiêu chuẩn theo yêu cầu của Không quân thuộc Quân đoàn Đổ bộ đường không Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.
Z-10 nâng cấp (2018/2020)
Năm 2018, các lô Z-10 đời đầu bắt đầu được nâng cấp đồng thời với các máy bay mới xuất xưởng.[79] Một số máy bay được bổ sung giáp composite gốm/graphene (ở vỏ che động cơ và phía dưới cửa sổ buồng lái) cùng hệ thống cảnh báo tên lửa tiếp cận (MAWS) mới bố trí ở phần mũi và trên dầm đuôi, vốn được giới thiệu đầu tiên trên Z-10ME. Trong giai đoạn đầu của chương trình nâng cấp, ống xả động cơ hướng lên trên chưa được lắp đặt, có thể là để chờ thay thế động cơ mới.[23] Đến năm 2020, toàn bộ phi đội tiếp tục được nâng cấp với động cơ WZ-9C mạnh hơn, có công suất định mức 1.200 kW, tên lửa hỗ trợ liên kết dữ liệu, biện pháp đối phó hồng ngoại (IRCM) và ống xả hướng lên trên nhằm giảm tín hiệu hồng ngoại. Chương trình nâng cấp còn bổ sung hệ thống nhận dạng địch–ta (IFF) tiên tiến cùng ăng-ten hệ thống định vị Bắc Đẩu cải tiến, giúp nâng cao đáng kể năng lực tác chiến của Z-10.[1][24][25][80] Một số nhà phân tích gọi phiên bản hoàn thiện này là Z-10A.[29][39]
Nguyên mẫu xuất khẩu Z-10
Ba chiếc Z-10 nguyên mẫu đã được chế tạo cho Pakistan,[43] sử dụng động cơ WZ-9 đời đầu với công suất tối đa 930 kW (1.250 shp). Sau khi đánh giá, Pakistan đã không lựa chọn mẫu này do công suất động cơ không đạt yêu cầu trong điều kiện hoạt động trên cao nguyên.[20]
Z-10ME (2018)
Chữ ME là viết tắt của biến thể nâng cấp dành cho xuất khẩu. Nguyên mẫu đầu tiên, định danh Z-10ME-01, được công bố vào tháng 9 năm 2018.[21][29] Ban đầu, nguyên mẫu ME-01 được trang bị khoang chứa đạn có sức chứa lớn hơn với lượng đạn gấp ba lần, cùng hệ thống lọc khí nạp dạng lưới.[21] Z-10ME được giới thiệu tại Triển lãm Hàng không Chu Hải 2018[23] với nhiều cải tiến về khả năng tự vệ, bao gồm các biện pháp đối phó chủ động và bị động, máy thu cảnh báo radar (RWR), ống xả động cơ hướng lên trên nhằm giảm tín hiệu hồng ngoại,[21] hệ thống lọc khí nạp tiên tiến hơn, động cơ WZ-9C mạnh hơn với công suất 1.200 kW,[20] các tấm giáp graphene lắp bổ sung,[21] thiết bị gây nhiễu hồng ngoại, và thiết bị nhận dạng địch–ta (IFF interrogator) mới.[22][32] Z-10ME-01 có thể lắp radar điều khiển hỏa lực sóng milimét trên đỉnh trục cánh quạt chính.[38][81] Mẫu trưng bày tại Chu Hải năm 2018 cũng trở thành cơ sở cho chương trình nâng cấp phi đội Z-10 của Không quân Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.[23][81]
Z-10ME (2021)
Một cấu hình mới của Z-10ME lần đầu được quan sát vào năm 2021 trên nguyên mẫu thứ hai mang định danh Z-10ME-02.[21] Biến thể này được giới thiệu ra quốc tế tại Triển lãm Hàng không Singapore 2024.[82] : Phiên bản mới cải thiện khả năng bay ở độ cao thấp[37] và có bố trí hệ thống điện tử hàng không khác biệt quanh thân máy bay.[20] Hệ thống tác chiến điện tử mới gồm nhiều mảng radar quét điện tử chủ động (AESA) đa chức năng, có khả năng thu nhận tín hiệu thụ động, tìm kiếm mục tiêu, cảnh báo tên lửa tiếp cận và gây nhiễu chủ động.[21] : Biến thể này còn được trang bị radar điều khiển hỏa lực sóng milimét Yu Huo lắp trên đỉnh trục cánh quạt chính để phát hiện mục tiêu ở cự ly xa.[21][40] Bên cạnh các radar, Z-10ME-02 còn có hệ thống đối phó quang điện tử (EO) tích hợp với các cảm biến phát hiện mới (thay thế các cảm biến cảnh báo laser, hồng ngoại và tử ngoại trước đây) cùng hệ thống đối phó hồng ngoại định hướng (DIRCM) chủ động nhằm đối phó với các tên lửa tự dẫn hồng ngoại.[21][26][83] Tất cả các cảm biến radar và quang điện tử trên Z-10ME-02 đều được kết nối với nhau, mang lại nhận thức tình huống toàn diện và tính linh hoạt cao trong tác chiến.[21]

