Dự án ma

Dự án ma (Ghost project) là một sáng kiến phát triển hoặc xây dựng cơ sở hạ tầng đã được phê duyệt, công bố hoặc cấp vốn một cách chính thức nhưng cuối cùng không bao giờ được hoàn thành, bị trì hoãn kéo dài, hoặc chỉ tồn tại trên các kế hoạch hoặc văn kiện, giấy tờ, tài liệu mà có rất ít hoặc hầu như không có sự triển khai trên thực tế. Thuật ngữ này cũng được sử dụng tại Philippines để mô tả một hình thức tham nhũng, trong đó các quan chức chính phủ, đôi khi có sự cấu kết với các tác nhân tư nhân, tuyên bố một dự án là đã "hoàn thành" ngay cả khi nó vẫn còn dang dở hoặc thậm chí chưa từng được xây dựng. Những dự án như vậy được tìm thấy trên phạm vi toàn cầu, và thường gắn liền với các tham vọng chính trị, năng lực quản lý yếu kém, những hạn chế về tài chính, hoặc sự thay đổi trong các ưu tiên chiến lược. Các dự án ma được đặc trưng bằng khoảng cách lớn giữa kế hoạch hoạch định và tiến trình, tiến độ thực thi trên thực tế. Các chính phủ hoặc tổ chức có thể công bố các dự án phát triển quy mô lớn nhằm mục đích tranh thủ sự ủng hộ của công chúng hoặc tích lũy vốn chính trị, nhưng trong thực tế, hoạt động xây dựng lại bị trì hoãn, không được cấp đủ vốn, hoặc không bao giờ được hiện thực hóa. Những dự án này thường xuyên liên quan mật thiết đến vấn đề tham nhũng, nơi các nguồn ngân quỹ bị chuyển dịch sang mục đích khác, để lại những kết quả dang dở hoặc hoàn toàn không tồn tại (làm khống). Tại Việt Nam, xét dưới góc độ pháp lý thì dự án ma là những dự án chưa hiện thực, chỉ tồn tại trên giấy, chưa được cơ quan chức năng nào phê duyệt hay còn được hiểu là những dự án không có thật cũng như những dự án đã được các cơ quan chức năng cấp giấy phép xây dựng nhưng không đủ điều kiện bán nhưng chủ đầu tư vẫn thực hiện việc bán. Những dự án này đều không được phép thực hiện giao dịch mua bán mà chỉ do những kẻ có mục đích trục lợi tiến hành giao dịch bất động sản trái phép, nhiều nhà đầu tư vì thấy lợi nhuận khổng lồ của bất động sản mà bất chấp tính pháp lý của dự án, họ mua sau đó bán trao tay ngay cho người khác với tâm lý đầu tư “lướt sóng”, chốt lời ngay khi mua.

Một dự án kiểm soát lũ lụt bị cho là ma ở Phillipines

Nguyên nhân

Nguyên nhân dẫn đến các dự án ma có sự khác biệt tùy thuộc vào các bối cảnh đặc thù của từng địa phương. Những lý do phổ biến bao gồm việc phân bổ sai lệch các nguồn lực, tình trạng tham nhũng trong công tác đấu thầu mua sắm, các báo cáo đánh giá khả thi kém chất lượng, sự thiếu hụt hoạt động tham gia của các bên liên quan, hoặc các cuộc khủng hoảng tài chính. Tại Philippines, các dự án ma thường gắn liền với các vụ bê bối Hối lộ quỹ phát triển địa phương và việc lạm dụng các nguồn quỹ phát triển. Ở những nơi khác, chúng lại liên quan đến các siêu dự án cơ sở hạ tầng bị bỏ hoang sau các đợt thay đổi thể chế chính trị, bất ổn dân sự hoặc suy thoái kinh tế. Trong nhiều trường hợp, các dự án ma là hệ quả kết hợp của công tác giám sát thể chế yếu kém, quy hoạch nghèo nàn và sự thay đổi các ưu tiên chính trị. Các dự án có thể được phê duyệt mà không trải qua các cuộc rà soát đánh giá khả thi kỹ lưỡng, dẫn đến các ước tính chi phí phi thực tế và các khó khăn kỹ thuật làm trì hoãn hoặc đình chỉ tiến trình xây dựng.

