Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Kiến trúc linh thiêng

Kiến trúc linh thiêng (Sacral architecture) còn được gọi là Kiến trúc thánh thiêng hoặc Kiến trúc tôn giáo là một thực hành quy hoạch và kiến trúc chuyên biệt, tập trung vào việc thiết kế, cấu trúc và xây dựng các nơi thờ tự hoặc các không gian mang tính tâm linh và chủ đích tôn giáo, chẳng hạn như nhà thờ, thánh đường Hồi giáo, Chùa chiền, Bảo tháp công đức (Stupa, Cetiya), giáo đường Do Thái và các đền đài. Kiến trúc linh thiêng hay kiến trúc tôn giáo đôi khi được đồng nhất với khái niệm không gian linh thiêng. Nhà nghiên cứu tôn giáo học Florin George Călian tái khẳng định bản chất cốt lõi của không gian này: "Không gian linh thiêng chính là nơi mà cái siêu việt trở nên nội tại, và là nơi người sùng đạo có thể thiết lập phương thức tiếp cận với Thượng đế".[1] Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, các nền văn hóa đã cống hiến những nguồn lực kinh tế, nhân lực và kỹ nghệ vĩ đại nhất của mình cho kiến trúc thánh thiêng này. Các không gian tôn giáo và tâm linh thường là những công trình kiến trúc nguyên khối hay đại khối (monolithic) mang tính quy mô, nguy nga, đồ sộ, kiên cố, vững chãi, đường bệ và trường tồn nhất mà con người từng kiến tạo. Ngược lại, xét dưới góc độ nhân học không gian, kiến trúc linh thiêng, vốn là bản thể không gian phục vụ cho các trạng thái giao tiếp giữa con người và thần quyền, cũng có thể tồn tại dưới những hình thái phi đại khối, mang tính phập phù, ngắn hạn, riêng tư, cá nhân (như bàn thờ, ban thờ, phòng thờ) và phi công cộng (như am thờ tư gia).

Tập tin:Đại Nam vọng 3.JPG
Điện thờ Đại Nam tại Khu du lịch Đại Nam ở Bình Dương (cũ) một kiến trúc tâm linh trong khu du lịch
Tập tin:Vĩnh Hằng Đài. Hoa Viên Nghĩa Trang Bình Dương.jpg
Kiến trúc của một nghĩa trang ở Bình Dương
Tập tin:Chapel of Agia Irini in Gramvousa Peninsule (Kissamos), Crete 001.jpg
Một kiến trúc thánh thiêng giản dị của những tín nhân Cơ Đốc

Các cấu trúc mang tính linh thiêng, tôn giáo và thánh thiện này thường trải qua tiến trình tiến hóa, bồi đắp liên tục qua nhiều thế kỷ và từng là những công trình xây dựng có quy mô lớn nhất thế giới trước khi kỷ nguyên của các tòa nhà chọc trời hiện đại xuất hiện. Mặc dù các phong cách kiến trúc được ứng dụng trong kiến trúc linh thiêng đôi khi phản ánh các xu hướng thẩm mỹ chung của thời đại, những phong cách này vẫn luôn duy trì được tính độc bản, tách biệt rõ rệt với kiến trúc dân dụng đương thời. Cùng với sự trỗi dậy và bành trướng của Kitô giáo và Hồi giáo, các công trình tôn giáo ngày càng trở thành những trung tâm cốt lõi của hoạt động thờ phụng, cầu nguyện và thiền định. Bản thân phân ngành học thuật phương Tây về lịch sử kiến trúc luôn bám sát tiến trình phát triển của kiến trúc tôn giáo, trải dài từ thời cổ đại cho đến ít nhất là thời kỳ Baroque. Các phạm trù như hình học linh thiêng (Sacred geometry), hệ thống biểu tượng tôn giáo (Iconography), và việc ứng dụng một hệ thống ký hiệu học tinh vi — bao gồm các dấu hiệu, biểu tượng và mô-típ tôn giáo đặc thù — là những đặc tính bản địa cố hữu của kiến trúc linh thiêng, biến mỗi công trình thành một văn bản biểu tượng có thể đọc được thông qua các tín đồ.