Tai nạn

  • Ngày 29 tháng 1 năm 2017, một chiếc Z-10 của Không quân Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc bị rơi tại tỉnh Phúc Kiến trong một cuộc diễn tập ban đêm. Hai thành viên tổ lái gồm thiếu tá Trương Hạo (phi công) và đại úy Vương Hiểu Đông (phi công phụ) thiệt mạng. Cả hai sau đó được truy tặng danh hiệu liệt sĩ.[84][85][86]

Operators

Tập tin:PeacefulMission2018-07.jpg
PLAGF Z-10
Tập tin:Z-10K at China's Air Force Aviation Open Activity 20250921.jpg
PLAAF Z-10K
  Trung Quốc
  • Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc — 208 trực thăng đang biên chế tính đến năm 2022.[87]
    • Không quân Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc — 200 trực thăng Z-10 ở các phiên bản khác nhau.[87]
    • Trung đoàn Không quân thuộc Quân đoàn Đổ bộ đường không Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc — trang bị 8 chiếc Z-10K.[87]
  Pakistan
  • Không quân Lục quân Pakistan – Z-10ME được đưa vào biên chế từ ngày 3 tháng 8 năm 2025.[88]

Đặc tính kỹ thuật (Z-10)

Dữ liệu lấy từ Military Digest [89]

Đặc tính tổng quan

  • Kíp lái: 2 người
  • Chiều dài: 14,2 m (46 ft 7 in) [40]
  • Chiều cao: 3,85 m (12 ft 8 in) [cần dẫn nguồn]
  • Trọng lượng có tải: 5.540 kg (12.214 lb)
  • Trọng lượng cất cánh tối đa: 7.200 kg (15.873 lb) [40]
  • Động cơ: 2 × WZ-9C động cơ tuốc bin trục, 1.200[25] kW (1.600 hp) mỗi chiếc
  • Đường kính rô-to chính: 13 m (42 ft 8 in) [40]

Hiệu suất bay

Vũ khí trang bị

  • Súng: 1 × pháo ổ quay PX-10A cỡ 23 mm.[25]
  • Giá treo: 4 mang được 1.500 kg (3.307 lb) tải trọng vũ khí[40]kết hợp mang được:
    • Rocket: trên mỗi giá cứng
      • Ống phóng 19 rocket 57 mm.[53]
      • Ống phóng 7 rocket 70 mm không điều khiển.[91]
      • rocket dẫn đường FS70A (GR-5)[25] with FS70A (GR-5) 70 mm (2,756 in) guided rocket[53][26] rocket FS70B phân mảnh nổ trên không.[92][93]
      • Ống phóng 19 rocket 70 mm không điều khiển.[25]
      • Ống phóng 7 rocket 90 mm với[53][94] rocket dẫn đường FS90A 90 mm (3,543 in)[53] hoặc rocket Thiên Kiếm cỡ 90 mm[95]
    • Tên lửa: trên mỗi giá treo cứng
    • Bom:
    • Khác:
      • thùng nhiên liệu 280kg[26]

Hệ thống điện tử

  • Radar điều khiển hỏa lực sóng milimét Yu Huo (YH).[40]
  • Tổ hợp tác chiến điện tử YH-96.
  • Hệ thống cảm biến quang điện tử WXG1006.
  • Mũ ngắm tích hợp kết hợp thiết bị nhìn đêm.
  • Pod gây nhiễu tự vệ KG300G.
  • Pod dẫn đường Blue Sky.
  • Pod trinh sát KZ900.