Sự thay đổi chính trị, chẳng hạn như sự ra mắt bộ máy chính quyền mới hoặc sự dịch chuyển trong các ưu tiên của chính phủ, cũng có thể dẫn đến việc hủy bỏ các dự án đang triển khai, đặc biệt là những dự án được khởi xướng từ các nhà lãnh đạo tiền nhiệm. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học American Journal of Management Practice đã nhận diện sự can thiệp chính trị, tham nhũng, tình trạng thiếu hụt vốn và công tác giám sát thể chế yếu kém là những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các dự án cơ sở hạ tầng bị bỏ hoang. Nghiên cứu này cũng bóc trần những sự phân hóa lớn theo vùng địa lý, lưu ý rằng các khu vực sở hữu mức độ tham gia dân sự cao hơn ghi nhận tỷ lệ hoàn thành dự án tốt hơn hẳn, trong khi các khu vực giám sát lỏng lẻo và bị gạt ra lề về mặt chính trị phải gánh chịu nhiều thất bại dự án hơn. Thêm vào đó, việc thiếu hụt hoạt động tham vấn sâu sắc với các cộng đồng địa phương có thể khiến các dự án hoàn toàn thất bại trong việc đáp ứng các nhu cầu thực tế, dẫn đến kết cục cơ sở hạ tầng bị bỏ hoang hoặc không được khai thác hết công năng. Các minh chứng thực tế từ những quốc gia như Nigeria, Ấn Độ và Philippines đã minh họa rõ nét cách thức các nhân tố kết hợp này sản sinh ra những dự án chỉ tồn tại trên giấy tờ, bất chấp những khoản đầu tư khổng lồ và kỳ vọng lớn lao từ xã hội.

Tác động

Các dự án ma thường để lại hệ quả là sự lãng phí nghiêm trọng nguồn ngân quỹ công, làm xói mòn và suy giảm niềm tin của người dân vào năng lực quản trị công, đồng thời gây ra những tổn hại lớn về mặt môi trường sinh thái hoặc xã hội. Trong nhiều trường hợp, các cộng đồng dân cư mòn mỏi chờ đợi các tiện ích dịch vụ được cải thiện như hệ thống đường giao thông, cơ sở y tế hoặc các hệ thống kiểm soát lũ lụt. Trên bình diện quốc tế, các dự án ma đã được báo cáo đậm nét tại khu vực Châu Phi, Nam Á, và Mỹ Latinh, dấy lên những cuộc tranh luận gay gắt về tính hiệu quả của nguồn vốn viện trợ nước ngoài, hệ thống tài trợ bằng nợ và các chính sách cải cách quản trị công.

Tại Philippines

Tại quốc gia Philippines, các dự án ma đã và đang là một mối quan ngại lớn lặp đi lặp lại trong công chúng. Các cuộc điều tra báo chí sâu sắc và hoạt động kiểm toán của cơ quan chức năng chính phủ đã phơi bày nhiều trường hợp các công trình công cộng được báo cáo chính thức là đã hoàn thành trên giấy tờ, nhưng lại hoàn toàn vô hình, không tồn tại trên thực địa công trường. Các báo cáo chuyên sâu gần đây cũng phơi bày hàng chục dự án hoàn toàn thiếu vắng các thông số chi tiết kỹ thuật cơ bản hoặc bộc lộ trạng thái không tồn tại thực tế bên trong các nỗ lực triển khai công tác kiểm soát lũ lụt. Tại địa bàn tỉnh Bulacan, Bộ Công chánh và Đường bộ Philippines (DPWH) cũng đã lên tiếng xác nhận các cáo buộc liên quan đến hệ thống các dự án kiểm soát lũ lụt khống tại các khu vực Calumpit, Malolos, và Hagonoy.

Gần đây nhất, chính phủ Philippines đã tiến hành các chiến dịch điều tra quy mô và công khai vạch trần nhiều nhà thầu xây dựng đối với các dự án kiểm soát lũ và đê kè sông vốn được tuyên bố hoàn thành nhưng thực chất lại là những dự án "ma" trên thực tế, gây ra những tổn thất kinh tế khổng lồ. Theo số liệu của Cơ quan Thông tấn Philippines, một buổi báo cáo điều trần của Ủy ban Phối hợp Ngân sách Phát triển lưu ý rằng các dự án kiểm soát lũ lụt ma trong giai đoạn từ năm 2023 đến năm 2025 đã để lại hệ lụy gây ra khoản thiệt hại kinh tế ước tính dao động từ 42,3 tỷ ₱ cho đến 118,5 tỷ ₱. Nhiều bài bình luận chính luận cũng đã thẳng thắn chỉ ra cách thức các dự án ma phản ánh các thực hành gian lận tài chính tương tự khác trong bộ máy chính quyền, tiêu biểu như hiện tượng "nhân viên ma" và "chi phí ma" (ghost expenses). Vào năm 2024, nữ nhà báo Iris Gonzales của tờ The Philippine Star đã mô tả cách thức dòng tiền thuế của người dân bị biển thủ một cách tàn nhẫn thông qua hệ thống các trường học, bệnh viện không tồn tại, và các tuyến đường kết nối từ trang trại đến thị trường trên giấy tờ, lưu ý đến nhiều trường hợp sai phạm nghiêm trọng đã bị Ủy ban Kiểm toán Philippines vạch trần tại các vùng Kalinga và Lanao del Sur.