Lễ hội miếu Bà Chúa Xứ

Lễ hội Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam còn gọi lễ Vía Bà là một lễ hội tín ngưỡng dân gian quy mô lớn, tổ chức từ 23 đến 27 tháng 4 âm lịch hàng năm tại Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang, thu hút trên 2 triệu lượt khách hành hương.

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam

Lễ hội bao gồm chuỗi nghi thức tâm linh (khai hội, lễ khai thủy, đăng sơn, thỉnh Bà, dâng hương, lễ phục hiện – rước tượng Bà xuống núi, lễ tắm tượng, lễ thỉnh sắc Thánh Mẫu, lễ Túc Yết – Xây Chầu, lễ Chánh Tế và Lễ Hồi Sắc) và các phần hội dân gian. Huyền tích về Bà Chúa Xứ ghi rằng tượng Bà được phát hiện trên đỉnh Núi Sam, không ai khiêng nổi ngoài chín cô gái đức hạnh (đồng trinh). Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ gắn kết bốn cộng đồng chủ yếu (Kinh, Khmer, Chăm, Hoa) tại Đồng bằng Sông Cửu Long, thể hiện ý nguyện cầu an, tài lộc và tri ân tiền nhân. Lễ hội có vai trò văn hóa – xã hội đa dạng: là di sản tinh thần khu vực, thu hút hàng triệu du khách thập phương, thúc đẩy kinh tế địa phương (du lịch tâm linh, kinh doanh hàng đặc sản, dịch vụ lễ vật) và duy trì sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc.

Lễ hội đã được công nhận là Lễ hội cấp Quốc gia từ năm 2001 và năm 2024 lễ hội được UNESCO ghi danh Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại.

Lịch sử và nguồn gốc

Nơi Bà Chúa Xứ Núi Sam ngự khi xưa

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam được xây lập từ thế kỷ XIX, gắn với nhân vật lịch sử Thoại Ngọc Hầu và công trình kênh Vĩnh Tế hoàn thành năm 1824. Truyền thuyết nổi tiếng nhất ghi lại rằng tượng Bà Chúa Xứ ban đầu được phát hiện trên đỉnh Núi Sam nhưng không ai khiêng được; chỉ 9 cô gái đồng trinh có thể đem tượng xuống địa điểm hiện miếu với thần lực nhẹ như lông hồng, rồi khối tượng trở nên nặng khi tới nơi miếu hiện tại. Người dân tin rằng Bà đã chọn vị trí này an nghỉ, nên liền lập miếu thờ. Có giả thiết khảo cổ nói tượng Bà có niên đại cổ và liên quan đến văn hóa Óc Eo – Phù Nam, ban đầu hình tượng là nam nhưng đã được “nữ hóa” theo tín ngưỡng thờ mẫu Việt Nam. Theo di chỉ lịch sử, miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam ra đời sau công trình khai hoang của Thoại Ngọc Hầu (1761–1829), vốn là Trấn thủ Vĩnh Thanh (An Giang cũ); nhiều sử liệu cho rằng chính quyền Nguyễn đã ban sắc cấp phép xây miếu khoảng năm 1820–1830.

Tổ chức

Lễ hội diễn ra chuẩn bị từ trước (văn nghệ, triển lãm ảnh) và tổ chức phần hội kèm theo các hoạt động văn hóa dân gian. Thời gian lễ hội thường rơi vào cuối tháng 4 âm lịch (giáp Tết Đoan Ngọ), kéo dài khoảng 5–6 ngày. Các nghi thức lớn thường gồm hai giai đoạn: lễ vào núi (Lễ Khai thủy, đăng sơn, thỉnh Bà, dâng hương, rước Bà từ núi xuống miếu) và lễ ở miếu (lễ tắm tượng, thỉnh sắc, lễ Túc Yết – Xây Chầu, chánh tế, hồi sắc).

Theo nghi thức truyền thống, lễ phục hiện (rước tượng Bà từ trên đỉnh Núi Sam xuống miếu) bắt đầu bằng Lễ Khai thủy (tẩm nước linh) và Đăng sơn (lên núi), sau đó là Thỉnh Thánh Mẫu và Dâng hương. Tiếp đến, đội lễ rước kiệu Bà từ trên đỉnh xuống dưới miếu. Toàn bộ nghi lễ diễn ra trang nghiêm với sự tham gia của Ban Quản trị miếu, bô lão (trưởng lão làng), quan chức địa phương và hàng ngàn tín đồ, du khách trong và ngoài nước. Sau khi rước tượng Bà về chân núi, các vị bô lão lại tổ chức sân khấu hóa tái hiện truyền thuyết rước tượng và lập miếu thờ như xưa.