Xem thêm

  • Harbin Z-19, trực thăng tấn công của Trung Quốc phát triển năm 2012

Máy bay tương tự

Danh sách liên quan

Tham khảo

  1. ^ a b c d e f g h Gady, Franz-Stefan (ngày 26 tháng 2 năm 2020). "China Unveils Latest Z-10 Attack Helicopter Variant". The Diplomat.
  2. ^ "China's 1st attack helo goes operational? - The DEW Line". The DEW Line. Lưu trữ bản gốc 5 tháng 11 2012. Truy cập 4 tháng 2 2015.
  3. ^ a b c "直10首飞20周年："霹雳火"铁翼飞旋二十载". ST Daily. ngày 28 tháng 4 năm 2023. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 12 năm 2024. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2026.
  4. ^ a b Majumdar, Dave (ngày 7 tháng 3 năm 2013). "HELI-EXPO: Chinese WZ-10 attack helicopter based on Kamov design". Flight Global. Lưu trữ bản gốc 25 tháng 6 2014. Truy cập 3 tháng 7 2014.
  5. ^ a b c d e Donald, David (ngày 15 tháng 3 năm 2013). "Kamov Reveals Involvement in China's Z-10 Attack Helicopter". Aviation International News. Midland Park, New Jersey. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 10 năm 2023. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2024.
  6. ^ a b c "Russian Roots Revealed In China's Z-10". Aviation Week. ngày 7 tháng 3 năm 2013. Lưu trữ bản gốc 14 tháng 7 2014. Truy cập 3 tháng 7 2014.
  7. ^ a b Ingersoll, Geoffrey (ngày 8 tháng 3 năm 2013). "China's Cutting-Edge Attack Helicopter Is Actually A Russian Design". Business Insider. Lưu trữ bản gốc 14 tháng 7 2014. Truy cập 3 tháng 7 2014.
  8. ^ a b c 陆杨 (ngày 27 tháng 8 năm 2013). "中国武直-10编队实射空空导弹". Voice of America (bằng tiếng Trung).
  9. ^ a b c d 金凯 (2012). ""武直—10"，可与阿帕奇抗衡". People's Daily.
  10. ^ a b c "第一种国产武装直升机："陆军之鹰"". Xinhua. ngày 19 tháng 7 năm 2017. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 9 năm 2017.
  11. ^ a b Rupprecht, Andreas (ngày 1 tháng 3 năm 2018). "CHINA'S ARMY AVIATION". Key Military.
  12. ^ "直10直19绰号"霹雳火""黑旋风"取自水浒传". Lưu trữ bản gốc 13 tháng 11 2014. Truy cập 4 tháng 2 2015.
  13. ^ Copyright@中国时刻网、深圳广播电影电视集团. "官方公布武直10及武直19名称：霹雳火与黑旋风". Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 4 tháng 2 năm 2015.
  14. ^ a b c d e Rupprecht, Andreas (ngày 7 tháng 3 năm 2019). "PLA ARMY AVIATION: CHINA'S NEGLECTED FORCE". Key Aero.
  15. ^ Hewson, Robert, "China's Z-10 helicopter built on Western expertise", Jane's Defence Weekly, 13 April 2005
  16. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s "深度：解析中国自研攻击直升机 为何比歼10还要保密". Sina News. ngày 20 tháng 4 năm 2016.
  17. ^ "United Technologies, Pratt & Whitney Canada and Hamilton Sundstrand Corporations Also Agree to Pay More Than $75 Million to U.S. Government". United States Department of Justice. ngày 28 tháng 6 năm 2012.
  18. ^ Chinese Army Z-10 Attack Helicopter conducts trials at sea with Navy Type 072A Landing Ship Lưu trữ ngày 23 tháng 3 năm 2014 tại Wayback Machine - Navyrecognition.com, 23 March 2014
  19. ^ Gady, Franz-Stefan (ngày 24 tháng 3 năm 2016). "Did Pakistan Decide to Buy China's Newest Attack Helicopter?". The Diplomat. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2022.
  20. ^ a b c d e f g "直10ME顶个"球"，无限接近阿帕奇，和歼10CE一样出口巴基斯坦？". Sohu. ngày 31 tháng 3 năm 2022.
  21. ^ a b c d e f g h i j k l m n o 馬浩亮 (ngày 26 tháng 2 năm 2024). "霹靂火飛躍 壓制地面火力". Ta Kung Pao.
