Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Tìm kiếm cảm giác

Tìm kiếm cảm giác (Sensation seeking) hay tìm cảm giác mạnh hay còn gọi là tìm kiếm sự hứng thú hay tìm cảm giác hứng khởi là một đặc điểm tính cách được định hình từ việc tìm kiếm các trải nghiệm và cảm xúc "đa dạng, mới lạ, phong phú và mãnh liệt" thông qua sự sẵn sàng "chấp nhận các rủi ro tài chính (hao tiền tốn của), pháp lý, xã hội cho đến bất chấp nguy hại về sức khỏe, tính mạng vì những trải nghiệm đó."[1][2] Thuật ngữ "tìm kiếm cảm giác" được nhà nghiên cứu Marvin Zuckerman thuộc Đại học Delaware phát triển.[3] Để đánh giá đặc điểm này, Marvin Zuckerman đã tạo ra một trắc nghiệm tính cách gọi là Thang đo tìm kiếm cảm giác. Bài kiểm tra này đánh giá sự khác biệt của từng cá nhân về sở thích kích thích giác quan, có những người thích sự kích thích mạnh và thể hiện hành vi biểu lộ ham muốn cảm giác lớn hơn, và có những người thích sự kích thích giác quan thấp. Thang đo là một bảng câu hỏi được thiết kế để đo lường mức độ kích thích mà một người yêu cầu và mức độ họ tận hưởng sự phấn khích đó. Zuckerman giả thuyết rằng những người tìm kiếm cảm giác cao cần nhiều sự kích thích để đạt được Mức độ kích thích tối ưu. Khi sự kích thích hoặc đầu vào giác quan không được đáp ứng, người đó sẽ cảm thấy trải nghiệm thật khó chịu.[4]

Trò chơi nhảy từ thân tàu xuống biển
Thể thao mạo hiểm với trò leo núi

Các đặc điểm

Nghiên cứu của Zuckerman đã phát hiện ra rằng những người tìm kiếm cảm giác cao có xu hướng tìm kiếm mức độ kích thích cao trong cuộc sống hàng ngày của họ. Thang đo dự đoán mức độ mọi người chịu đựng các phiên cách ly giác quan. Tìm kiếm cảm giác gia tăng theo độ tuổi từ thời thơ ấu đến tuổi vị thành niên. Các nghiên cứu chỉ ra rằng nó gia tăng trong độ tuổi từ 10-15 và duy trì ổn định hoặc giảm dần sau đó.[6] Tuy nhiên, sự nhạy cảm với sự nhàm chán vẫn ổn định trong suốt cuộc đời, không giống như các khía cạnh khác của tìm kiếm cảm giác.[7] Sự khác biệt đáng kể về giới tính đã được chỉ ra trong việc tìm kiếm cảm giác, với nam giới đạt điểm cao hơn đáng kể so với nữ giới.[7] Trong các mẫu khảo sát tại Mỹ cho thấy nam giới vượt trội hơn hẳn nữ giới về tổng điểm tìm kiếm cảm giác, tìm kiếm mạo hiểm và phiêu lưu, nhạy cảm với sự nhàm chán và sự phóng túng. Các nghiên cứu ở Úc, Canada và Tây Ban Nha cũng tìm thấy những khác biệt giới tính tương tự về tổng điểm tìm kiếm cảm giác, tìm kiếm mạo hiểm và phiêu lưu, và nhạy cảm với sự nhàm chán. Tình trạng hôn nhân cũng liên quan đến tìm kiếm cảm giác, khi các nghiên cứu cho thấy nam giới đã ly hôn có xu hướng có đặc điểm này cao hơn so với nam giới độc thân hoặc đã kết hôn.[7] Phiên bản gần đây nhất của Thang đo Tìm kiếm Cảm giác (SSS-V) đã chứng minh được độ giá trị và độ tin cậy ở mức trung bình.[8] Nó đã được điều chỉnh để sử dụng cho trẻ em.[9]

 
Khám phá hang động sâu thẳm hun hút

Tìm kiếm cảm giác có thể được chia thành bốn đặc điểm:[2][10]

