Núi Non Nước
Núi Non Nước (tên cổ là Dục Thúy Sơn) là một danh thắng nằm tại nơi hợp lưu giữa sông Vân vào sông Đáy, gần cầu Ninh Bình trên tuyến đường sắt Bắc – Nam. Núi giữ vị trí án ngữ cửa ngõ phía đông kinh đô Hoa Lư và từng là nơi xây dựng thành Ninh Bình dưới triều Nguyễn. Đường lên đỉnh núi gồm 72 bậc đá chia thành 5 cấp. Trên đỉnh núi địa hình tương đối bằng phẳng, có cây xanh và lầu vọng cảnh phục vụ khách tham quan. Núi Non Nước đã được xếp hạng là di tích lịch sử và thắng cảnh cấp quốc gia đặc biệt quan trọng của Việt Nam,[1] cùng với núi Cá Voi, núi Cánh Diều và núi Kỳ Lân được xem là Tứ đại danh sơn - tức bốn ngọn núi nổi tiếng ở phường Hoa Lư - trung tâm tỉnh lỵ Ninh Bình.[2] Dưới chân núi có chùa Non Nước và đền thờ danh sĩ Trương Hán Siêu. Trên vách núi hiện còn lưu giữ nhiều bài thơ khắc đá của các thi sĩ như Trương Hán Siêu, Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Nguyễn Du, Thiệu Trị, Tự Đức, Ninh Tốn, Ngô Thì Sĩ, Nguyễn Khuyến, Tản Đà...[3]
Lịch sử và sự kiện
Xưa kia, núi là một vọng gác tiền tiêu án ngữ cửa ngõ phía đông kinh đô Hoa Lư. Đặc biệt, nơi đây còn gắn với sự kiện chuyển giao quyền lực quan trọng trong lịch sử dân tộc. Tại bến Vân Sàng dưới chân núi, Hoàng thái hậu Dương Vân Nga đã khoác áo long bào cho Lê Hoàn trước khi ông xuất quân chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất. Sự kiện ấy mở đầu cho chiến thắng vang dội của dân tộc và sự ra đời của triều Tiền Lê.[4]
Trương Hán Siêu là người có công lớn trong việc phát hiện và tôn vinh vẻ đẹp của núi Non Nước. Ông đặt tên núi là Dục Thúy Sơn, đồng thời là người đầu tiên đề thơ khắc đá tại đây, mở đầu cho truyền thống lưu bút của các tao nhân mặc khách khi đến thưởng ngoạn thắng cảnh. Dưới chân núi hiện còn có đền thờ Trương Hán Siêu và chùa Non Nước. Khu vực này ngày nay thuộc công viên Thúy Sơn của phường Hoa Lư. Sách Đại Nam nhất thống chí chép rằng: “Phía bắc núi có động, trong động có đền thờ Tam Phủ; sườn núi có một tảng đá gần sông khắc ba chữ ‘Khán Giao Đình’ (đỉnh xem giao long); phía tây nam có đền thờ Sơn Tinh và Thủy Tinh; trên đỉnh có chùa”. Ngọn núi này còn lưu dấu nhiều lớp trầm tích lịch sử. Từ thời Lý Nhân Tông, người Việt đã dựng tháp Linh Tế trên núi. Qua thời gian, tháp bị hư hại và đến đời Trần Hiển Tông, nhà sư Trí Nhu đã cho xây dựng lại, kéo dài suốt sáu năm (1337–1342) mới hoàn thành. Núi Non Nước cũng gắn bó với nhiều dấu ấn của Trương Hán Siêu trong thời Trần. Đến thời Hậu Lê, các vua còn dựng hành cung trên núi để du ngoạn. Triều Nguyễn tiếp tục cho xây nữ tường, chòi canh, xưởng đúc súng… biến nơi đây vừa là thắng cảnh vừa là vị trí quân sự quan trọng.[5]
