Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Jataka (kinh Pali)

Bài này viết về tập hợp Jātaka kinh điển trong Kinh tạng Pali của Phật giáo Theravāda. Đối với văn học Jātaka trong các truyền thống khác nhau, xem Jātaka.

Jātaka là một kinh điển Phật giáo, là một phần của Pāli Canon trong Phật giáo Theravāda. Nó được đưa vào Khuddaka Nikaya thuộc Sutta Pitaka.[1] Tác phẩm này bao gồm 547 bài kệ, được sắp xếp đại thể theo số lượng câu kệ tăng dần. Các trường phái Phật giáo Ấn Độ khác nhau có những bộ sưu tập jātaka khác nhau, và Jātaka hoàn chỉnh của Kinh tạng Pali là một trong những tập hợp kinh điển đã tồn tại trong nhiều truyền thống Phật giáo khác nhau.[2] Một số câu chuyện cũng xuất hiện trong nhiều ngôn ngữ và phương tiện khác, chẳng hạn như bộ Panchatantra của Ấn Độ giáo.[3]

Tập tin:SAAM 103.JPG
Sama chăm sóc cha mẹ mù của mình, một minh họa cho một trong các Mahānipāta jātaka

Lịch sử

Xem thêm: Jataka

Các jātaka sơ kỳ

Các jātaka ban đầu được truyền lại bằng các ngôn ngữ Prakrit và nhiều dạng tiếng Phạn khác nhau (từ tiếng Phạn cổ điển đến Buddhist Hybrid Sanskrit). Sau đó chúng được dịch sang các ngôn ngữ Trung Á (như Khotan, Tocharia, Duy Ngô Nhĩ và Sogdian)..[4] Nhiều câu chuyện jātaka và văn bản nguồn cũng được dịch sang tiếng Trung Quốc và các ngôn ngữ Tạng để đưa vào Đại tạng kinh Tây Tạng và Đại tạng kinh Phật giáo Trung Hoa.[5] Chúng là một trong những văn bản đầu tiên được dịch sang tiếng Trung. Khương Tăng Hội (hoạt động tại Nam Kinh khoảng năm 247) là một trong những dịch giả đầu tiên của các jātaka sang tiếng Trung. Có lẽ bản dịch có ảnh hưởng nhất của ông là 『六度集経』(Lục Độ Tập Kinh, Pinyin: Liù dù jí jīng; tiếng Anh: Scripture of the Collection of the Six Perfections).[4]

Truyền thống Pali

Các trường phái Phật giáo Ấn Độ khác nhau có những bộ sưu tập jātaka khác nhau. Bộ sưu tập lớn nhất được biết đến là Jātakatthavaṇṇanā của trường phái Theravāda.[2] Trong Phật giáo Theravāda, Jātaka là một phân bộ văn bản xác định của Pāli Canon, được đưa vào Khuddaka Nikaya thuộc Sutta Pitaka. Thuật ngữ Jātaka cũng có thể chỉ các bộ chú giải truyền thống (Atthakatha) về tác phẩm này. Các câu chuyện được xác định niên đại trong khoảng từ năm 300 TCN đến năm 400 SCN.[1]

Trong truyền thống Pali, cũng có nhiều jātaka phi kinh điển được biên soạn muộn hơn (một số có niên đại thậm chí đến thế kỷ 19), nhưng chúng được xem là một thể loại văn học riêng biệt với các truyện Jātaka "chính thức", vốn đã được kinh điển hóa ít nhiều một cách chính thức ít nhất từ thế kỷ thứ 5, như được chứng thực qua nhiều bằng chứng văn khắc học và khảo cổ học, chẳng hạn như các hình minh họa còn tồn tại dưới dạng bas relief trên tường của các ngôi đền cổ. Các jātaka ngụy kinh của Kinh tạng Phật giáo Pali, chẳng hạn như những truyện thuộc bộ sưu tập Paññāsa Jātaka, đã được điều chỉnh để phù hợp với văn hóa địa phương tại một số quốc gia Đông Nam Á và được kể lại với những sửa đổi trong cốt truyện nhằm phản ánh tốt hơn các giá trị đạo đức Phật giáo.[6][7] Theo Kate Crosby, "cũng tồn tại một bộ sưu tập các jātaka về mười vị Phật tương lai, bắt đầu với Metteyya, tuy ngày nay ít được biết đến hơn nhưng rõ ràng đã từng lưu hành rộng rãi trong thế giới Theravāda.".[8]

