Tào Quế
Tào Quế (tiếng Trung: 曹劌), hay còn được gọi là Tào Hối (曹翙) hay Tào Mạt (曹沫) (tranh cãi) là quan Đại phu nước Lỗ. Ông đã giúp Lỗ Trang công đánh bại quân Tề trong trận Trường Thược.
| Tào Quế | |
|---|---|
Sự nghiệp
Đánh bại quân Tề ở Trường Thược
Sau khi lên ngôi, Tề Hoàn công phong Quản Trọng làm Tướng quốc phụ trách triều chính. Năm 684 TCN, Tề Hoàn Công cử Bào Thúc Nha dẫn quân đánh Lỗ tại Trường Thược. Trước tình hình đó, Lỗ Trang công triệu tập quần thần bàn kế đối phó. Tào Quế, một nhân tài đang ẩn cư ở Đông Bình, xin được yết kiến gặp Lỗ Trang công. Sau khi được triệu về triều, Tào Quế trình bày chiến lược tùy cơ ứng biến thay vì kế hoạch định sẵn. Lỗ Trang Công đích thân cùng Tào Quế ra trận.[1]
Bào Thúc Nha, với kinh nghiệm chiến thắng trước đó trước quân Lỗ, tỏ ra chủ quan khinh địch. Ngay khi quân Lỗ tới nơi, ông lập tức ra lệnh tấn công. Tào Quế khuyên Lỗ Trang Công kiên nhẫn phòng thủ, không vội giao chiến khi quân Tề đang hăng hái. Quân Tề ba lần đánh trống thúc quân nhưng đều bị quân Lỗ cố thủ vững chắc. Đến khi nhuệ khí quân Tề suy giảm, Tào Quế mới đề nghị phản công. Quân Lỗ chỉ cần một hồi trống đã đánh tan đội hình quân Tề. Sau chiến thắng, Tào Quế giải thích nguyên nhân thắng lợi nằm ở chỗ nắm bắt được "khí thế" quân địch, chờ khi quân Tề kiệt sức mới xuất kích. Ông còn thận trọng quan sát dấu hiệu rối loạn của địch trước khi truy kích để tránh bị phục kích.[2] Lỗ Trang Công hết lời khen ngợi mưu lược của Tào Quế, phong ông làm Đại phu và ban thưởng hậu hĩnh cho Thi Bá vì đã tiến cử hiền tài. Trận Trường Thược trở thành điển hình về nghệ thuật "dĩ dật đãi lao" (lấy nhàn đợi mệt) trong lịch sử quân sự cổ đại.[3]
Can Gián Lỗ Trang công
Vào mùa hè năm thứ 23 dưới thời Lỗ Trang công (năm 671 TCN), Lỗ Trang công đã có một hành động gây nhiều tranh cãi khi quyết định sang nước Tề để chứng kiến lễ tế thần Xã. Theo quan niệm lễ nghi thời Chu, đây là một việc làm không phù hợp với địa vị và nghi thức dành cho bậc quân vương chư hầu. Tào Quế, một đại thần nổi tiếng với tài hùng biện và hiểu biết sâu rộng về lễ chế, đã dâng lời can ngăn Lỗ Trang công. Ông phân tích rằng lễ nghi là nền tảng để duy trì trật tự xã hội, quy định rõ ràng mối quan hệ trên dưới, thiết lập khuôn phép trong việc sử dụng ngân khố quốc gia. Những nghi thức như triều kiến, hội đàm giữa các nước chư hầu đều có quy tắc nghiêm ngặt, nhằm xác định địa vị tôn ti và tuân theo trật tự lớn nhỏ. Ngay cả việc xuất binh chinh phạt cũng phải dựa trên nguyên tắc trừng phạt những kẻ dám coi thường uy quyền của thiên tử. Tào Quế nhấn mạnh rằng, theo truyền thống, chư hầu phải đến triều kiến thiên tử, còn thiên tử thì tuần du khắp nơi để kiểm tra việc thực hiện các nghi lễ. Mọi hành vi của bậc quân vương đều được sử quan ghi chép cẩn thận để lưu truyền hậu thế. Nếu những ghi chép này không tuân thủ phép tắc, không chỉ làm tổn hại đến thanh danh của vị vua đương thời mà còn khiến con cháu đời sau hoang mang, không biết lấy đâu làm khuôn mẫu.[4] Mặc dù lời can gián đầy đạo lý và thuyết phục, Lỗ Trang công vẫn giữ nguyên ý định, không chịu nghe theo lời khuyên của Tào Quế.[5]
Tham khảo
- ^ Tả Khâu Minh. "庄公十年" [Trang Công năm thứ 10]. Tả truyện 左傳 (bằng tiếng Trung).