Núi Non Nước từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng của nhiều thế hệ thi nhân, văn nhân Việt Nam. Hiếm có ngọn núi nào có trên 40 bài thơ văn khắc vào núi như núi Thuý và còn đến hàng trăm bài thơ vịnh cảnh của các nhà thơ qua các triều đại như các danh nhân: Trương Hán Siêu, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Lê Tương Dực, Phạm Bá Đàn, Nguyễn Nghi, Hoàng Quýnh Liệt, Nguyễn Huy Oánh, Ngô Phúc Lâm, Ngô Thì Sỹ, Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm, Ninh Tốn, Nguyễn Du, Minh Mạng, Thiệu Trị, Cao Bá Quát, Bùi Văn Dị, Nguyễn Hữu Tường, Phạm Bá Huyền, Phạm Huy Toại, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Xuân Ôn, Phạm Văn Nghị, Tự Đức, Từ Đạm, Trần Tâm, Tôn Thất Tĩnh, Nguyễn Đình Chuẩn, Từ Thiệp, Nguyễn Đình Giác, Nguyễn Tử Chấn, Nguyễn Quý Thứ, Trần Thiện Chính, Lê Hữu Thanh, Nguyễn Miên Thẩm, Vũ Duy Thanh, Vũ Phạm Khải, Tản Đà, Trương Quốc Dụng, Bùi Huy Tùng, Hoàng giáp Nguyễn Tư Giản, Hoàng giáp Lê Hữu Thanh, Tuần phủ Ninh Bình Trần Thiện Chính, Phan Đình Hòe,...
Hòn Non Nước nằm ở vị trí rất trọng yếu, án ngữ toàn bộ ngã ba sông Đáy, sông Vân, quốc lộ 10, đường sắt Bắc Nam và gần Quốc lộ 1. Dọc đường lên núi vẫn còn lô cốt với vết tích bom đạn thời chiến. Trên núi có tượng đài anh hùng Lương Văn Tụy.
Dưới thời Nguyễn, Núi Non Nước là một góc của Thành cổ Ninh Bình, là bức tường thành phía Bắc che chắn cho thành. Vì vậy núi còn có tên "Hộ Thành sơn".
Trong chiến dịch Quang Trung, cũng trên núi này, thượng tá Giáp Văn Khương làm nhiệm vụ đột kích đồn Hồi Hạc rồi leo lên đỉnh Non Nước mở đột phá khẩu.
Núi Non Nước còn có một số tên gọi khác nữa như: Băng Sơn, Lạc Sơn, Lạc Thuỷ, Sơn Thuỷ, Ngự Trấn Phòng Sơn, Hộ Thành Sơn, Thanh Hoa Ngoại Trấn Sơn, Trấn Hải Đài, Dục Thuý Sơn Hải Khẩu.[6] Gắn với lịch sử hình thành vùng đất Ninh Bình, núi Thúy - sông Vân trở thành hình ảnh biểu tượng độc đáo đặc trưng của phường Hoa Lư, trung tâm tỉnh Ninh Bình.
Các điểm du lịch
Lầu đón gió
Nghinh phong các (lầu đón gió) nằm giữa đỉnh núi Non Nước, được xây dựng từ thế kỷ XIV, là nơi Trương Hán Siêu cùng các tao nhân mặc khách tọa đàm ngâm thơ. Xưa trên đỉnh núi có tháp Linh Tế, được xây dựng năm 1091 thời nhà Lý, sau có bài "Linh Tế tháp ký" nổi tiếng của Trương Hán Siêu mô tả tháp này. Nhà chức trách Ninh Bình hiện đang có kế hoạch phục dựng lại tháp Linh Tế trên đỉnh núi Non Nước.[7]
Tượng đài Lương Văn Tụy
Anh hùng Lương Văn Tụy là một chiến sỹ cách mạng trẻ tuổi thời kỳ kháng chiến chống Pháp, người làng Lũ Phong, xã Quỳnh Lưu, tỉnh Ninh Bình. Năm 15 tuổi, Lương Văn Tụy đã bước vào hoạt động cách mạng. Năm 1929, anh được kết nạp vào một tổ chức thanh niên cộng sản ở Ninh Bình được gọi là Đội Võ trang tuyên truyền tỉnh Ninh Bình. Anh được giao nhiệm vụ làm liên lạc, in truyền đơn và các tài liệu bí mật.