Tương đồng

Nhiều câu chuyện và mô-típ xuất hiện trong Jātaka, chẳng hạn như Thỏ ngọc trên Mặt Trăng trong Sasajātaka (Jataka Tales: số 316),[9] cũng được tìm thấy trong nhiều ngôn ngữ và phương tiện khác. Ví dụ, Khỉ và Cá sấu, Rùa không thể ngừng nói và Cua và Hạc được liệt kê bên dưới cũng xuất hiện nổi tiếng trong Panchatantra của Ấn Độ giáo, một tác phẩm niti-shastra bằng tiếng Phạn đã có ảnh hưởng rộng khắp đối với văn học thế giới.[3] Nhiều câu chuyện và mô-típ là các bản dịch từ tiếng Pali, nhưng một số khác lại bắt nguồn từ các truyền thống truyền khẩu địa phương có trước các tác phẩm bằng tiếng Pali.[10] Tại Mahathupa ở Sri Lanka, toàn bộ 550 truyện Jātaka đều được thể hiện bên trong buồng xá lợi.[11] Các hộp đựng xá lợi thường mô tả các truyện Jātaka.

Những câu chuyện nổi tiếng

Ở Đông Nam Á, những câu chuyện quan trọng và được biết đến rộng rãi nhất là 10 truyện thuộc Mahānipāta jātaka (Mười Đại Tiền Thân). Những câu chuyện này được xem là mười đời sống cuối cùng của Bồ Tát Gautama và được cho là sự hoàn thành của 10 ba-la-mật (paramis) hay sự toàn thiện.[12] Trong số đó, truyện Vessantara là nổi tiếng nhất. Theo Peter Skilling, một phần lý do cho sự phổ biến của nó là "niềm tin lan rộng, được truyền bá qua Māleyya-sutta và các tác phẩm liên quan, rằng bằng cách lắng nghe jātaka này, người ta có thể được bảo đảm sẽ gặp vị Phật tương lai, Metteyya."[13]

Tổng quan

Bài chi tiết: Danh sách truyện Jataka

Jātaka trong Pāli Canon của Theravāda bao gồm 547 bài kệ, được sắp xếp đại thể theo số lượng câu kệ tăng dần. Theo Giáo sư von Hinüber,[14] chỉ 50 truyện cuối cùng được dự định là có thể tự hiểu mà không cần chú giải. Bộ chú giải cung cấp các câu chuyện bằng văn xuôi mà theo đó tạo nên bối cảnh cho các bài kệ, và chính những câu chuyện này là đối tượng quan tâm của các nhà nghiên cứu văn học dân gian. Các phiên bản thay thế của một số câu chuyện có thể được tìm thấy trong một tác phẩm khác của Kinh tạng Pali là Cariyapitaka, và một số truyện riêng lẻ cũng xuất hiện rải rác trong các sách khác của Kinh tạng.

Danh sách sau bao gồm một số jātaka quan trọng trong Kinh tạng Pali:

Các bản dịch

Xem thêm: Kinh Bổn sinh § Các bản dịch tiếng Việt

Bản dịch của Hòa thượng Thích Minh Châu

Đây là bản dịch đầy đủ và phổ biến nhất thuộc hệ thống Đại tạng kinh Nam truyền (Phật giáo Nguyên thủy). Tác phẩm nằm trong bộ Kinh Tiểu Bộ (Khuddaka Nikāya), gồm hàng trăm câu chuyện tiền thân được dịch trực tiếp từ nguyên tác tiếng Pāḷi. Công trình này được bắt đầu xuất bản Tập I vào mùa An cư năm 1980 (năm Canh Thân) tại Viện Phật học Vạn Hạnh.[16]