十年春，齐师伐我。公将战，曹刿请见。其乡人曰：「肉食者谋之，又何间焉。刿曰：「肉食者鄙，未能远谋。」乃入见。问何以战。公曰：「衣食所安，弗敢专也，必以分人。」对曰：「小惠未遍，民弗从也。」公曰：「牺牲玉帛，弗敢加也，必以信。」对曰：「小信未孚，神弗福也。」公曰：「小大之狱，虽不能察，必以情。」对曰：「忠之属也，可以一战，战则请从。」
[Mùa xuân năm thứ 10, quân Tề sang đánh nước ta (Lỗ). Trang Công chuẩn bị nghênh chiến, Tào Quế xin được yết kiến. Người cùng làng nói: "Việc đó đã có bọn 'thực nhục giả' (quan lại hưởng lộc) lo liệu, cần gì anh phải dính vào?" Tào Quế đáp: "Bọn 'thực nhục giả' tầm nhìn hẹp hòi, không biết lo xa." Rồi vào triều kiến vua. Ông hỏi: "Dựa vào đâu để chiến đấu?". Trang Công đáp: "Đồ ăn thức mặc, ta không dám giữ riêng, nhất định chia cho người khác." Tào Quế bảo: "Ân huệ nhỏ chưa trải khắp, dân chúng không theo." Trang Công nói: "Lễ vật tế thần không dám tăng giảm, nhất định giữ chữ tín." Tào Quế đáp: "Tín nhỏ chưa đủ thuyết phục, thần linh không ban phúc." Trang Công lại nói: "Các vụ kiện dù lớn nhỏ, tuy không xét hết được, nhưng nhất định xử theo tình thực." Tào Quế gật đầu: "Đó là lòng trung thành, có thể đánh một trận. Nếu đánh, xin cho tôi đi theo."] - ^ Tả Khâu Minh. "庄公十年" [Trang Công năm thứ 10]. Tả truyện 左傳 (bằng tiếng Trung).
公与之乘。战于长勺。公将鼓之。刿曰；「未可。」齐人三鼓，刿曰：「可矣。」齐师败绩。公将驰之。刿曰：「未可。」下，视其辙，登，轼而望之，曰：「可矣。」遂逐齐师。
[Trang Công cùng Tào Quế lên một cỗ xe. Hai bên giao chiến ở Trường Thược. Trang Công định đánh trống thúc quân, Tào Quế ngăn lại: "Chưa được!" Quân Tề đánh trống ba lần, Tào Quế mới nói: "Được rồi!" Quân Tề đại bại. Trang Công định đuổi theo, Tào Quế lại ngăn: "Chưa được!" Ông xuống xe, xem vết xe ngựa của quân Tề, rồi lên xe, vịn thành xe ngóng trông, sau đó mới nói: "Được rồi!" Thế là quân Lỗ bèn đuổi theo đánh tan quân Tề.] - ^ Tả Khâu Minh. "襄公十年" [Tương Công năm thứ 10]. Tả truyện 左傳 (bằng tiếng Trung).