  • Tìm kiếm mạo hiểm và cảm giác mạnh: Mong muốn tham gia các hoạt động ngoài trời liên quan đến những cảm giác khác thường, cảm giác mạnh và rủi ro, chẳng hạn như nhảy dù, lặn biển, đua xe, lái xe tốc độ cao và bay lượn. Rủi ro không phải là một phần thiết yếu của đặc điểm này, vì nhiều hoạt động liên quan đến nó không mang tính rủi ro, nhóm hành vi Tìm kiếm mạo hiểm và phiêu lưu lệch lạc. Tuy nhiên, rủi ro có thể bị phớt lờ, chấp nhận hoặc giảm thiểu và thậm chí có thể được coi là yếu tố làm tăng thêm sự phấn khích của hoạt động.[1]
  • Tìm kiếm trải nghiệm: Chỉ về những trải nghiệm giác quan hoặc tinh thần mới mẻ thông qua các lựa chọn phi truyền thống, bao gồm cả trải nghiệm ảo giác, sự không tuân thủ xã hội và mong muốn kết giao với những người khác thường. Trào lưu "Phượt" (du lịch bụi bằng xe máy) phát triển mạnh mẽ, phản ánh nhu cầu Tìm kiếm trải nghiệm. Tuy nhiên, nó cũng biến tướng thành việc chinh phục các cung đường nguy hiểm (như Tà Xùa, các đèo dốc hiểm trở) bất chấp an toàn, thể hiện rõ đặc tính chấp nhận rủi ro. Chúng ta mong muốn trong cuộc sống của bản thân không chỉ có được sự an ủi về tinh thần mà còn có được sự thăng hoa cảm xúc, mong muốn có được một cuộc sống hạnh phúc và tràn trề sức sống, cần luôn đón nhận những thách thức của các sự việc mới[11] Chúng ta phải nỗ lực tìm kiếm sự hứng thú trong các sự việc, tìm kiếm thử thách mới, đồng thời thể nghiệm một số phát hiện mới, từ bỏ cuộc sống vô vị, nhàm chán.[12]
  • Sự phóng túng (Disinhibition): Ưa thích các hoạt động "mất kiểm soát" như những bữa tiệc hoang dại bất tận, uống rượu và các hoạt động bất hợp pháp. Biểu hiện chủ yếu qua các hình thức cờ bạc truyền thống (các trò đỏ đen, lô đề, xóc đĩa) hoặc những hành vi phá vỡ quy tắc xã hội nhỏ lẻ. Các tệ nạn như sử dụng chất kích thích trong quán bar, vũ trường ("bay lắc") là biểu hiện điển hình của yếu tố Phóng túng/Mất ức chế, nơi người tham gia tìm kiếm sự thoát ly khỏi sự nhàm chán, buồn tẻ của cuộc sống thường nhật. Biểu hiện nghỉ dưỡng ở nơi độc lạ, đi đến những điểm độc lạ có thể có một vài lợi ích giáo dục, nhưng dành dụm khoản tiền khó nhọc mới kiếm được chỉ để tiêu xài cho một kỳ nghỉ đắt đỏ đồng nghĩa bạn sẽ không có số tiền đó để tạo dựng của cải.[13]
  • Nhạy cảm với sự nhàm chán: Sự không chịu đựng được các trải nghiệm lặp đi lặp lại, đơn điệu và cảm giác bồn chồn khi không có gì mới để làm, sự mong muốn đến những chốn náo nhiệt, thị phi. Không chịu được sự lặp lại hoặc những người tẻ nhạt, vô vị và bồn chồn trong những tình cảnh như vậy. Trên thế giới có vô vàn những việc mang lại sự hứng thú, phải biết sống một cuộc sống đơn giản nhưng không nhàm chán, hứng thú mà không cô độc.[5]

Hành vi

Tìm kiếm cảm giác có liên quan đến tốc độ lái xe, với cả nam và nữ có mức tìm kiếm cảm giác cao đều có nhiều khả năng tham gia vào việc lái xe quá tốc độ.[7] Những người tìm kiếm cảm giác cao có nhiều khả năng phớt lờ luật lệ giao thông và tham gia vào các hành vi rủi ro cao liên quan đến tai nạn hoặc va chạm dẫn đến thương tích cho người lái xe. Lòng tự trọng và nhận thức rủi ro cũng là những biến số ảnh hưởng đến việc tìm kiếm cảm giác và lái xe nguy hiểm.[14] Việc sử dụng rượu bia đã được liên hệ tìm kiếm cảm giác, đặc biệt là các thang đo phụ về sự phóng túng và tìm kiếm trải nghiệm.[7] Ảnh hưởng của bạn bè và tìm kiếm cảm giác dường như củng cố lẫn nhau trong tác động của chúng đối với việc sử dụng chất kích thích. Nghiên cứu đã phát hiện ra rằng mức độ tìm kiếm cảm giác của bạn bè có khả năng dự báo việc sử dụng ma túy. Hơn nữa, các cá nhân có xu hướng kết giao với những người bạn có mức độ tìm kiếm cảm giác tương tự như mình, tiếp tục ảnh hưởng đến việc sử dụng ma túy và rượu.[7] Ngoài ra, cần sa, các chất kích thích tâm thần (như methamphetamine/ma túy đá) và thuốc gây ảo giác cũng liên quan đến việc tìm kiếm trải nghiệm và cảm giác.[15]

