Giữ gìn văn hóa

Giữ gìn văn hóa hay lưu giữ văn hóa (Cultural retention) là sự hành động một cách liên tục và nỗ lực bền bỉ nhằm gìn giữ văn hóa, bản sắc của một nhóm dân tộc, sắc tộc, một cộng đồng (thường là các nhóm dân tộc thiểu số, người bản địa, hoặc cộng đồng người nhập cư) nhất là khi có lý do để tin rằng nền văn hóa ấy, nếu không được gìn giữ, lưu truyền có thể dẫn đến bị mai một và lãng quên, từ đó các thế hệ mai sau sẽ mất gốc và bị đồng hóa. Công tác lưu giữ văn hóa đặc biệt quan trọng khi cộng đồng đó phải đối mặt với áp lực mạnh mẽ từ một nền văn hóa thống trị, các chính sách đồng hóa văn hóa, hoặc ảnh hưởng của toàn cầu hóa. Sự giữ gìn văn hóa nhằm duy trì, thực hành và truyền thụ, trao truyền các yếu tố văn hóa cội nguồn của cộng đồng họ (như ngôn ngữ, tín ngưỡng, phong tục, nghệ thuật, cấu trúc xã hội, mối quan hệ xã hội) cho các thế hệ tiếp theo. Nhiều tổ chức của người Mỹ gốc Phi, người châu Âu và người châu Á hiện đang thực hành các chương trình duy trì văn hóa cho con em và hậu duệ của họ.^[1]

Gốm sứ nghệ thuật Việt truyền tải các hình ảnh văn hóa truyền thống như Văn miếu, rồng Việt Nam, hoa sen

Ý nghĩa

Sự duy trì văn hóa là nói về những nỗ lực nhằm bảo tồn các thực hành văn hóa của một nhóm cộng đồng nhất định, khi mà nhiều hình thức và nghi lễ khác của họ đã bị thất truyền. Sự mai một này thể hiện ở chỗ các nhóm thiểu số cảm thấy bị xa lánh khỏi cộng đồng đa số đang lấn át xung quanh họ. Họ có thể nỗ lực, phấn đấu cố gắng giữ lại các tập quán văn hóa cổ truyền của mình vì chúng mang lại cho họ niềm vui và niềm tự hào dân tộc, nguồn cội, quê hương.^[2] Đây không phải là sự tồn tại ngẫu nhiên của văn hóa, mà là một nỗ lực cố ý và có ý thức của các thành viên trong cộng đồng. Nó thường là một phản ứng trực tiếp trước áp lực đồng hóa từ một nền văn hóa thống trị, hoặc trước các tác động của toàn cầu hóa và sự "tẩy xóa văn hóa". Đây cũng là một cố gắng nhằm ngăn ngừa hoặc đảo ngược ảnh hưởng của sự xóa sổ văn hóa. Sự xóa sổ văn hóa diễn ra khi các tập quán và phong tục văn hóa bị cộng đồng quên lãng hoặc ruồng bỏ, bị thay thế khi họ chạy theo các phong tục của nhóm văn hóa thống trị hơn hoặc các thực hành tân thời hơn.^[3]

Phương cách

Dệt thổ cẩm truyền thống

Người ta thường cố gắng bảo tồn văn hóa của mình bằng các sinh hoạt xã hội, sinh hoạt động đồng, thực hành nghi lễ và các sự kiện lễ hội thường gắn liền với các mùa màng, các sự kiện trong lịch nhà nông, âm lịch, hoặc các giai đoạn trong cuộc đời một con người. Điển hình như các nghi lễ thờ cúng, các lễ nghi khi sinh nở, cưới hỏi, ma chay, tang ma, các tập quán trong mối quan hệ và họ hàng, các trò chơi dân gian và môn thể thao truyền thống. Các khía cạnh khác của cuộc sống, nơi sự duy trì văn hóa có thể được thể hiện, là trong các hoạt động cuộc sống đời thường hàng ngày mà những điều này được tìm thấy trong âm nhạc, vũ đạo, ẩm thực (cách nấu nướng, chế biến, bày biện món ăn và các công thức truyền thống, nghệ thuật ẩm thực), trang phục, nghệ thuật và thủ công, tục ngữ, các cử chỉ, nghi thức đặc biệt, và các cách thức chào hỏi trang trọng hay thân tình.^[2]