Các dạng

Cơ Đốc giáo

Tập tin:Kiến trúc nhà thờ Tây ở làng Pháp, Bà Nà, tháng 3 năm 2021 (7).jpg
Kiến trúc nhà thờ Cơ Đốc giáo Saint Denis ở làng Pháp, Bà Nà Hills thuộc Đà Nẵng

Kiến trúc Gothic gắn liền một cách đặc biệt với các nhà thờ chính tòa và các vương cung thánh đường lớn, nở rộ tại châu Âu trong giai đoạn đỉnh cao và cuối thời kỳ Trung Cổ. Khởi nguồn từ thế kỷ XII tại Pháp, phong cách này vào thời kỳ đó được biết đến với danh pháp Opus Francigenum (có nghĩa là "Tác phẩm kiểu Pháp"). Phong cách này được định hình lần đầu tiên tại nhà thờ tu viện Saint-Denis ở thành phố Saint-Denis, ngay sát thủ đô Paris.[2] Nhờ vào các cải tiến kỹ thuật đột phá như vòm có múi đỡ (ribbed vault), trụ bay hay cuốn bay (flying buttresses) và Cung nhọn, kiến trúc Gothic cho phép nâng chiều cao công trình lên một mức độ chưa từng có, đồng thời mở rộng tối đa không gian cửa sổ để lắp đặt hệ thống kính màu lộng lẫy. Các công trình tôn giáo Gothic lừng danh khác bao gồm Nhà thờ Đức Bà Paris, Nhà thờ chính tòa Amiens và Nhà thờ chính tòa Chartres. Kiến trúc hiện đại bao hàm nhiều phong cách với các đặc tính chung hướng tới sự tối giản hóa hình khối và triệt tiêu hoàn toàn các chi tiết trang trí bề mặt rườm rà. Những kiến trúc sư hiện đại có tầm ảnh hưởng lớn nhất đối với kiến trúc linh thiêng trong nửa đầu thế kỷ XX bao gồm Dominikus Böhm, Rudolf Schwarz và Auguste Perret.[3] Mặc dù các công trình dân dụng rõ ràng có tác động lớn hơn đến sự phát triển chung của trào lưu hiện đại, nhiều minh chứng xuất sắc của kiến trúc hiện đại vẫn được tìm thấy trong các tòa nhà tôn giáo thế kỷ XX.

Hồi giáo

Những phong cách sớm nhất trong kiến trúc Hồi giáo đã tạo ra kiểu mặt bằng mang tên "đồ án Ả Rập" hay kiến trúc Kiến trúc hàng cột (hypostyle) dưới thời kỳ Vương triều Umayyad. Các thánh đường này tuân theo một mặt bằng hình vuông hoặc hình chữ nhật với một sân chung bên trong được bao quanh và một phòng cầu nguyện có mái che. Phần lớn các thánh đường hàng cột sơ kỳ đều có phần mái của phòng cầu nguyện thiết kế dạng phẳng, một đặc điểm kết cấu đòi hỏi phải sử dụng một số lượng khổng lồ các cột đá và hệ thống cột đỡ để chịu lực.[4] Nhà thờ đại thánh đường Mezquita tại Córdoba (Tây Ban Nha) được xây dựng theo mô hình hàng cột này, được nâng đỡ bởi hệ thống hơn 850 cột đá quý.[5] Mô hình đồ án Ả Rập này tiếp tục được duy trì và phát triển dưới thời kỳ của vương triều Abbasid. Người Ottoman đã tiến hành một cuộc cách mạng không gian khi giới thiệu mô hình thánh đường "mái vòm trung tâm" vào thế kỷ XV. Thiết kế này đặt một mái vòm khổng lồ làm trọng tâm ngay phía trên phòng cầu nguyện chính. Bên cạnh mái vòm hạt nhân này, đồ án kiến trúc thường bố trí thêm hệ thống các mái vòm nhỏ hơn nằm lệch tâm ở các khu vực xung quanh hoặc dọc theo phần còn lại của thánh đường, tại những không gian không diễn ra nghi thức cầu nguyện.[6]

Tập tin:Fatima Masumeh Shrine Qom Iran Photo By Mustafa Meraji 07.jpg
Một ngọn tháp Hồi giáo ở Iran
Tập tin:Ganjali Hammam حمام گنجعلی خان کرمان 04.jpg
Kiến trúc phòng cầu nguyện