Những người tìm kiếm cảm giác cao cũng có xu hướng tham gia vào hành vi tình dục rủi ro cao như đa bạn tình, trăng hoa, lăng nhăng,[16] và không sử dụng bao cao su để bảo vệ bản thân khỏi bệnh tình dục.[7] Họ cũng có xu hướng có thái độ tình dục phóng khoáng. Hành vi tình dục rủi ro đặc biệt liên quan đến khía cạnh phóng túng của tìm kiếm cảm giác. Những người tìm kiếm cảm giác cao cũng có nhiều khả năng không chung thủy với bạn đời trong khi đang ở trong một mối quan hệ lãng mạn đã cam kết.[7] Những người tìm kiếm cảm giác cao độ cũng thích nghe nhạc kích thích như hard rock hơn là nhạc cụ cổ điển.[7] Những người tìm kiếm cảm giác cao cũng có nhiều khả năng thích tranh siêu thực hơn tranh hiện thực[17] hoặc các hình thức nghệ thuật gây khó chịu (được định nghĩa là sự hiện diện của nội dung bạo lực, hung hăng hoặc các chủ đề về cái chết và sự tuyệt vọng).[18] Nam tính truyền thống, áp lực bạn bè, tìm kiếm cảm giác và hành vi rủi ro đều là những yếu tố tương quan với nhau. Nghiên cứu cho thấy các nam sinh viên đại học tuân theo nam tính truyền thống có nhiều khả năng tham gia vào mức độ tìm kiếm cảm giác và hành vi rủi ro cao hơn so với nữ giới.[19]

Mẫu nhân cách

Zuckerman bắt đầu nghiên cứu đặc điểm tính cách mà sau này ông gọi là "tìm kiếm cảm giác" vào năm 1969. Zuckerman lập luận rằng tìm kiếm cảm giác là một trong số ít "đặc điểm cốt lõi" có thể được sử dụng để mô tả tính cách con người. Mặc dù các nhà nghiên cứu khác bao gồm Hans Eysenck, và Bảng kiểm nhân cách NEO sửa đổi của Costa và McCrae coi đặc điểm này có liên quan đến hướng ngoại, các nghiên cứu phân tích nhân tố do Zuckerman thực hiện cho thấy tìm kiếm cảm giác tương đối độc lập với các chiều kích lớn khác của nhân cách. Một số nghiên cứu đã tìm thấy mối tương quan tích cực giữa tìm kiếm cảm giác, đặc biệt là thành phần tìm kiếm trải nghiệm, với cởi mở với trải nghiệm.[7] Ngoài ra, mối tương quan tiêu cực đã được tìm thấy giữa sự dễ chịu từ NEO-PI-R và tổng điểm tìm kiếm cảm giác, cũng như các thang đo phụ về nhạy cảm với sự nhàm chán và sự phóng túng. Nhân tố trung thực-khiêm tốn của mô hình HEXACO đã được chứng minh là có tương quan tiêu cực với các hành vi tìm kiếm cảm giác và chấp nhận rủi ro.[20] Trong mô hình nhân cách năm yếu tố thay thế của Zuckerman, tìm kiếm cảm giác đã được đưa vào như một khía cạnh của đặc điểm rộng hơn là tìm kiếm cảm giác xung động.[21]