Người Maroons ở Accompong tại Jamaica đã cố gắng bảo tồn văn hóa Tây Phi của họ và tránh ảnh hưởng của châu Âu.
Sự duy trì văn hóa có thể được thấy trong một số nghi lễ ở vùng Caribe, chẵng hạn như tục nhảy qua chổi và ném gạo trong đám cưới, lễ chín đêm trước tang lễ, lễ hội carnival và lễ mừng năm mới.
Các ví dụ khác từ Jamaica như trong âm nhạc Jamaica, có thể thấy ảnh hưởng mạnh mẽ của nhạc jazz, rhythm and blues và phong trào Rastafari, đáng chú ý là nhạc Reggae và Dancehall. Trong tiếng Creole của Jamaica, người ta ghi nhận nhiều ảnh hưởng của ngôn ngữ Twi và Kwa và ít ảnh hưởng của châu Âu hơn. Việc kể chuyện, ví dụ như truyện Anansi, là về một anh hùng dân gian địa phương có nguồn gốc từ Tây Phi. Nhiều câu chuyện truyền thống của Jamaica kết thúc bằng một câu tục ngữ hoặc một câu đố.^[2]
Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (Khóa VIII) ban hành Nghị quyết số 03-NQ/TW vào ngày 16 tháng 7 năm 1998. Nghị quyết này có tiêu đề "Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc", đặt ra nhiệm vụ "giữ gìn bản sắc dân tộc", để "hòa nhập chứ không hòa tan" là một trong những quan điểm chỉ đạo cơ bản.

Phương thức

Mâm cúng ngày Tết với các món ăn truyền thống như một cách thức lưu giữ văn hóa truyền thống

Gìn giữ và bảo vệ văn hóa là một quá trình có ý thức và chủ tâm, chủ đích. Di sản văn hóa có thể được chia thành hai loại gồm hữu hình (di sản văn hóa vật thể) và vô hình (di sản văn hóa phi vật thể). Di sản văn hóa vật thể là thứ chúng ta có thể sờ thấy, nhìn thấy, như trang phục truyền thống, công cụ, tác phẩm nghệ thuật, các tòa nhà, kiến trúc, và nhiều điều khác. Trong khi đó, ví dụ về các văn hóa phi vật thể là văn hóa dân gian, các chuẩn mực xã hội, âm nhạc, ngôn ngữ, vũ đạo, và nhiều thứ khác mà người ta cảm nhận, thấm đẫm. Sự duy trì văn hóa được thực hiện thông qua nhiều kênh từ việc thực hành hàng ngày trong gia đình (như nói tiếng mẹ đẻ, nấu món ăn truyền thống, ăn tối bên gia đình) đến các kênh chính thức hơn (như tổ chức lễ hội, thành lập các trung tâm văn hóa, trung tâm di sản, bảo tàng, và sử dụng lưu trữ kỹ thuật số). Sau đây là một số cách có thể được thực hành để duy trì các chuẩn mực văn hóa truyền thống:^[2]

Dạy ngôn ngữ, âm nhạc, và các điệu múa truyền thống cho thế hệ tiếp nối.
Tham gia vào các hoạt động và sự kiện văn hóa, và các chuẩn mực, phép tắc xã hội theo kiểu truyền thống.
Tiếp tục việc kể chuyện dân gian cho các thế hệ trẻ nghe.
Các gia đình nên khuyến khích việc chuẩn bị các món ăn và công thức nấu nướng truyền thống.
Truyền thông có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc quảng bá và bảo tồn văn hóa.
Di sản văn hóa có thể được bảo tồn thông qua các bảo tàng và qua lưu trữ kỹ thuật số.
Các kênh chính thức như các buổi biểu diễn sân khấu, điêu khắc, hội họa và các công trình kiến trúc.
Các kênh không chính thức như lễ hội âm nhạc và ẩm thực, các lễ kỷ niệm và các cuộc tụ họp văn hóa thân mật, các nhóm thủ công, và những hình thức khác.