Tổng quan và Cấu trúc bộ kinh

Vị trí trong Tạng kinh

Trong hệ thống 15 tập thuộc Kinh Tiểu Bộ, Jātaka đứng ở vị trí thứ 10. Trước đó, Hòa thượng Thích Minh Châu đã hoàn thành phiên dịch 7 tập kinh thuộc bộ này bao gồm: Tiểu Tụng (Khuddakapāṭa), Pháp Cú (Dhammapada), Phật Tự Thuyết (Udāna), Phật Thuyết Như Vậy (Itivuttaka), Kinh Tập (Suttanipāta), Trưởng Lão Tăng Kệ (Theragāthā) và Trưởng Lão Ni Kệ (Therīgāthā).

Quy mô và Cách phân loại
  • Số lượng câu chuyện: Bản văn Pāḷi truyền thống gồm 547 câu chuyện, trong khi bản dịch tiếng Anh ghi nhận 550 câu chuyện. Trong đợt phát hành đầu tiên (Tập I), bản dịch tiếng Việt giới thiệu 120 mẫu chuyện mở đầu.
  • Phân chia chương: Bộ kinh gồm 22 chương (Nipāta), được sắp xếp chủ yếu dựa trên số lượng bài kệ (Gāthā) trong mỗi truyện. Ví dụ:
    • Chương 1: Gồm 150 câu chuyện, mỗi chuyện có 1 bài kệ.
    • Chương 2: Gồm 100 câu chuyện, mỗi chuyện có 2 bài kệ.
    • Các chương tiếp theo số bài kệ tăng dần (chương 21 có 5 chuyện với 80 bài kệ/chuyện; chương 22 gồm 10 chuyện với số bài kệ nhiều nhất).
Cấu trúc một câu chuyện Jātaka

Mỗi câu chuyện Jātaka trong sớ giải tiêu chuẩn (Jātaka-aṭṭhakathā) gồm 4 phần chính:

  1. Paccuppanna-vatthu (Câu chuyện hiện tại): Bối cảnh diễn ra trong thời Đức Phật tại thế, là lý do để Đức Phật kể lại chuyện quá khứ.
  2. Atītavatthu (Câu chuyện quá khứ): Nội dung về các tiền thân của Đức Phật (Bồ Tát) trong một đời sống quá khứ, kèm theo các bài kệ dạy về đạo đức.
  3. Veyyākaraṇa (Giải thích bài kệ): Phần sớ giải từ vựng và ngữ pháp cho các bài kệ (phần này không đưa vào bản dịch tiếng Việt).
  4. Samodhāna (Kết hợp): Đức Phật đúc kết, kết nối nhân vật trong câu chuyện hiện tại với các nhân vật trong câu chuyện quá khứ.

Phân tích nội dung (dựa trên 120 truyện Tập I)

Địa danh và Bối cảnh
  • Chuyện quá khứ: Chủ yếu diễn ra ở phía Bắc và phía Tây Ấn Độ. Địa danh Ba-la-nại (Vāraṇāsī) xuất hiện với tần suất cao nhất (428 lần trong toàn bộ tập).
  • Chuyện hiện tại: Diễn ra chủ yếu ở phía Đông Ấn Độ. Trong 120 truyện đầu, Tịnh xá Kỳ Viên (Jetavana) được đề cập 83 lần, Tịnh xá Trúc Lâm (Veḷuvana) 10 lần, Xá-vệ (Sāvatthī) 6 lần.
Các vai trò của Bồ Tát (Tiền thân Đức Phật)

Trong 120 câu chuyện quá khứ đầu tiên, nhân vật Bồ Tát hóa thân vào nhiều vai trò đa dạng trong xã hội và tự nhiên:

  • Loài vật (26 lần): Làm chim (8 lần: ngỗng trời, chim cút, chim trĩ, bồ câu), nai (5 lần), bò đực (4 lần), khỉ (3 lần), ngựa (2 lần), cá (2 lần), chó (1 lần), voi (1 lần).
  • Tầng lớp xã hội: Hiền trí (11 lần), triệu phú (10 lần), Sư trưởng (8 lần), đại thần (7 lần), vua (6 lần), hoàng tử (6 lần), ẩn sĩ (6 lần), Bà-la-môn (4 lần), địa chủ (1 lần).
  • Nghề nghiệp: Trưởng đoàn lữ hành (3 lần), thương gia (2 lần), học nghề nhào lộn/đoán sao (2 lần), người cày ruộng (1 lần), thợ hớt tóc (1 lần), thầy thuốc (1 lần), người đánh trống (1 lần), người thổi tù và (1 lần).
  • Chư thiên/Thần linh: Thần cây (8 lần), chư thiên (5 lần).
Chủ đề các câu chuyện hiện tại

Các đề tài trong chuyện hiện tại phản ánh sinh động sinh hoạt Giáo hội Tăng-già thời Đức Phật và khoảng 100 năm sau khi Ngài nhập Niết-bàn:

  • Liên hệ trực tiếp Đức Phật: Thần thông song hành (truyện 29), Đề-bà-đạt-đa hại Phật (truyện 11, 21, 26, 57, 58, 72, 113), Đức Phật nhập Niết-bàn (truyện 95).
  • Các vị Trưởng lão: A-nan-đà (truyện 92, 95), Xá-lợi-phất (truyện 37, 69), La-hầu-la (truyện 167), Cullapanthaka (truyện 4).
  • Uốn nắn Tăng chúng: Nhắc nhở các Tỳ-kheo thối thất tinh tấn, giữ nhiều đồ vật, ái luyến, khó nói, nói khoác, làm ồn.
  • Cư sĩ đệ tử: Trưởng giả Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍika) xuất hiện trong nhiều câu chuyện (truyện 1, 40, 45, 83, 90, 103).
  • Đời sống xã hội: Đề cập đến phong tục cúng tế, chiêm mộng, nghĩa vụ người thân và các quan niệm dân gian đương thời.

Giá trị lịch sử và Tầm ảnh hưởng

Nghệ thuật và Kiến trúc

Tập truyện Jātaka có ảnh hưởng lớn đến nền văn hóa và nghệ thuật Phật giáo từ thế kỷ III TCN:

  • Nhiều mẩu chuyện được khắc họa chi tiết tại các di tích điêu khắc cổ đại Ấn Độ như Sanchi, Amaravati và đặc biệt là Bharhut.
  • Thế kỷ IV, nhà sư Pháp Hiển ghi nhận việc trình diễn 500 chuyện tiền thân tại chùa Abhayagiri (Tích Lan).
  • Tại Sri Lanka, trong dịp lễ Phật Đản (Vesak), các câu chuyện Jātaka vẫn được dựng thành tranh panô lớn (Pandal), diễn kịch nghệ và dùng làm đề tài thuyết pháp suốt đêm.
Văn học dân gian

Nhiều câu chuyện súc vật và cổ tích trong Jātaka đã vượt qua phạm vi tôn giáo để trở thành truyện cổ tích dân gian quốc tế. Một số nhà nghiên cứu nhận định các yếu tố mô-típ của Jātaka đã lan truyền và ảnh hưởng đến kho tàng văn học dân gian Việt Nam (như mô-típ trong truyện Tấm Cám).

Mục đích phiên dịch và Quan điểm dịch thuật

Tác giả và Bản dịch
  • Nguồn gốc văn bản: Tác phẩm do dịch giả Thích Minh Châu chuyển ngữ sang tiếng Việt từ bản Pāḷi Jātakassa Aṭṭhavaṇṇanā (bản dịch từ tiếng Sinhala sang Pāḷi, truyền thống gán cho Buddhaghosa).
  • Quan điểm tác giả: Dựa trên phân tích ngôn ngữ và bối cảnh, dịch giả nhận định tập kinh do các vị Tỳ-kheo am hiểu sinh hoạt Giáo hội và văn hóa dân gian Ấn Độ ghi chép lại sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn, mở ra một kỷ nguyên mới trong văn học Phật giáo.
Động lực phiên dịch Đại Tạng Kinh