  22. ^ a b c d e f Wong, Kevin (ngày 8 tháng 11 năm 2018). "Airshow China 2018: Upgraded Z-10ME attack helicopter breaks cover". IHS Jane's 360. Zhuhai. Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 11 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 11 năm 2018.
  23. ^ a b c d e f "央视曝光我直10升级型实战训练 发动机功率或增1/3". Lưu trữ bản gốc tháng 12 6, 2018. Truy cập tháng 12 6, 2018.
  24. ^ a b c Rupprecht, Andreas (ngày 9 tháng 12 năm 2020). "More details emerge on upgraded Z-10 helicopter variant". janes. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 11 năm 2020.
  25. ^ a b c d e f g h i j k "PLA arming Z-10 with new rocket pods". Janes. ngày 8 tháng 11 năm 2023. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 7 năm 2024.
  26. ^ a b c d e f g h i j Chavez, Leilani (ngày 20 tháng 2 năm 2024). "China unveils export version of attack helicopter". Defense News.
  27. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t "晴空霹雳，东方烈火：武直-10". EET China. ngày 27 tháng 12 năm 2022.
  28. ^ a b c d e f g h i "揭秘直-10武装直升机". China Youth Daily. ngày 25 tháng 10 năm 2018.
  29. ^ a b c d Rupprecht, Andreas (ngày 25 tháng 10 năm 2018). "Dedicated for export". Key Aero.
  30. ^ "我军直19采用低噪声尾桨为何直10不用 推力减少10%". Sina News. ngày 25 tháng 8 năm 2017.
  31. ^ "Image shows China's Z-10 attack helicopter featuring additional armour". Janes. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 10 năm 2018.
  32. ^ a b c d e f g h i j "China's Z-10ME Showcased with Increased Capabilities". Lưu trữ bản gốc ngày 15 tháng 12 năm 2018. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2018.
  33. ^ a b Trimble, Steve (ngày 21 tháng 2 năm 2024). "Video: International Debut For China's Z-10ME At Singapore Airshow 2024". Aviation Week. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2024.
  34. ^ a b "武直十试飞削减防护甲和雷达减重：发动机动力不足". Lưu trữ bản gốc tháng 1 15, 2019. Truy cập tháng 1 5, 2019.
  35. ^ "Z-10 Attack Helicopter, China". Z-10 Attack Helicopter, China. ngày 7 tháng 1 năm 2013.
  36. ^ "武直10要"换心"了：爬升率提升20%，加速性能提高10%". Sohu. ngày 10 tháng 8 năm 2023.
  37. ^ a b c Wongin, Hayley; Choi, Seong Hyeon (ngày 21 tháng 2 năm 2024). "China debuts latest Z-10ME attack helicopter at Singapore Airshow". South China Morning Post.
  38. ^ a b c d "Discover Z-10ME: China's Attack Helicopter Presents for International Market at AAD 2024". armyrecognition. ngày 19 tháng 9 năm 2024.
  39. ^ a b c d e f Newdick, Thomas (ngày 11 tháng 8 năm 2020). "Chinese Z-10A Attack Helicopter Shows Off New Missile During Live-Fire Exercise". The War Zone.
  40. ^ a b c d e f g h Valpolini, Paolo (ngày 26 tháng 2 năm 2024). "Singapore Airshow – First international presence for China Z-10ME attack helicopter". EDR.
  41. ^ a b "武直10飞行头盔堪比欧洲虎式 飞行时不用看仪表". Sina News. ngày 6 tháng 9 năm 2013.
  42. ^ "WZ-10 helicopter training video report, details revealed." Lưu trữ ngày 12 tháng 1 năm 2016 tại Wayback Machine CNTV, 10 Feb 2013.
  43. ^ a b "见过武直-10座舱内部吗？曝光一下超乎你的想象啊！". Bản gốc lưu trữ tháng 1 15, 2019. Truy cập tháng 2 3, 2018.
  44. ^ a b c "直10飞行员第二代头盔显示器曝光". Lưu trữ bản gốc tháng 1 15, 2019. Truy cập tháng 1 15, 2019.
  45. ^ "直-10飞行员新型头盔罕见亮相-军事频道图片库-大视野-搜狐". Lưu trữ bản gốc 4 tháng 2 2015. Truy cập 4 tháng 2 2015.
  46. ^ a b "WZ-10 Attack Helicopter China". AirForceWorld.com. Bản gốc lưu trữ 4 tháng 3 2016. Truy cập 2 tháng 11 2015.