Ngày 7/11/1929, để kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga và cổ vũ tinh thần đấu tranh của quần chúng, tổ chức cách mạng quyết định treo cờ búa liềm trên đỉnh núi Non Nước. Lương Văn Tụy là người được giao thực hiện nhiệm vụ đặc biệt này. Sau khi cắm cờ, anh còn nhanh trí buộc thêm hai quả lựu đạn giả dưới chân cột cờ khiến quân địch không dám tiếp cận tháo xuống ngay.
Ngày 18/11/1929, trong lúc mang báo Dân cày số 2 đến phát ở Yên Mô — trong đó có bài tường thuật và hình minh họa lá cờ trên đỉnh Dục Thúy — anh bị thực dân Pháp bắt giam tại nhà lao Ninh Bình. Ngày 28/4/1930, anh bị đưa ra xét xử tại Hà Nội rồi đày ra Côn Đảo. Năm 1932, theo chủ trương của Đảo ủy, anh cùng một số đồng chí vượt biển trở về đất liền nhưng gặp bão lớn và hy sinh khi mới 18 tuổi.
Để tưởng nhớ người chiến sĩ trẻ tuổi ấy, nhân dân Ninh Bình đã dựng tượng đài anh hùng Lương Văn Tụy trên đỉnh núi Non Nước. Tên ông còn được đặt cho Trường Trung học phổ thông chuyên Lương Văn Tụy — ngôi trường trung học nổi tiếng của tỉnh — cùng nhiều tuyến phố tại các đô thị. Cha anh là Lương Văn Thăng và cậu anh là Đinh Tất Miễn cũng được lấy tên đặt cho đường phố địa phương.
Đền thờ Trương Hán Siêu
Trương Hán Siêu được lập đền thờ tại chân núi Non Nước thuộc công viên Dục Thúy Sơn nằm bên ở thành phố Ninh Bình. Ngôi đền thường là nơi trao các giải thưởng văn hóa và khuyến học ở Ninh Bình như giải thưởng Trương Hán Siêu, giải thưởng học sinh giỏi,...
Trương Hán Siêu được nhân dân lập đền thờ dưới chân núi Non Nước, thuộc công viên Dục Thúy Sơn bên dòng sông Đáy ở Ninh Bình. Ngôi đền không chỉ là nơi tưởng niệm vị danh sĩ nổi tiếng thời Trần mà còn là địa điểm tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, khuyến học của địa phương như trao Giải thưởng Trương Hán Siêu, tuyên dương học sinh giỏi và các sự kiện giáo dục của tỉnh.
Đền Trương Hán Siêu được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh truyền thống, gồm ba gian Bái đường và hai gian Hậu cung. Công trình có hai tầng mái lợp ngói, các góc mái uốn cong đầu đao mềm mại. Trên nóc đền đắp hình “lưỡng long chầu nguyệt”, mang đậm phong cách kiến trúc cổ truyền Việt Nam. Chính diện đền treo bức đại tự chữ Hán “Trương Thăng Phủ Tư”. Trong Bái đường có cửa võng, hương án và hai giá bát bửu đặt hai bên. Gian cuối hậu cung đặt tượng đồng Trương Hán Siêu cùng hương án thờ tự trang nghiêm.
Chùa Non Nước
Ngay dưới chân núi Non Nước là chùa Non Nước - một ngôi chùa cổ được xây dựng từ thời vua Lý Nhân Tông. Năm 2006, chùa được tu bổ.
