Rạch Bến Nghé

Đối với các định nghĩa khác, xem Bến Nghé (định hướng).

Rạch Bến Nghé là một rạch ở trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, nối sông Sài Gòn với khu vực giao nhau của kênh Tàu Hủ, kênh Tẻ và kênh Đôi. Trong danh mục luồng đường thủy nội địa địa phương giai đoạn 2024-2026, tuyến rạch được ghi dài 3,22 km, từ kênh Tàu Hủ đến sông Sài Gòn, và có hiện trạng khai thác "chưa đạt cấp VI". Rạch là ranh giới tự nhiên giữa Quận 1 và Quận 4.

Rạch Bến Nghé Sông Bình Dương; Arroyo Chinois
Rạch Bến Nghé nhìn từ Bitexco Financial Tower
Vị trí
Quốc gia	Việt Nam
Thành phố	Thành phố Hồ Chí Minh
Quận	Quận 1, Quận 4
Đặc điểm địa lý
Cửa sông	sông Sài Gòn
• vị trí	khu vực Quận 1 - Quận 4, Thành phố Hồ Chí Minh
• tọa độ	10°46′09″B 106°42′24″Đ
Độ dài	3,22 km
Đặc trưng lưu vực
Hệ thống sông	sông Sài Gòn
Cầu	cầu Khánh Hội, cầu Mống, cầu Calmette, cầu Ông Lãnh, cầu Nguyễn Văn Cừ
Tuyến liên thông	sông Sài Gòn - kênh Tàu Hủ - kênh Tẻ - kênh Đôi

Trong Gia Định thành thông chí, rạch Bến Nghé hiện nay mang tên sông Bình Dương. Đến thời Pháp thuộc, rạch Bến Nghé và kênh Tàu Hủ thường được gọi chung là Arroyo Chinois. Từ đầu thập niên 2000, hệ tuyến Tàu Hủ - Bến Nghé được đưa vào các chương trình di dời dân cư ven kênh rạch, cải thiện môi trường nước, thoát nước và chỉnh trang đô thị.

Vị trí

Rạch Bến Nghé đoạn qua cầu Khánh Hội

Rạch Bến Nghé bắt đầu tại khu vực Bến Bạch Đằng, nơi rạch gặp sông Sài Gòn, rồi chảy về phía tây nam đến điểm giao với kênh Tàu Hủ, kênh Tẻ và kênh Đôi. Trong danh mục luồng đường thủy nội địa địa phương Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2024-2026, tuyến rạch Bến Nghé được ghi từ kênh Tàu Hủ đến sông Sài Gòn, dài 3,22 km, có cấp kỹ thuật quy hoạch V và hiện trạng khai thác "chưa đạt cấp VI". Trong hệ Tàu Hủ - Bến Nghé, rạch Bến Nghé là đoạn từ ngã ba sông Sài Gòn ở bến Bạch Đằng đến nơi giao với kênh Tàu Hủ, kênh Đôi và kênh Tẻ; đoạn tiếp theo là kênh Tàu Hủ, kéo dài từ rạch Bến Nghé đến ngã tư sông Rạch Cát.

Trong hệ thống kênh rạch nội thành, tuyến Tàu Hủ - rạch Bến Nghé được xếp vào năm tuyến kênh chính của chương trình di dời và tái định cư dân sống trên, ven kênh rạch giai đoạn 2001-2005. Tuyến này dài 8,965 km và có hai chi lưu là Hàng Bàng và Cầu Dừa. Chương trình xác định mạng lưới sông rạch nội thành theo bốn chức năng: tiêu thoát nước, giao thông đường thủy, kết nối các tỉnh miền Tây với miền Đông Nam Bộ và tạo cảnh quan đô thị.

Lịch sử

Tập tin:La chambre de commerce.jpg

Không ảnh thành phố Sài Gòn nhìn từ phía rạch Bến Nghé vào khoảng năm 1930

Bản đồ tỉnh Gia Định năm 1815 do Trần Văn Học vẽ thể hiện sông Bình Dương

Bản đồ tỉnh Gia Định năm 1815 do Trần Văn Học vẽ thể hiện sông Bình Dương

Arroyo Chinois trên bản đồ Sài Gòn và Chợ Lớn năm 1923

Arroyo Chinois trên bản đồ Sài Gòn và Chợ Lớn năm 1923

Tên gọi

Tên Bến Nghé ban đầu chỉ một bến ở ngã ba nơi kênh Chợ Lớn đổ ra sông Sài Gòn, sau đó mở rộng sang con kênh Chợ Lớn và cả khu vực thành Gia Định hay Sài Gòn. Lê Trung Hoa thiên về cách giải thích Bến Nghé là bến nơi người dân thường cho trâu, bò xuống tắm, thay vì cách giải thích gắn tên gọi với tiếng cá sấu kêu. Khi dịch sang chữ Hán, Bến Nghé được gọi là Ngưu Tân hoặc Ngưu Chử, còn rạch Bến Nghé được gọi là Ngưu Giang.