Hòa thượng Thích Minh Châu xác định hai mục đích cốt lõi khi thực hiện phiên dịch toàn bộ Kinh Tạng Pāḷi sang tiếng Việt:

  1. Truyền tải nguyên gốc giáo lý: Giúp Tăng Ni và Phật tử Việt Nam tiếp cận trực tiếp nguồn kinh điển cổ xưa nhất bằng ngôn ngữ dân tộc mà không bị rào cản ngôn ngữ hay ảnh hưởng bởi sự phân chia tông phái.
  2. Xây dựng Đại Tạng Kinh Việt Nam: Khẳng định sự tự chủ về văn hóa và ngôn ngữ. Độc lập về ngôn ngữ kinh điển được xem là một yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ độc lập văn hóa của dân tộc.

Một số truyện không được dịch

Theo lời của Hòa thượng Thích Minh Châu: "Chúng tôi phải gác một bên, không cho đăng một số mẫu chuyện về nữ nhân, có tánh cách châm biếm thái quán, và câu chuyện 16 giấc mộng, có tánh cách sấm ký, sợ bị hiểu lầm."[16]

Đối chiếu theo Tạng kinh Pāḷi (Jātaka Atthakaṭhā), các truyện này bao gồm:

  • Kinh Mahāsupina Jātaka (Jātaka số 77): Chuyện "Đại Mộng" hay "Bài ca 16 giấc mơ".[17]
    • Truyện về 16 giấc mộng (Tính chất sấm ký): Đây là câu chuyện rất nổi tiếng trong Phật học về 16 điềm mộng của vua Ba-tư-nặc (Pasenadi): Vua Pasenadi nằm mơ thấy 16 điềm kỳ lạ (như bò đực chạy bốn phương nhưng không mưa, cây non ra hoa kết trái, ngựa ăn hai miệng, cáo uống sữa bò...) và được Đức Phật giải thích đó là các điềm báo về thời kỳ suy thoái đạo đức, xã hội rối ren trong tương lai.
  • Các câu chuyện về nữ nhân (Tính chất châm biếm thái quá)
    • Trong tập Jātaka Pāḷi, nhóm truyện nói về nữ nhân phần lớn nằm ở Chương VII (Sattaka Nipāta - Chương 7 bài kệ) và một số chuyện rải rác thuộc Chương V & VI. Những truyện này thường dùng hình ảnh châm biếm mạnh mẽ về sự bất toàn, tâm lý luyến ái hoặc thói hư nết xấu của nữ nhân thời cổ nhằm giáo giới các vị Tỳ-kheo trẻ đang bị dao động tâm tu tập. Các câu chuyện tiêu biểu trong nhóm này (một số câu chuyện từ số 61–67 bị lược bỏ hoặc thay đổi khi xuất bản) gồm có:
      • Asātamanta Jātaka (Jātaka số 61)[18]: Chuyện "Chú thuật bất thiện" — Kể về người mẹ già mù lừa dối con trai và âm mưu sát hại con theo lời xúi giục của gã học trò.
      • Aṇḍabhūta Jātaka (Jātaka số 62): Chuyện "Sinh từ trong trứng" / "Mù quáng" — Kể về người phụ nữ dù được nuôi dưỡng và canh giữ từ nhỏ trong môi trường hoàn toàn cách ly với nam giới nhưng vẫn tìm cách lừa dối chồng.
      • Takka Jātaka (Jātaka số 63): Chuyện "Củ tỏi" / "Logic" — Kể về người ẩn sĩ cứu một người phụ nữ khỏi dòng nước lũ, sau đó bị cô ta quyến rũ, làm hại và phản bội để theo gã trộm cướp.
      • Durājāna Jātaka (Jātaka số 64): Chuyện "Khó hiểu" — Nhấn mạnh tâm lý phức tạp, khó lường của người phụ nữ qua hình ảnh người vợ thay đổi thất thường với chồng.
      • Charuma Jātaka (Jātaka số 65): Chuyện nói về sự quyến rũ và những cạm bẫy trong tình cảm nam nữ làm suy giảm chí nguyện xuất gia.
      • Mudulakkhaṇa Jātaka (Jātaka số 66): Chuyện "Tướng tốt mềm mại" — Kể về vị đạo sĩ có thần thông bay trên không nhưng vì nhìn thấy sắc đẹp của hoàng hậu Mudulakkhaṇa mà thối thất thần thông và sa cảm bẫy ái luyến.
      • Ucchaṅga Jātaka (Jātaka số 67): Chuyện "Vạt áo" — Kể về người phụ nữ khi được vua cho chọn cứu một trong ba người (chồng, con, hoặc anh trai), cô đã chọn cứu anh trai với lý do chồng và con có thể tìm/sinh lại được, nhưng anh trai thì không thể có lại.

