Lý Sơn

Lý Sơn là một đặc khu thuộc tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam.

Trước đây, Lý Sơn được gọi là Cù lao Ré, theo cách lý giải của dân gian là "cù lao có nhiều cây Ré". Hòn đảo là vết tích còn lại của một núi lửa với 5 miệng, được hình thành cách đây khoảng 25-30 triệu năm. 5 ngọn núi là nguồn giữ các mạch nước ngầm chính cung cấp nguồn nước cho toàn bộ người dân trên đảo.

Đặc khu Lý Sơn trước đây là huyện đảo được tách ra từ huyện Bình Sơn của tỉnh Quảng Ngãi theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam năm 1992 và trở thành huyện đảo tiền tiêu từ khi đó. Nói về huyện đảo này, nhân dân địa phương có ca dao thủy trình:

Trực nhìn ngó thấy Bàn Than

Ba hòn lao Ré nằm ngang Sa Kỳ.

Địa lý

Đặc khu nằm về phía Đông Bắc tỉnh Quảng Ngãi, cách cảng Sa Kỳ thuộc xã Đông Sơn khoảng 15 hải lý về phía Đông.

Vào cuối kỷ Neogen (là một kỷ địa chất của đại Tân Sinh) đầu đệ Tứ, cách ngày nay khoảng 25 - 30 triệu năm, đảo Lý Sơn được hình thành di sự kiến tạo địa chấn với sự phun trào nham thạch của núi lửa. Hiện nay trên đảo có 5 hòn núi đều là chứng tích của núi lửa đã phun trào. Sự phun trào và tắt đi của núi lửa đã tạo nên những cảnh quan thiên nhiên kỳ thú trên đảo. Chúng còn trải trên bề mặt đảo ở phía nam một lớp đất bazan màu mỡ thích hợp cho nhiều loại cây trồng, đồng thời còn tạo nên những rạn đá ngầm là điều kiện tốt cho các loài thủy tộc sinh sống.

Đặc khu Lý Sơn gồm 2 đảo: đảo Lớn (Lý Sơn, hoặc gọi cù lao Ré), đảo Bé (cù lao Bờ Bãi) ở phía bắc đảo Lớn và hòn Mù Cu ở phía đông của đảo Lớn.

Theo Công văn số 2896/BNV-CQĐP ngày 27 tháng 5 năm 2025 của Bộ Nội vụ, đặc khu Lý Sơn sau sắp xếp có diện tích 10,40 km², dân số tính tới ngày 31/12/2024 là 25.639 người, mật độ dân số đạt 2.465 người/km²(số liệu thống kê tính đến ngày 31/12/2024 theo quy định tại Điều 6 Nghị quyết số 76/2025/UBTVQH15 ngày 14 tháng 4 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội).

Lịch sử

Các dấu vết khảo cổ từ thời văn hóa Sa Huỳnh có từ sớm hơn 200 năm trước công nguyên đã được tìm thấy trên đảo.

Vào nửa đầu thế kỷ 17, Chúa Nguyễn tổ chức Hải đội Hoàng Sa lấy người từ xã An Vĩnh, huyện Bình Sơn, phủ Quảng Ngãi ra quần đảo Hoàng Sa thâu lượm hàng hóa, khí cụ trên các tàu mắc cạn và đánh bắt hải sản quý hiếm mang về dâng nộp.

Danh sách các cai đội, suất đội thủy quân nhà Nguyễn được cử đi thực thi chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa:

• Phạm Quang Ảnh, được cử đi đo vẽ thủy trình Hoàng Sa tháng 1 năm Gia Long 14, Ất Hợi (1815), tên được lấy đặt tên cho đảo Quang Ảnh thuộc quần đảo Hoàng Sa.
• Phạm Văn Sinh, được cử đi đo vẽ bản đồ Hoàng Sa.
• Phạm Văn Nguyên, năm Minh Mạng 16 (1835) được cử đi xây dựng Hoàng Sa Tự tại đảo nay là đảo Phú Lâm quần đảo Hoàng Sa.
• Phạm Hữu Nhật, tức Phạm Văn Triều (1804-1854), được cử đi đo đạc Hoàng Sa năm 1837, tên được lấy đặt tên cho đảo Hữu Nhật thuộc quần đảo Hoàng Sa.