既克，公问其故。对曰：「夫战，勇气也，一鼓作气，再而衰，三而竭。彼竭我盈，故克之。夫大国难测也，惧有伏焉。吾视其辙乱，望其旗靡，故逐之。」
[Sau khi thắng trận, Trang Công hỏi nguyên do. Tào Quế đáp: "Việc chiến tranh là dựa vào khí thế. Lần đánh trống đầu tiên, khí thế dâng cao; lần thứ hai đã suy giảm; đến lần thứ ba thì cạn kiệt. Khi địch kiệt lực mà ta sung mãn, nên mới thắng được. Nước lớn khó lường, sợ có mai phục. Tôi xem vết xe ngựa của họ hỗn loạn, ngắm cờ xí đổ nghiêng, nên mới quyết định truy kích."] - ^ Tả Khâu Minh. "庄公二十三年" [Trang Công năm thứ 23]. Tả truyện 左傳 (bằng tiếng Trung).
二十三年夏，公如齐观社，非礼也。曹刿谏曰：「不可。夫礼，所以整民也。故会以训上下之则，制财用之节；朝以正班爵之义，帅长幼之序；征伐以讨其不然。诸侯有王，王有巡守，以大习之。非是，君不举矣。君举必书，书而不法，后嗣何观？」
[Năm thứ 23, mùa hè, Trang Công sang nước Tề dự lễ Xã, như thế là trái lễ. Tào Quế can rằng: "Không nên làm thế. Lễ là để chỉnh đốn dân chúng. Hội họp là để rèn kỷ cương trên dưới, quy chế chi tiêu hợp lý. Triều kiến là để phân rõ tôn ti trật tự, dẫn dắt đạo lớn nhỏ. Chinh phạt là để trừng phạt kẻ vô đạo. Chư hầu phải triều kiến thiên tử, thiên tử phải tuần thú để tập hợp đại lễ. Không phải những việc đó thì vua không nên làm. Hành động của vua tất sẽ được ghi chép, nếu ghi lại mà không đúng phép tắc, hậu thế sẽ nhìn vào đâu?"] - ^ Tả Khâu Minh. "鲁语上" [Lỗ Ngữ Thượng]. Quốc ngữ 国语 (bằng tiếng Trung). Quyển 4.
庄公如齐观社。曹刿谏曰："不可。夫礼，所以正民也。是故先王制诸侯，使五年四王、一相朝。终则讲于会，以正班爵之义，帅长幼之序，训上下之则，制采用之节，其间无由荒怠。夫齐弃太公之法而观民于社，君为是举而往之，非故业也，何以训民？土发而社，助时也。收攟而蒸，纳要也。今齐社而往观旅，非先王之训也。天子祀上帝，诸侯会之受命焉。诸侯祀先王、先公，卿大夫佐之受事焉。臣不闻诸侯相会祀也，祀又不法。君举必书，书而不法，后嗣何观？"公不听，遂如齐。
[Trang Công sang Tề dự lễ Xã. Tào Quế can rằng: "Không nên làm thế! Lễ là để uốn nắn dân chúng. Bởi vậy, tiên vương quy định chư hầu phải năm năm bốn lần triều kiến thiên tử, một lần chư hầu tương triều. Cuối cùng hội họp là để chỉnh đốn ngôi thứ phải nghĩa, dẫn dắt trật tự lớn nhỏ, rèn kỷ cương trên dưới, định chừng mực chi tiêu, không được buông thả lười nhác. Nay nước Tề bỏ phép tắc của Thái Công mà tổ chức lễ Xã để cho dân xem, bệ hạ lại thân hành đến dự - đó không phải là việc làm theo cổ chế, lấy gì dạy dân? Đúng lễ, chỉ khi đắp đàn Xã tế thần để cầu mùa (xuân thu), hoặc thu hoạch xong tế báo (đông tế) là hợp thời. Nay nước Tề mở lễ Xã còn bệ hạ đi xem hội họp, đó không phải là lời dạy của tiên vương! Thiên tử tế Thượng đế, chư hầu dự lễ để nhận mệnh. Chư hầu tế tiên vương, tiên công, khanh đại phụ giúp việc để nhận chức. Thần chưa nghe chư hầu tự tụ họp mà tế lễ bao giờ, huống chi lễ này còn phi pháp nữa! Việc vua làm tất bị sử sách ghi lại. Nếu ghi mà không đúng phép, hậu thế sẽ nhìn vào đâu?" Vua không nghe, vẫn cứ sang Tề.]