Tham khảo

  1. ^ a b "Jataka Tales". www.pitt.edu. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 10 năm 2019. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2022.
  2. ^ a b Appleton, Naomi (ngày 31 tháng 8 năm 2016). "Jātaka". Oxford Research Encyclopedia of Religion (bằng tiếng Anh). doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.182. ISBN 978-0-19-934037-8. Lưu trữ bản gốc ngày 7 tháng 8 năm 2024. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2022.
  3. ^ a b Jacobs, Joseph, biên tập (1888), The earliest English version of the Fables of Bidpai: The Morall Philosophie of Doni by Sir Thomas North, London: David Nutt, Introduction, page lviii, What, the reader will exclaim, "the first literary link [1570] between India and England, between Buddhism and Christendom, written in racy Elizabethan with vivacious dialogue, and something distinctly resembling a plot. . .
  4. ^ a b Skilling, Peter (2010). Buddhism and Buddhist Literature of South-East Asia, p. 165.
  5. ^ Robert E. Buswell (2004). Encyclopedia of Buddhism, Volume 1, pp. 400–401.
  6. ^ The Tale of Prince Samuttakote: A Buddhist Epic from Thailand. Ohio University Center for International Studies. 1993. ISBN 9780896801745. Lưu trữ bản gốc ngày 7 tháng 8 năm 2024. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2020 – qua Google Books.
  7. ^ "The Tham Vessantara-jAtaka" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 4 tháng 10 năm 2018.
  8. ^ Crosby, Kate (2013). Theravada Buddhism Continuity, Diversity, and Identity, p. 102. Wiley-Blackwell.
  9. ^ Source: sacred-texts.com Lưu trữ ngày 31 tháng 1 năm 2010 tại Wayback Machine (truy cập: Thứ Bảy, ngày 23 tháng 1 năm 2010)
  10. ^ "Indian Stories",The History of World Literature, Grant L. Voth, Chantilly, VA, 2007
  11. ^ Strong, J.S. (2007), Relics of the Buddha, Princeton University Press, tr. 51, ISBN 978-0-691-11764-5
  12. ^ Appleton, Naomi; Shaw, Sarah. The Ten Great Birth Stories of the Buddha: The Mahanipata of the Jatakatthavanonoana; Silkworm Books, (2016)
  13. ^ Skilling, Peter (2010). Buddhism and Buddhist Literature of South-East Asia, p. 175.
  14. ^ Handbook of Pali Literature, Walter de Gruyter, Berlin, 1996
  15. ^ Quintanilla, Sonya Rhie (2007). History of Early Stone Sculpture at Mathura, ca. 150 BCE – 100 CE (bằng tiếng Anh). Brill. tr. 226. ISBN 978-90-474-1930-3. Lưu trữ bản gốc ngày 7 tháng 8 năm 2024. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2019.
  16. ^ a b Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tiểu Bộ - Tập 3 & 4: Chuyện Tiền Thân (Jātaka), Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, TP. Hồ Chí Minh, 2000.
  17. ^ "SuttaCentral". SuttaCentral (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2026.
  18. ^ "SuttaCentral". SuttaCentral (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2026.

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Jataka_(kinh_Pali)&oldid=7964214”