Trong chiến tranh Việt Nam, Lý Sơn là địa điểm mà Hải quân Hoa Kỳ đặt trạm ra đa để quan sát hoạt động của tàu thuyền dọc theo bờ biển Việt Nam. Ngày nay các trạm radar, như trạm rađa tầm xa N50, của Hải quân Việt Nam vẫn hoạt động trên đảo này.

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định hợp nhất thành tỉnh Nghĩa Bình.

Khi này, địa bàn các xã Bình Vĩnh và Bình Yến thuộc huyện Bình Sơn của tỉnh Nghĩa Bình.

Ngày 22 tháng 3 năm 1984, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 50-HĐBT về việc đổi tên xã Bình Vĩnh, xã Bình Yến thuộc huyện Bình Sơn của tỉnh Nghĩa Bình. Theo đó:

• Đổi tên xã Bình Vĩnh thành xã Lý Vĩnh.
• Đổi tên xã Bình Yến thành xã Lý Hải.

Ngày 30 tháng 6 năm 1989, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc phân vạch địa giới hành chính các tỉnh Nghĩa Bình, Phú Khánh và Bình Trị Thiên. Theo đó:

• Tỉnh Quảng Ngãi gồm thị xã Quảng Ngãi và 10 huyện: Bình Sơn, Trà Bồng, Sơn Tịnh, Sơn Hà, Tư Nghĩa, Minh Long, Nghĩa Hành, Mộ Đức, Đức Phổ, và Ba Tơ.
• Tỉnh Bình Định gồm Thành phố Quy Nhơn và 10 huyện: Hoài Ân, An Lão, Phù Mỹ, Phú Cát, An Nhơn, Tây Sơn, Vĩnh Thạnh, Vân Canh, Tuy Phước và Hoài Nhơn.
• Từ đây, các xã Lý Vĩnh và Lý Hải thuộc huyện Bình Sơn của tỉnh Quảng Ngãi.

Ngày 1 tháng 1 năm 1993, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 337-HĐBT về việc thành lập huyện Lý Sơn của tỉnh Quảng Ngãi. Theo đó:

• Thành lập huyện đảo Lý Sơn trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của các xã Lý Hải và Lý Vĩnh thuộc huyện Bình Sơn trước đây.
• Xã Lý Vĩnh là nơi đặt huyện lị của huyện Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi.

Ngày 1 tháng 12 năm 2003, Chính phủ ban hành Nghị định 145/2003/NĐ-CP về việc thành lập huyện Tây Trà; mở rộng thị trấn, thành lập xã đổi tên xã thuộc các huyện Bình Sơn, Lý Sơn các tỉnh Quảng Ngãi. Theo đó:

• Thành lập xã An Bình trên cơ sở 69 ha diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 398 người của xã Lý Vĩnh.
• Sau khi điều chỉnh, xã Lý Vĩnh còn lại 419 ha diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 11.059 người.
• Đổi tên xã Lý Vĩnh thành xã An Vĩnh.
• Đổi tên xã Lý Hải thành xã An Hải.

Ngày 10 tháng 1 năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 867/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Theo đó:

• Giải thể các xã An Bình, An Hải và An Vĩnh thuộc huyện Lý Sơn để thực hiện chính quyền 1 cấp.
• Sau khi giải thể các xã, huyện Lý Sơn có 10,39 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 22.174 người.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội khóa XV ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Theo đó, sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của tỉnh Quảng Ngãi và tỉnh Kon Tum thành tỉnh mới có tên gọi là tỉnh Quảng Ngãi.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1677/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Ngãi năm 2025. Theo đó, sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Lý Sơn thành đặc khu có tên gọi là đặc khu Lý Sơn.

Hành chính

Hiện nay, đặc khu Lý Sơn là đơn vị hành chính cấp xã, được chia thành 6 thôn: Bắc An Bình, Đông An Hải, Đông An Vĩnh, Đồng Hộ An Hải, Tây An Hải, Tây An Vĩnh.

Kinh tế - xã hội

Người dân trên đảo sống nhờ vào đánh bắt hải sản và trồng tỏi và hành. Tuy nhiên, việc khai thác cát ven bờ biển để trồng tỏi và hành đã gây ra những thiệt hại không nhỏ do hiện tượng xâm thực.