  47. ^ "Sinodefence.com". www.sinodefence.com. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 4 năm 2006.
  48. ^ 新浪军事 (ngày 28 tháng 5 năm 2016). "深度：武直10先进航炮竟缘自二战苏联高射机枪？". mil.news.sina.com.cn. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2021.
  49. ^ Rupprecht, Andreas (ngày 7 tháng 8 năm 2020). "More details emerge about new Chinese helicopter-launched ATGM". Janes. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 6 năm 2024.
  50. ^ a b Warnes, Alan (ngày 15 tháng 12 năm 2016). "China Shows Off". Key Military.
  51. ^ a b "国产武直两款新弹亮相？25km射程堪称国产长钉，体积大只能双联装". NetEase News. ngày 30 tháng 6 năm 2022.
  52. ^ "TY-90". missilery.
  53. ^ a b c d e f g h "甘若水：「霹靂火」配「火蛇」制導火箭彈精確獵殺". Think Hong Kong. ngày 25 tháng 7 năm 2023.
  54. ^ "小飞棍来咯！直10装备"火蛇"新型制导火箭，多出14枚小导弹". NatEase News. ngày 20 tháng 6 năm 2023.
  55. ^ Trimble, Steve (ngày 18 tháng 2 năm 2024). "Singapore Hosts Foreign Debut For China's Latest Attack Helicopter". Aviation Week.
  56. ^ Trimble, Steve (ngày 21 tháng 2 năm 2024). "Video: International Debut For China's Z-10ME At Singapore Airshow 2024". Aviation Week.
  57. ^ 馬浩亮 (ngày 9 tháng 7 năm 2023). "直10火蛇奪島 攻碉堡獵戰車" (PDF). Ta Kung Pao.
  58. ^ "制导火箭弹：直-10武装直升机的新"点穴利器"". Xinhua. ngày 21 tháng 6 năm 2023.
  59. ^ Satam, Parth (ngày 3 tháng 8 năm 2024). "China's Z-10 Attack Helicopter Seen Carrying Electronic Warfare Pod For The First Time". The Aviationist.
  60. ^ Kadidal, Akhil (ngày 7 tháng 8 năm 2024). "Chinese Z-10 operates with new electronic warfare pod". Janes.
  61. ^ a b Newdick, Thomas (ngày 10 tháng 5 năm 2022). "Chinese Z-10 Attack Helicopter Flew Into Taiwan's Air Defense Zone For First Time (Updated)". The War Zone.
  62. ^ "中国解放军已列装「武直10」（联合早报）". Lưu trữ bản gốc ngày 23 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 13 tháng 2 năm 2011.
  63. ^ WZ-10 attack helicopter now deployed in all PLA aviation units Lưu trữ ngày 20 tháng 12 năm 2016 tại Wayback Machine - Airrecognition.com, 8 September 2016
  64. ^ "Z-10 Helicopters Conduct Live-Fire Training on the Tibetan Plateau". China Arms. ngày 26 tháng 5 năm 2024.
  65. ^ Gady, Franz-Stefan (ngày 24 tháng 3 năm 2016). "Did Pakistan Decide to Buy China's Newest Attack Helicopter?". The Diplomat. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2022.
  66. ^ a b Gady, Franz-Stefan (ngày 28 tháng 2 năm 2020). "Pakistan Reconsiders Chinese Z-10 Attack Helicopters". The Diplomat. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2022.
  67. ^ Herschelman, Kerry (ngày 6 tháng 1 năm 2022). "Pakistan cancels attack helicopter project with Turkey, opting for China". Janes. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2022.
  68. ^ "US sanctions deal double blow to TAI helicopter sales". Times Aerospace. ngày 1 tháng 6 năm 2022.
  69. ^ Malyasov, Dylan (ngày 29 tháng 7 năm 2025). "Pakistan gets first Z-10ME attack helicopters from China". Defense News.
  70. ^ Manuel, Rojoef (ngày 31 tháng 7 năm 2025). "China Begins Delivering Z-10ME Attack Helicopters to Pakistan". The Defense Post.
  71. ^ Malyasov, Dylan (ngày 2 tháng 8 năm 2025). "Pakistan inducts Chinese-made Z-10ME attack helicopters". The Defense Post.
  72. ^ "Pakistan Army inducts Z-10ME helicopters to 'reinforce battlefield response'". Dawn News. ngày 2 tháng 8 năm 2025.