Đêm 23/4 âm lịch diễn ra Lễ Tắm Bà (tắm tượng Bà bằng nước ướp hoa) – nghi lễ linh thiêng quan trọng nhất. Nửa đêm 24/4, sau nghi thức dâng lễ áo mão và xin phép Bà, tượng Bà được tắm gội, mặc áo mới với nghi thức trang trọng. Ngày 25/4 (Lễ chính) buổi chiều có Lễ Thỉnh Sắc: rước sắc (bài vị của Thoại Ngọc Hầu và phu nhân cùng chức sắc làng) từ lăng Thoại Ngọc Hầu về miếu Bà, với đoàn rước gồm trống chiêng, lân sư rồng, cờ phướn và kiệu nghi trượng. Đêm 25 rạng sáng 26/4 có Lễ Túc Yết – Xây Chầu – Đại Bội (tương tự kỳ yên ở đình làng Nam Bộ): tế heo quay nguyên con, trống chiêng hộ pháp, có bài văn tế dài ca ngợi công đức Bà và mời các vị thần linh cùng hiệp hưởng. Liền sau là hát bội trong lễ hội. 4h sáng 27/4 làm Lễ Chánh Tế (giống lễ đoàn cả của đình làng), chiều 27/4 làm Lễ Hồi Sắc để trả lại bài vị như ban đầu. Sau đó lễ hội chính kết thúc, nhiều khách vẫn đến tự do chiêm bái vào ngày 26-27 như các lễ tự do thông thường.

Văn hoá

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ thể hiện nhiều yếu tố văn hóa vật chất đặc trưng. Đồ lễ cúng Bà thường gồm mâm trái cây, heo quay nguyên con, gà luộc, xôi, hương đèn, rượu trà, vàng mã, cờ phướn, bài vị; có nghi lễ dâng quạt và mũ mão Bà (dâng áo mão) để tạc tượng Bà. Mọi nghi lễ đều gắn với tính sang trọng: kiệu Bà được trang trí hoa tươi, cờ phượng; long đình sơn son thếp vàng xuất hiện trong lễ rước sắc. Không gian thờ tại Miếu Bà và bệ đá trên đỉnh núi đều dựng bàn thờ có lư hương, thánh tích, tranh ảnh cung nghinh. Trang phục của nghi lễ là áo dài truyền thống (nhất là áo dài trắng của bô lão và các bậc cao niên), hay trang phục lễ tế và áo dài cách tân cho các thành viên ban tế. Đoàn múa lân-sư-rồng trong lễ rước tượng chính là một biểu tượng tín ngưỡng – thú văn hóa Nam Bộ không thể thiếu, tạo không khí hân hoan

Âm nhạc trong lễ hội bao gồm chiêng trống lễ (đặc biệt khi rước kiệu, múa lân), nhạc lễ (hành khúc, nhạc hầu đồng), hát văn, hát bội. Hát bội (cải lương sân khấu) diễn ra vào đêm chính (đêm 25/4), cung cấp yếu tố nghệ thuật văn hóa truyền thống. Ngoài ra, trong khu vực lễ hội thường có múa bóng, ca cổ, lễ hội đường phố, nhạc trẻ phục vụ phần hội. Quang cảnh lễ hội kết hợp yếu tố nghi lễ tâm linh và lễ hội giải trí: từ triều đình cổ truyền tới không gian vui chơi đương đại như chương trình âm nhạc, ẩm thực, thi đấu lân-sư-rồng, triển lãm tranh ảnh lễ hội.

Xã hội

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ đóng vai trò quan trọng trong xây dựng bản sắc cộng đồng và phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Về tín ngưỡng – văn hóa, lễ hội thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và sự giao thoa tín ngưỡng của bốn dân tộc Nam Bộ. Đây là dịp để thể hiện lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân, công thần khai canh (như Thoại Ngọc Hầu), đồng thời củng cố đức tin tôn kính Mẫu Thánh – Bà Chúa Xứ như một vị mẹ hiền che chở cho dân địa phương. Lễ hội cũng mang ý nghĩa văn hóa cộng đồng: qua các nghi lễ và trò chơi dân gian, người dân khẳng định mối liên kết văn hóa chung và đoàn kết xã hội giữa người Việt, Khmer, Chăm, Hoa trong vùng. Nghi thức tập trung đông tín đồ qua các thế hệ giúp truyền dạy giá trị đạo đức, lịch sử vùng đất và khẳng định bản sắc địa phương.

Về kinh tế – du lịch, Miếu Bà Chúa Xứ và lễ hội là điểm đến tâm linh hút khách bậc nhất miền Tây. Theo thống kê, Miếu Bà và Núi Sam đón “hàng triệu lượt khách trong và ngoài nước” mỗi năm. Các nguồn tin cho biết chỉ riêng mùa lễ hội Vía Bà 2026 có khoảng 1,8 triệu lượt (tháng 1–3/2026), và trung bình khoảng 5 triệu lượt khách mỗi năm, tập trung chủ yếu vào các tháng giáp Tết, mùa vía Bà từ tháng 4 đến tháng 5 âm lịch. Dòng khách hành hương này tạo ra thu nhập lớn cho địa phương: khách sạn, nhà nghỉ thường “kín phòng vào mùa cao điểm”; tiểu thương bán lễ vật, đặc sản địa phương có nguồn thu ổn định. Du lịch tâm linh từ đó trở thành cột trụ kinh tế cho khu vực (ăn uống, lưu trú, mua sắm). Các chương trình văn nghệ, lễ hội đường phố cũng phục vụ giải trí cho dân cư và du khách, vừa lưu giữ văn hóa địa phương vừa phát triển dịch vụ giải trí.

Liên kết ngoài

• Khai mạc tuần lễ quốc gia Lễ hội Vía bà Chúa Xứ
• Lễ hội Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam

Xem thêm

• Miếu Bà Chúa Xứ