Từ thời Lý, ngôi chùa này đã xuất hiện tháp là nơi thờ Phật. Trong tháp đặt một tượng Phật chính và một số tượng phụ. Sang thế kỷ XIII, tháp được tách ra, thành hai kiến trúc riêng: chùa và tháp. Tháp không còn là chùa mà trở thành mộ sư. Chính vì vậy, đến đời Trần, tháp Linh Tế đổ vỡ. Đến năm 1337 thời vua Trần Hiến Tông, tháp Linh Tế được khởi công xây dựng lại. Người đứng lên chủ trì việc xây dựng tháp là nhà sư Trí Nhu (người phủ Tràng An, châu Đại Hoàng - tức là người Ninh Bình). Khi đang giữ chức Tả ty Lang trung, Tả giám Nghị đại phu, Trương Hán Siêu đã viết bài "Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký" (Bài ký tháp Linh Tế ở núi Dục Thúy), nhân việc tháp Linh Tế xây dựng lại xong. Trong bài ký đó, Trương Hán Siêu đã cho biết tháp Linh Tế xây dựng lại cao 4 tầng: "Tháp xây 4 tầng, đêm tỏa hào quang, kẻ xa người gần đều trông thấy rõ".
Cuối thời Hậu Lê tháp Linh Tế bị đổ vỡ. Điều này đã được Phạm Đình Hồ viết trong sách "Tam thương ngẫu lục": "Sau khi vạc đổi, Cung bỏ làm trường lương Tràng An, tháp Linh Tế cũng đổ nát".
Mỗi năm chùa Non Nước đón hàng nghìn lượt khách du lịch trong nước và quốc tế về tham quan.
Công viên Thúy Sơn
Công viên Thúy Sơn nằm dưới chân núi Non Nước, là không gian xanh kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên và các hoạt động vui chơi, giải trí của trung tâm thủ phủ Ninh Bình. Công viên được quy hoạch hài hòa với quần thể núi Non Nước, đền Trương Hán Siêu và Chùa Non Nước, tạo nên một điểm nhấn kiến trúc – cảnh quan đặc sắc bên dòng sông Đáy.
Không chỉ phục vụ nhu cầu tham quan, thư giãn của người dân và du khách, công viên còn góp phần tạo dựng diện mạo đô thị hiện đại, xanh và giàu bản sắc văn hóa cho phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình.
Động Thủy Thần
Động Thủy Thần gắn với một truyền thuyết dân gian giàu màu sắc huyền thoại về tình yêu giữa công chúa thủy cung và chàng trai đánh cá nghèo bên núi Non Nước. Tương truyền, con gái vua Thủy Tề trong một lần đội lốt cá ngược dòng sông du ngoạn đã bị một người thuyền chài quăng lưới bắt được. Ban đầu con cá được thả dưới gầm thuyền, nhưng người con trai của lão chài thường xuyên cho cá ăn, chăm sóc và động lòng thương nên đã lén thả cá trở về sông. Nhờ đó, công chúa được quay lại thủy cung.
Từ ngày trở về, nàng luôn nhớ ơn và đem lòng thương mến chàng trai tốt bụng. Xin phép vua cha, nàng hóa thành người trần để lên sống trên mặt đất và kết duyên cùng chàng. Khi ấy, gia đình chàng trai vừa trải qua cảnh khốn khó: cha mất, thuyền chìm, lưới chài cũng mất sạch. Chàng phải vào hang động ở núi Non Nước làm nơi trú ngụ, ngày ngày câu cá kiếm sống. Công chúa tìm đến, cùng chàng nên duyên vợ chồng. Dù cuộc sống nghèo khó, hai người vẫn yêu thương, gắn bó thủy chung. Câu chuyện đã trở thành một trong những truyền thuyết đẹp gắn với cảnh sắc sông nước và hang động ở vùng Ninh Bình, góp phần tạo nên nét huyền ảo cho danh thắng núi Non Nước.