  73. ^ Kadidal, Akhil (ngày 5 tháng 8 năm 2025). "Pakistan inducts first Z-10ME helicopter into service". Janes.
  74. ^ "Pakistan's Radar-Eyed Z-10ME Sparks Alarm Across South Asia as China's 'Apache Killer' Reshapes India-Pakistan Air War Balance". Defence Security Asia. ngày 11 tháng 5 năm 2026. Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 5 năm 2026. Truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2026.
  75. ^ Wang, David [@DavidWangPLA] (ngày 9 tháng 5 năm 2026). "Pakistan Z-10ME Attack Heli Spotted today with MMR/MMW Fitted" (Tweet). Truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2026 – qua Twitter.
  76. ^ "UTC, subsidiaries guilty for aiding China's military attack helicopter". Connecticut Post. ngày 29 tháng 6 năm 2012. Lưu trữ bản gốc 23 tháng 9 2015. Truy cập 4 tháng 2 2015.
  77. ^ "China labels U.S. helicopter allegations fictitious". Reuters. ngày 26 tháng 7 năm 2012. Lưu trữ bản gốc 4 tháng 2 2015. Truy cập 4 tháng 2 2015.
  78. ^ Doyle, Gerry (ngày 22 tháng 2 năm 2024). "China's Z-10 attack helicopter makes foreign debut, but export outlook uncertain". Reuters.
  79. ^ "World Air Forces 2018". Flightglobal Insight. 2018. Lưu trữ bản gốc 6 tháng 2 2018. Truy cập 14 tháng 8 2018.
  80. ^ 甘若水 (ngày 23 tháng 3 năm 2020). "武直-10換裝新型發動機變隱身「霹靂火」". Ta Kung Pao.
  81. ^ a b "China shows off Z-10ME attack helicopter at AAD". Defense Web. ngày 18 tháng 9 năm 2024.
  82. ^ Rahmat, Ridzwan (ngày 22 tháng 2 năm 2024). "Singapore Airshow 2024: China debuts Z-10ME attack helicopter for export market". Janes.
  83. ^ McFadden, Christopher (ngày 23 tháng 2 năm 2024). "China has unveiled the export variant of its Changhe Z-10 for the first time". Interesting Engineering.
  84. ^ "军媒：牺牲飞行员张浩烈士妻子诞下男婴"佑佑"，母子平安". The Paper. ngày 1 tháng 3 năm 2017. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2025.
  85. ^ "陆航某团2名飞行员夜间飞行训练英勇牺牲". Xinhua. ngày 22 tháng 1 năm 2017.
  86. ^ "登上爸爸牺牲时驾驶的同款直升机！他说：我要当"东南神鹰"！". Jiangsu TV. ngày 30 tháng 9 năm 2024.
  87. ^ a b c The International Institute for Strategic Studies (ngày 15 tháng 2 năm 2023). "6 Asia". The Military Balance 2023. London: Routledge. doi:10.4324/9781003400226. ISBN 9781003400226. S2CID 256916955.
  88. ^ Kadidal, Akhil (ngày 5 tháng 8 năm 2025). "Pakistan inducts first Z-10ME helicopter into service". Janes (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2025.
  89. ^ "欧美专家称中国武直10可媲美阿帕奇(组图)_新浪军事_新浪网". Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2007.
  90. ^ a b Wong, Enoch (ngày 2 tháng 8 năm 2025). "Will Chinese Z-10ME attack helicopters now power Pakistan air force?". South China Morning Post.
  91. ^ "小飞棍来咯！直10装备"火蛇"新型制导火箭，多出14枚小导弹". NatEase News. ngày 20 tháng 6 năm 2023.
  92. ^ Trimble, Steve (ngày 18 tháng 2 năm 2024). "Singapore Hosts Foreign Debut For China's Latest Attack Helicopter". Aviation Week.
  93. ^ Trimble, Steve (ngày 21 tháng 2 năm 2024). "Video: International Debut For China's Z-10ME At Singapore Airshow 2024". Aviation Week.
  94. ^ 馬浩亮 (ngày 9 tháng 7 năm 2023). "直10火蛇奪島 攻碉堡獵戰車" (PDF). Ta Kung Pao.
  95. ^ "制导火箭弹：直-10武装直升机的新"点穴利器"". Xinhua. ngày 21 tháng 6 năm 2023.

Liên kết ngoài

 
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Changhe Z-10.
Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Changhe_Z-10&oldid=7954551”