Các "thánh đường Hồi giáo kiểu Iwan" được nhận diện rõ rệt nhất nhờ vào hệ thống các phòng có mái vòm kết hợp với cấu trúc Iwan — tức là những không gian có trần vòm và mở toang ra ở một phía hướng về mặt tiền. Trong đồ án của thánh đường kiểu Iwan, một hoặc nhiều cấu trúc Iwan sẽ hướng mặt về phía một sân trung tâm rộng lớn vốn đóng vai trò là không gian cầu nguyện chính. Phong cách này đại diện cho một sự kế thừa và vay mượn từ nền Kiến trúc Iran thời kỳ tiền Hồi giáo, và được áp dụng một cách gần như độc quyền cho các thánh đường tại Iran. Nhiều thánh đường Iwan thực chất được cải biến trực tiếp từ các đền thờ lửa của Hỏa giáo cũ, nơi phần sân giữa trước đây từng là không gian bảo vệ ngọn lửa thiêng.[4] Hiện nay, mô hình thánh đường iwan thuần túy không còn được xây dựng mới nữa.[6] Các kiến trúc sư Hồi giáo đã vay mượn chính hình thái của tháp chuông Kitô giáo để biến đổi thành ngọn tháp cổ Minaret của mình, phục vụ cho một công năng tương đồng là nơi vang lên lời kêu gọi các tín đồ đến giờ hành lễ (Azan).[7]

Hệ thống mái vòm đã trở thành một dấu ấn nhận diện không thể trộn lẫn của Kiến trúc Hồi giáo kể từ thế kỷ thứ VII. Mặc dù về mặt hình học, mái vòm thường có hình dạng bán cầu, nhưng vương triều Mughal tại Ấn Độ đã làm phổ biến kiểu dáng Mái vòm củ hành (onion dome) tại vùng Nam Á và Ba Tư, tạo nên một hiệu ứng thị giác đặc trưng.[8] Phòng cầu nguyện chính, còn được biết đến với tên gọi Musalla, mang một đặc trưng không gian là hoàn toàn không bố trí đồ đạc nội thất; hệ thống ghế ngồi hay các hàng ghế dài (pews) hoàn toàn vắng bóng tại không gian này.[9] Các phòng cầu nguyện cũng tuyệt đối không chứa đựng bất kỳ hình ảnh, bức họa hay bức tượng nào mô tả con người, động vật hay các thực thể linh thiêng, nhằm tuân thủ nghiêm ngặt lệnh cấm thờ ngẫu tượng của giáo luật. Thay vào đó, không gian tường xung quanh sẽ được trang trí lộng lẫy bằng nghệ thuật thư pháp Ả Rập và các câu kinh trích từ kinh văn Qur'an.

Thông thường, vị trí đối diện với lối vào chính của phòng cầu nguyện là bức tường Qibla, đây là khu vực luôn được nhấn mạnh về mặt thị giác bên trong công trình. Bức tường Qibla được định vị vuông góc một cách chính xác với đường thẳng dẫn hướng thẳng về thánh địa Mecca.[10] Các tín đồ sẽ thực hiện nghi thức cầu nguyện theo các hàng ngang song song với bức tường Qibla, đảm bảo rằng họ luôn hướng mặt một cách chính xác về phía Mecca. Nằm ngay tại vị trí trung tâm của bức tường Qibla là Mihrab là một hốc tường hoặc một khoảng lõm mang tính biểu tượng dùng để định vị hướng Qibla. Thông thường, hốc tường Mihrab cũng hoàn toàn để trống. Nằm ngay cạnh hốc tường Mihrab là chiếc Minbar — một bục giảng cao bậc thang nâng lên, được sử dụng đặc biệt trong các buổi lễ Cầu nguyện ngày thứ Sáu, dành cho vị Khatib hoặc người thuyết giáo đứng lên để đưa ra bài giảng đạo (Khutbah). Hốc tường Mihrab đồng thời là vị trí đứng quy chuẩn của vị Imam khi điều hành năm buổi cầu nguyện bắt buộc hằng ngày của cộng đồng.[11] Các thánh đường Hồi giáo luôn bố trí hệ thống đài phun nước phục vụ cho nghi thức Wudu (tẩy trần) hoặc các tiện ích vệ sinh ngay tại khu vực lối vào hoặc phần sân chung bên trong. Trong các cấu trúc thánh đường truyền thống cổ điển, công năng này thường được tách biệt hẳn thành một tòa nhà độc lập nằm ngay tại vị trí trung tâm của sân giữa.[5]