Trong thư tịch triều Nguyễn, tên Bến Nghé hoặc Ngưu Chử có khi chỉ đoạn sông lớn trước thành Gia Định. Đại Nam nhất thống chí chép sông Ngưu Chử, tức Bến Nghé, còn có tên Tân Bình; sách mô tả đây là sông rộng và sâu, nơi thuyền buôn trong nước và nước ngoài qua lại đông đúc. Nam Hoa đối chiếu các thư tịch và cho rằng sông Bến Nghé được khắc trên Cao đỉnh là sông Sài Gòn ngày nay; trong khi đó, tên sông Sài Gòn trong một số nguồn cũ lại chỉ đoạn nay thuộc kênh Bến Nghé.

Trước và trong thời Nguyễn

Gia Định thành thông chí gọi tuyến nước ở phía nam trấn Gia Định là sông Bình Dương (Bình Dương giang), nối với sông An Thông; Trần Thuận xác định tuyến này là rạch Bến Nghé hiện nay. Tuyến nước này nằm trên đường thủy dẫn về đồng bằng sông Cửu Long. Bến Thành cũ nằm bên bờ sông Bến Nghé, cạnh một bến sông gần thành Quy; tên chợ Bến Thành xuất phát từ vị trí này.

Trần Thuận nhận định Bến Nghé - Sài Gòn đã là một đô thị từ cuối thế kỷ XVIII và là thương cảng lớn của Nam Bộ trong nửa đầu thế kỷ XIX; phạm vi nhận định này là khu cảng thị Bến Nghé - Sài Gòn, không phải riêng lòng rạch hiện nay. Trong Sài Gòn năm xưa, Vương Hồng Sển trích lại Annuaire de la Cochinchine française năm 1886 về việc cộng đồng Hoa ở Chợ Lớn xây kè đá và đóng góp phần đáng kể vào việc đào tuyến kênh nối Bình Dương hoặc Vàm Bến Nghé, tức Arroyo Chinois, với Ruột Ngựa năm 1819. Gia Định thành thông chí cũng chép việc đào sông An Thông năm 1819, từ cầu Thị Thông đến sông Mã Trường, tức Ruột Ngựa. Vương Hồng Sển cũng mô tả tuyến này là đường thủy nối Sài Gòn với hệ sông ngòi xuống vùng Hậu Giang. Võ Dao Chi và Trần Quang Đạo dẫn Vương Hồng Sển khi mô tả hệ Tàu Hủ - Bến Nghé và rạch Chợ Lớn là hai đường thủy chính trong việc chuyên chở thổ sản và lúa gạo với miền Tây từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX.

Thời Pháp thuộc

Trong đồ án quy hoạch Sài Gòn do trung tá công binh Coffyn lập đầu thời Pháp thuộc, rạch Bến Nghé - Tàu Hủ là một trong ba mặt ranh giới bằng sông rạch của khu đô thị dự kiến, cùng với sông Sài Gòn và rạch Thị Nghè - Nhiêu Lộc. Đồ án này còn dự tính đào thêm một kênh nối tuyến Bến Nghé - Tàu Hủ với rạch Thị Nghè - Nhiêu Lộc, để khu Sài Gòn cũ được bao quanh bằng đường nước.

Đến thời Pháp thuộc, rạch Bến Nghé và kênh Tàu Hủ được người Pháp gọi chung là Arroyo Chinois, nghĩa là "kênh người Tàu". Vương Hồng Sển ghi rằng con rạch chạy theo đường Dưới là rạch Bến Nghé, được người Pháp gọi là Arroyo Chinois vì dọc rạch có nhiều nhà cửa của cộng đồng Hoa.