Từ tháng 9 năm 2014 ở Lý Sơn đã được kéo cáp ngầm vượt biển cung cấp điện lưới quốc gia cho hai đảo là An Vĩnh và An Hải (đảo Lớn) góp phần nâng cao đời sống của bà con trên đảo, kèm theo các dịch vụ nhà hàng khách sạn, ăn uống phát triển theo, huyện đảo đang hướng tới là một đảo du lịch trong tương lai.

Ngày 22 tháng 1 năm 2016, Công ty Điện lực Quảng Ngãi đã chính thức cấp điện cho 116 hộ dân trên đảo An Bình (đảo Bé)

Du lịch

Tỉnh Quảng Ngãi đã khai trương tuyến du lịch "biển đảo Lý Sơn" vào ngày 28 tháng 4 năm 2007. Du khách từ phường Cẩm Thành (thành phố Quảng Ngãi trước đây) đi theo Quốc lộ 24B về Cảng Sa Kỳ, sau đó ra đảo bằng tàu cao tốc và thuê xe máy để đến các di tích trên đảo. Khi lưu trú trên đảo, du khách sẽ được thưởng thức các món hải sản và các đặc sản gỏi tỏi, gỏi cá cơm, rong biển trộn (rau cum cúm), cháo nhum (cầu gai)...

Từ đảo lớn khách du lịch lại có thể đi cano sang đảo bé để tắm và bơi tại bãi dừa. Nước biển tại đây trong và sóng lặng.

Trên đảo có bốn di tích quốc gia: đình làng An Vĩnh (di tích liên quan đến hải đội Hoàng Sa bên trên), đình làng An Hải, Âm linh tự (nơi thờ cúng oan hồn, cô hồn và phối thờ tử sĩ Hoàng Sa - Trường Sa), Chùa Hang. Các di chỉ văn hóa Sa Huỳnh cũng đã được tìm thấy trên đảo, như suối Chình, xóm Ốc và đặc biệt là các dấu vết của văn hóa Chăm Pa. Và 24 chùa, am.

Ngày 13 tháng 7 năm 2007, UBND Tỉnh Quảng Ngãi đã ra quyết định công nhận Tuyến du lịch biển đảo Lý Sơn gồm các điểm du lịch tại huyện Lý Sơn theo các tuyến: Chùa Hang, Đình làng An Hải, Chùa Đục, Miệng núi Lửa, di tích lịch sử Hải đội Hoàng Sa - Trường Sa, Âm linh tự và một số nhà cổ tại huyện Lý Sơn.

Ngày 9 tháng 9 năm 2025, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có Quyết định số 3235/QĐ-BVHTTDL về việc xếp hạng di tích quốc gia đối với Danh lam thắng cảnh Cổng Tò Vò.

Huyện đảo được mệnh danh là "Vương quốc tỏi" vì sản phẩm tỏi có hương vị đặc biệt. Các hàm lượng chất có trong tỏi luôn cao hơn tỏi được trồng ở những nơi khác.

Hình ảnh

• Tàu đánh cá của ngư dân tại Lý Sơn
  Tàu đánh cá của ngư dân tại Lý Sơn
• Toàn cảnh đảo Lý Sơn nhìn từ xa
  Toàn cảnh đảo Lý Sơn nhìn từ xa
• Một phần quang cảnh đảo Lý Sơn
  Một phần quang cảnh đảo Lý Sơn
• Biển Lệ Thủy thuộc Dung Quất, đảo Lý Sơn ở phía chân trời
  Biển Lệ Thủy thuộc Dung Quất, đảo Lý Sơn ở phía chân trời
• Bãi tắm đảo Bé Lý Sơn
  Bãi tắm đảo Bé Lý Sơn
• Cổng chào trước khi vào đặc khu Lý Sơn
  Cổng chào trước khi vào đặc khu Lý Sơn

Xem thêm

• Lễ khao lề thế lính

Liên kết ngoài

• Website chính thức
• Trang thông tin hành chính Lưu trữ ngày 10 tháng 7 năm 2016 tại Wayback Machine
• Huyện đảo Lý Sơn - có thêm một di tích lịch sử - văn hóa quốc gia