Bahá'í

Tập tin:Baha'i Temple, Evanston, IL.png
Một đền thờ Baha'i ở Evanston

Các cơ sở thờ tự đạo Bahá'í (Bahá'í Houses of Worship) hay còn gọi là Mashriqu'l-Adhkár (tiếng Ả Rập: مشرق الأذكar, có nghĩa là "Nơi cung hiến lời ngợi ca Thượng đế") là những công trình kiến trúc hiện đại khắc họa rõ nét các nguyên lý cốt lõi của Tôn giáo Bahá'í về sự thống nhất trong đa dạng, sự duy nhất của Thượng đế, tính đồng nhất của các vị tiên tri và các tôn giáo, và sự hòa hợp của toàn thể nhân loại.[12] Những nguyên lý tâm linh này đã giải phóng tư duy kiến trúc, tạo ra những hình thái biểu đạt không gian hoàn toàn mới, vận hành như những không gian mở nơi mọi cá nhân thuộc mọi đức tin, văn hóa và nền tảng xã hội khác nhau đều có thể cùng nhau tụ họp, thiền định, chiêm nghiệm và cầu nguyện. Xung quanh tòa tháp trung tâm này, hệ thống các thiết chế xã hội, nhân đạo, giáo dục và khoa học sẽ được xây dựng đồng bộ.[13] Đồ án thiết kế của mỗi cơ sở thờ tự Bahá'í đều phản ánh và dung hợp các yếu tố sinh thái đặc thù của môi trường địa phương thông qua tiến trình tham vấn sâu sắc với cộng đồng cư dân bản địa.[14] Tất cả các công trình đều tuân thủ nghiêm ngặt đồ án mặt bằng gồm chín cạnh tương xứng cấu thành chín lối vào chính, nơi con số chín mang ý nghĩa biểu tượng tối cao cho sự hợp nhất và hoàn hảo. Tính đến nay, có tám cơ sở thờ tự cấp lục địa và hai cơ sở cấp địa phương đã được hoàn thành xây dựng trên khắp thế giới.[15]

Xem thêm

Chú thích

  1. ^ Călian, Florin George (ngày 1 tháng 8 năm 2021). "Editorial RES 2/2021". Review of Ecumenical Studies Sibiu (bằng tiếng Anh). 13 (2): 139–144. doi:10.2478/ress-2021-0017. S2CID 238206022.
  2. ^ Andrzej Piotrowski (2011), Architecture of Thought, U of Minnesota Press, p. 23
  3. ^ Steven J. Schloeder, Architecture in Communion: Implementing the Second Vatican Council through Liturgy and Architecture. (Ignatius Press: 1998): 23–24 and 234–238. ISBN 0-89870-631-9.
  4. ^ a b Hillenbrand, R. "Masdjid. I. In the central Islamic lands". Trong P.J. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (biên tập). Encyclopaedia of Islam Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.
  5. ^ a b "Religious Architecture and Islamic Cultures". Massachusetts Institute of Technology. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2006.
  6. ^ a b "Vocabulary of Islamic Architecture". Massachusetts Institute of Technology. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2006.
  7. ^ Hillenbrand, R. "Manara, Manar". Trong P.J. Bearman (biên tập). Encyclopaedia of Islam Online. Brill Academic Publishers.
  8. ^ Asher, Catherine B. (ngày 24 tháng 9 năm 1992). "Aurangzeb and the Islamization of the Mughal style". Architecture of Mughal India. Cambridge University Press. tr. 256.
  9. ^ "Mosque FAQ". The University of Tulsa. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 12 năm 2004. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2006.
  10. ^ Bierman, Irene A. (ngày 16 tháng 12 năm 1998). Writing Signs: Fatimid Public Text. University of California Press. tr. 150.
  11. ^ "Terms 1: Mosque". University of Tokyo Institute of Oriental Culture. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2006.
  12. ^ "Houses of Worship | Bahá'í World News Service (BWNS)". Bahá’í World News Service (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 7 năm 2019. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2021.
  13. ^ "Houses of Worship | Bahá'í World News Service (BWNS)". Bahá’í World News Service (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 7 năm 2019. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2021.
  14. ^ "Sacred Baha'i Architecture". bahai-library.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2021.
  15. ^ "Houses of Worship | Bahá'í World News Service (BWNS)". Bahá’í World News Service (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 7 năm 2019. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2021.