Trong Guide historique des rues de Saigon, André Baudrit mô tả khu hợp lưu của Arroyo Chinois, khi đó còn gọi là Vàm Bến Nghé, với sông Sài Gòn vào năm 1859. Khu vực này có Chợ Sỏi, các dãy phố lợp ngói ven sông và bờ Arroyo Chinois. Baudrit cho rằng khi mở rộng Sài Gòn, chính quyền Pháp đã chỉnh trang những đường phố có sẵn dọc Arroyo Chinois và sông Sài Gòn, đồng thời mở thêm các đường song song theo hướng trục sẵn có của đô thị trước đó.

Cải tạo và hạ tầng ven rạch

Cải tạo môi trường nước

Tập tin:Kênh Bến Nghé (14278523292).jpg

Một đoạn tuyến kênh Tàu Hủ - Bến Nghé

Từ đầu thập niên 2000, tuyến Tàu Hủ - Bến Nghé được đưa vào các chương trình di dời dân cư ven kênh rạch và cải thiện môi trường nước. Quyết định 67/2001/QĐ-UB xếp Dự án Cải thiện môi trường nước Thành phố Hồ Chí Minh tại lưu vực Tàu Hủ - Bến Nghé vào nhóm dự án phục vụ chương trình di dời, tái định cư dân sống trên và ven kênh rạch nội thành. Dự án cải tạo tuyến kênh Tàu Hủ - Bến Nghé có tổng mức đầu tư hạ tầng kỹ thuật 512,8 triệu USD; số hộ cần di dời là 2.411 hộ.

Trong Dự án Cải thiện môi trường nước Thành phố Hồ Chí Minh, rạch Bến Nghé thuộc lưu vực kênh Tàu Hủ - Bến Nghé - Đôi - Tẻ. Giai đoạn I của dự án đã cải tạo kênh Bến Nghé đoạn dài 3.158 m và kênh Tàu Hủ đoạn dài 4.130 m; phần này thuộc địa phận các quận 1, 4, 5, 6 và 8, đã hoàn thiện và vận hành ổn định. Hệ thống xử lý nước thải của lưu vực này kết nối với Nhà máy xử lý nước thải Bình Hưng và trạm bơm chuyển tiếp Đồng Diều.

Giai đoạn 2 của dự án cải thiện môi trường nước lưu vực kênh Tàu Hủ - Bến Nghé - kênh Đôi - kênh Tẻ có tổng mức đầu tư 11.282 tỷ đồng. Trong giai đoạn này, gói thầu F gồm hạng mục cải tạo kênh Tàu Hủ - Bến Nghé với chiều dài bờ kè hơn 9,1 km và chiều dài nạo vét hơn 5,7 km. Mục tiêu của dự án là giảm thiệt hại do ngập và tăng năng lực xử lý nước thải trong lưu vực kênh Tàu Hủ và Bến Nghé.

Hoạt động vớt rác trong hệ Đôi - Tẻ và Bến Nghé - Tàu Hủ bắt đầu từ năm 1999. Trong sơ đồ tổ chức vớt rác năm 2016 của PADDI và IRD, rạch Bến Nghé được ghi dài 3,1 km. Sau các dự án cải tạo, nhiều đoạn bờ kênh ở Bến Nghé, Tàu Hủ và Tẻ đã được gia cố bằng bê tông; các khu nhà sàn đông đúc trên kênh cũng từng bước được di dời.

Nghiên cứu năm 2023 trên Tạp chí Khí tượng Thủy văn xếp Bến Nghé vào nhóm năm hệ thống kênh rạch chính của nội đô Thành phố Hồ Chí Minh khi khảo sát chất lượng nước theo chỉ số chất lượng nước (WQI). Trong phạm vi khảo sát của nghiên cứu, hệ thống kênh Bến Nghé có 22 cửa xả. Trong hệ thống quan trắc chất lượng nước kênh, rạch của thành phố, các trạm Cầu Chữ Y và Cầu Mống được bổ sung năm 2014; đến thời điểm nghiên cứu, mạng quan trắc có 24 trạm. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu quan trắc 2012-2020 và dữ liệu bổ sung năm 2021, ghi nhận tuyến Tàu Hủ - Bến Nghé là một trong các tuyến đã cải tạo nhưng chất lượng nước có dấu hiệu suy giảm so với những năm đầu sau cải tạo.