Văn khắc ma nhai núi Non Nước
Núi Non Nước là nơi lưu giữ hệ thống văn khắc ma nhai tiêu biểu của Việt Nam.[8] Văn khắc Hán Nôm núi Non Nước đang được đề nghị UNESCO công nhận là di sản tư liệu thế giới.[9] Các văn khắc được chạm khắc trực tiếp trên vách đá và hang động của núi qua nhiều thời kỳ lịch sử, chủ yếu từ thời Trần đến thời Nguyễn. Nội dung văn khắc gồm thơ, văn, bút ký, đề danh và các bài ca ngợi thắng cảnh, phản ánh đời sống văn hóa, tư tưởng và lịch sử của vùng đất Ninh Bình.[10]
Hệ thống ma nhai tại núi Non Nước hiện còn 43 bài thơ văn chữ Hán và chữ Nôm của nhiều vua chúa, danh sĩ và văn nhân nổi tiếng như Trương Hán Siêu, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Tản Đà…[11] Các tác phẩm tập trung ca ngợi vẻ đẹp của Dục Thúy Sơn, vị thế chiến lược của vùng đất Hoa Lư, đồng thời thể hiện tinh thần yêu nước, tư tưởng nhân văn và cảm hứng trước non sông Đại Việt.
Hệ thống văn khắc ma nhai núi Non Nước không chỉ có giá trị về văn học, lịch sử và mỹ thuật mà còn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu về văn hóa, xã hội và lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ. Đây được xem là một “bảo tàng thơ văn trên đá” độc đáo của vùng đất cố đô Hoa Lư.[12]
Tứ đại danh sơn
Núi Non Nước cùng với núi Cánh Diều, núi Cá Voi và núi Kỳ Lân là những ngọn núi đá ở trung tâm Ninh Bình, được người xưa gọi là "Tứ đại danh sơn", tức 4 ngọn núi nổi tiếng của vùng đất này.[2] Mỗi ngọn núi gắn với nhiều huyền thoại dân gian nhưng đều phản ánh vẻ đẹp thiên nhiên và đời sống tinh thần của cư dân vùng đất cố đô. Núi Cánh Diều gắn liền với huyền thoại nàng tiên vì say mê cảnh đẹp trần gian nên hóa thành núi đá. Núi Non Nước được ví như con chim trả xanh soi bóng bên dòng sông nước bạc, đồng thời nổi tiếng là “bảo tàng thơ khắc đá” của nhiều tao nhân mặc khách qua các triều đại. Núi Kỳ Lân lưu truyền câu chuyện nàng quận chúa hy sinh thân mình cho quái vật Kỳ Lân để cứu dân lành. Núi Lớ gắn với giai thoại chàng Lớ xưa chỉ có một cái quần đùi nên khi đánh dậm phải khỏa thân ngâm mình dưới nước để mưu sinh nhưng đã dũng cảm cứu nàng quận chúa gặp nạn trong tình cảnh vừa éo le vừa khó xử.[13]
Hình ảnh
-
-
Bơi thuyền -
Vườn thú -
Bơi thuyền -
Cầu Ninh Bình nhìn từ chân núi
Bản mẫu:Du lịch Ninh Bình Bản mẫu:Di tích Việt Nam hạng đặc biệt
Liên kết ngoài
- ^ Xếp hạng 7 di tích quốc gia đặc biệt
- ^ a ă Khám phá Việt Nam: Tứ đại danh sơn của Ninh Bình
- ^ Dục Thúy Sơn - Núi thơ êm ả
- ^ Lung linh 'Non Nước' ngã ba sông
- ^ "Giới thiệu Núi Non Nước trên trang du lịch Việt Nam". Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 2 năm 2020.
- ^ Ngọn núi nào ở tỉnh Ninh Bình chỉ cao có 25m so với mực nước biển mà vẫn là "tâm điểm" hút người ta lên xem?
- ^ Núi Non Nước và sắc vàng hoa cúc.
- ^ Văn khắc Hán Nôm núi Non Nước: Hướng tới ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO
- ^ Ninh Bình tổ chức Tọa đàm quốc tế “Hành trình đến di sản tư liệu UNESCO – Ma nhai núi Non Nước”
- ^ Văn khắc Hán Nôm núi Non Nước: “Bảo tàng văn học” độc đáo
- ^ Văn khắc ma nhai núi Non Nước hướng tới Di sản tư liệu thế giới
- ^ Khơi mở tiềm năng Di sản tư liệu từ văn khắc Hán Nôm núi Non Nước, Ninh Bình
- ^ Ngọn núi hình cá voi nằm giữa hồ nước xanh như ngọc ở Ninh Bình hút du khách