Tham khảo

Tập tin:Strechy Hall , Aligarh Muslim University.jpg
Kiến trúc một trường Đại học Hồi giáo
Tập tin:Be tho - Dai Nam Quoc Tu.jpg
Bệ thờ trong Kim Loan điện ở Đại Nam
  • Jeanne Halgren Kilde, When Church Became Theatre: The Transformation of Evangelical Church Architecture and Worship in Nineteenth-Century America. (Oxford University Press:2002). ISBN
  • Michael E. DeSanctis, Building from Belief: Advance, Retreat, and Compromise in the Remaking of Catholic Church Architecture.. (Liturgical Press:2002). ISBN
  • Richard Kieckhefer, Theology in Stone: Church Architecture from Byzantium to Berkeley. (Oxford University Press, USA: 2004). ISBN
  • Anne C. Loveland and Otis B. Wheeler, From Meetinghouse to Megachurch: A Material and Cultural History. (University of Missouri Press:2003). ISBN
  • Michael S. Rose, Ugly as Sin: Why They Changed Our Churches from Sacred Places to Meeting Spaces -- and How We Can Change Them Back Again. (Sophia Institute Press: 2001). ISBN
  • Steven J. Schloeder, Architecture in Communion: Implementing the Second Vatican Council through Liturgy and Architecture. (Ignatius Press: 1998). ISBN 0-89870-631-9.
  • R. Kevin Seasoltz, A Sense Of The Sacred: Theological Foundations Of Christian Architecture And Art. (Continuum International Publishing Group: 2005) ISBN
  • Bain, George. Celtic Art: The Methods of Construction. Dover, 1973. ISBN 0-486-22923-8.
  • Bamford, Christopher. Homage to Pythagoras: Rediscovering Sacred Science, Lindisfarne Press, 1994, ISBN 0-940262-63-0.
  • Calian, George. Sacred Spaces in Motion, RES, 2021, ISSN 2359-8107.
  • French, Aaron and Waldner, Katharina. Modernity and the Construction of Sacred Space, De Gruyter Oldenbourg 2024.
  • Critchlow, Keith (1970). Order In Space: A Design Source Book. Viking..
  • Critchlow, Keith (1976). Islamic Patterns: An Analytical and Cosmological Approach. Schocken Books. ISBN 0-8052-3627-9.
  • Hill, Marsha (2007). Gifts for the gods: images from Egyptian temples. New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 9781588392312..
  • Iamblichus; Waterfield, Robin; Critchlow, Keith; Translated by Robin Waterfield (1988). The Theology of Arithmetic: On the Mystical, Mathematical and Cosmological Symbolism of the First Ten Numbers. Phanes Press. ISBN 0-933999-72-0..
  • Johnson, Anthony: Solving Stonehenge, the New Key to an Ancient Enigma. Thames & Hudson 2008 ISBN 978-0-500-05155-9.
  • Lawlor, Robert: Sacred Geometry: Philosophy and practice (Art and Imagination). Thames & Hudson, 1989 (1st edition 1979, 1980, or 1982). ISBN 0-500-81030-3.
  • Lesser, George (1957–1964). Gothic cathedrals and sacred geometry. London: A. Tiranti..
  • Lippard, Lucy R.: Overlay: Contemporary Art and the Art of Prehistory. Pantheon Books New York 1983 ISBN 0-394-51812-8.
  • Michell, John. City of Revelation. Abacus, 1972. ISBN 0-349-12320-9.
  • Schloeder, Steven J., Architecture in Communion: Implementing the Second Vatican Council through Liturgy and Architecture. (Ignatius Press: 1998). ISBN 0-89870-631-9.
  • Steiner, Rudolf; Catherine Creeger (2001). The Fourth Dimension : Sacred Geometry, Alchemy, and Mathematics. Anthroposophic Press. ISBN 0-88010-472-4..
  • Schneider, Michael S.: A Beginner's Guide to Constructing the Universe: Mathematical Archetypes of Nature, Art, and Science. Harper Paperbacks, 1995. ISBN 0-06-092671-6.
  • Munazah Shakeel: Sacred Architecture of Kashmir: Syncretism of Spiritual Philosophies in Rethinking the Future, 2024.
  • Pennick, Nigel: Sacred Geometry: Symbolism and Purpose in Religious Structures.
  • West, John Anthony, Inaugural Lines: Sacred geometry at St. John the Divine, Parabola magazine, v.8, n.1, Spring 1983.

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Kiến_trúc_linh_thiêng&oldid=7942138”