Giao thông ven rạch

Tập tin:Cầu Mống, Sài Gòn.jpg

Cầu Mống bắc qua rạch Bến Nghé

Trước khi đại lộ Galliéni, nay là đường Trần Hưng Đạo, hoàn thành năm 1916, tuyến đường Dưới chạy dọc rạch Bến Nghé - kênh Tàu Hủ là một trong hai trục nối Sài Gòn với Chợ Lớn; trục còn lại là đường Trên, tức đường Nguyễn Trãi hiện nay.

Dự án Đại lộ Đông Tây, còn gọi là đường Võ Văn Kiệt, có đoạn chạy dọc bờ kênh Tàu Hủ - Bến Nghé. Dự án được khởi công ngày 31 tháng 1 năm 2005; phần đường phía tây và phần mở rộng đường ven kênh dài 13,375 km, rộng 42–60 m tùy đoạn. Toàn tuyến đại lộ, trong đó có hầm Thủ Thiêm, chính thức thông xe ngày 20 tháng 11 năm 2011.

Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh phê duyệt dự án xây dựng cầu đường Nguyễn Khoái theo Quyết định 5621/QĐ-UBND ngày 6 tháng 12 năm 2024. Tuyến chính vượt kênh Tẻ, tiếp tục vượt rạch Bến Nghé và nối vào đường Võ Văn Kiệt. Phương án dự án gồm phần cầu dài khoảng 2,5 km, các nhánh cầu dẫn dài hơn 1,3 km và hạng mục cải tạo, mở rộng đường Võ Văn Kiệt về phía rạch Bến Nghé dài khoảng 863 m.

Các cầu hiện hữu bắc qua rạch gồm cầu Khánh Hội, cầu Mống, cầu Calmette, cầu Ông Lãnh và cầu Nguyễn Văn Cừ. Trong các cầu này, cầu Mống nối khu vực đường Võ Văn Kiệt ở Quận 1 với Bến Vân Đồn ở Quận 4. Cầu được xây dựng trong giai đoạn 1893-1894, do hãng Messageries Maritimes đầu tư và Công ty Levallois Perret thực hiện theo kỹ thuật Eiffel. Công trình có kết cấu một nhịp dạng vòm, mặt cầu bằng sắt và hai đầu cầu có đường dẫn, cầu thang bộ; năm 2015, cầu Mống được xếp hạng trong nhóm di tích kiến trúc của thành phố.

Cống ngăn triều Bến Nghé

Cống kiểm soát triều Bến Nghé là một trong sáu cống kiểm soát triều lớn của dự án chống ngập do triều khu vực Thành phố Hồ Chí Minh, cùng với Mương Chuối, Phú Xuân, Tân Thuận, Phú Định và Cây Khô. Dự án dùng hệ thống cống, trạm bơm, quan trắc mực nước và điều khiển tự động để kiểm soát triều, điều tiết nước trong kênh rạch; giao thông thủy được duy trì qua hệ thống âu thuyền. Trong giai đoạn 1, dự án có một trạm bơm tại cống Bến Nghé với công suất 12 m³/s. Khi vận hành toàn hệ thống, các cửa van cống thường mở để tàu thuyền qua lại. Trong trường hợp mưa lớn và triều cường, các cống lớn được đóng để ngăn triều xâm nhập vào kênh rạch, còn giao thông thủy tiếp tục qua âu thuyền.

Cống Bến Nghé nằm gần cầu Mống, có khẩu độ 40 m và dùng cửa van hình vòng cung chìm. Cửa van của cống nặng 434 tấn; phương án cửa van chìm được chọn để hạn chế ảnh hưởng đến cảnh quan cầu Mống khi cống mở.

Tháng 2 năm 2026, Thành phố Hồ Chí Minh tái vận hành cống Bến Nghé và tái khởi động dự án ngăn triều. Khi đó, tiến độ tổng thể của dự án đạt khoảng 94%; tại cống Bến Nghé, các đơn vị đã hoàn thiện nạo vét lòng sông, lắp đặt và vận hành hệ thống điều khiển tự động SCADA để phục vụ kiểm soát triều và điều tiết dòng chảy ở khu vực trung tâm. Trong quá trình vận hành, hệ thống theo dõi mực nước trong và ngoài khu vực nội đô qua các trạm cảm biến. Cửa van được đóng khi triều cường dâng cao và mở khi triều rút để thoát nước mưa và nước đọng ra sông.

Xem thêm

• Kênh Tàu Hủ
• Kênh Đôi
• Kênh Tẻ
• Sông Sài Gòn