Trong mô hình nhân cách "Ba Yếu tố Lớn" của Eysenck, tìm kiếm cảm giác xung động có liên quan chặt chẽ nhất với tính loạn thần và trong Năm đặc điểm tính cách lớn thì nó chủ yếu liên quan đến tính tận tâm (thấp). Tìm kiếm cảm giác có mối tương quan mạnh mẽ với thang đo tìm kiếm sự mới lạ trong Bảng kiểm Khí chất và Tính cách của Cloninger.[1] Hơn nữa, ông trình bày bằng chứng[22][23] cho thấy đặc điểm này chịu ảnh hưởng từ gen. Những người mắc rối loạn lưỡng cực có nhiều khả năng tham gia vào các hành vi rủi ro xã hội. Ngoài ra, khi so sánh những người mắc rối loạn lưỡng cực và những người không mắc trên thang đo SSS-V, người ta thấy rằng những người mắc rối loạn lưỡng cực đạt điểm thấp trên thang đo tìm kiếm mạo hiểm và phiêu lưu, nhưng lại cao trên thang đo sự phóng túng.[24] Những người tìm kiếm cảm giác có xu hướng thích các nghề nghiệp liên quan đến các hoạt động mới lạ, kích thích và độc đáo cũng như các nhiệm vụ phi cấu trúc đòi hỏi sự linh hoạt, chẳng hạn như các nghề nghiệp khoa học và dịch vụ xã hội. Những người tìm kiếm cảm giác thấp có xu hướng thích các nhiệm vụ có cấu trúc chặt chẽ, được xác định rõ ràng liên quan đến trật tự và quy trình như nội trợ hoặc giảng dạy.[7]

Xem thêm

Chú thích

  1. ^ a b c Zuckerman, Marvin (2009). "Chapter 31. Sensation seeking". Trong Leary, Mark R.; Hoyle, Rick H. (biên tập). Handbook of Individual Differences in Social behavior. New York/London: The Guildford Press. tr. 455–465. ISBN 978-1-59385-647-2.
  2. ^ a b Masson, Maxime; Lamoureux, Julie; de Guise, Elaine (tháng 10 năm 2019). "Self-reported risk-taking and sensation-seeking behavior predict helmet wear amongst Canadian ski and snowboard instructors". Canadian Journal of Behavioural Science. 52 (2): 121–130. doi:10.1037/cbs0000153. S2CID 210359660.
  3. ^ "Sensation Seeking Scale (SSS)". Decision Making Individual Differences Inventory (DMIDI). Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2012.
  4. ^ Larsen, Randy J.; David. M. Buss (2008). Personality Psychology; Domains of Knowledge about human nature (ấn bản thứ 3). New York: McGraw Hill. tr. 223.
  5. ^ a b Nguyễn Gia Linh (biên soạn), 11 lời khuyên dành cho thế hệ trẻ của Bill Gates, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, Hà Nội, năm 2011, trang 153
  6. ^ Steinberg, L.; Albert, D.; Cauffman, E.; Banich, M.; Graham, S.; Woolard, J. (2008). "Age differences in sensation seeking and impulsivity as indexed by behavior and self-report: Evidence for a dual systems model". Developmental Psychology. 44 (6): 1764–1778. doi:10.1037/a0012955. PMID 18999337.
  7. ^ a b c d e f g h i j k Roberti, Jonathan W. (2004). "A review of behavioral and biological correlates of sensation seeking". Journal of Research in Personality. 38 (3): 256–279. doi:10.1016/S0092-6566(03)00067-9.
  8. ^ Zuckerman, Marvin (2007). "The sensation seeking scale V (SSS-V): Still reliable and valid". Personality and Individual Differences. 43 (5): 1303–1305. doi:10.1016/j.paid.2007.03.021.
  9. ^ Russo, Mary F.; Lahey, Benjamin B.; Christ, Mary Anne G.; Frick, Paul J.; McBurnett, Keith; Walker, Jason L.; Loeber, Rolf; Stouthamer-Loeber, Magda; Green, Stephanie (1991). "Preliminary development of a sensation seeking scale for children". Personality and Individual Differences. 12 (5): 399–405. doi:10.1016/0191-8869(91)90056-H.
  10. ^ "Decision Making Individual Differences Inventory - Sensation Seeking Scale". sjdm.org.
  11. ^ Nguyễn Gia Linh (biên soạn), 11 lời khuyên dành cho thế hệ trẻ của Bill Gates, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, Hà Nội, năm 2011, trang 154
  12. ^ Nguyễn Gia Linh (biên soạn), 11 lời khuyên dành cho thế hệ trẻ của Bill Gates, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, Hà Nội, năm 2011, trang 154-155
  13. ^ Rich Habits: Thói quen thành công của những triệu phú tự thân (Tựa gốc: Rich Habits: The Daily Success Habits of Wealthy Individuals), Thomas C. Corley, người dịch Thảo Trần, Nhà xuất bản Hồng Đức (trực thuộc Hội Luật gia Việt Nam), Hà Nội, năm 2020, ISBN 978-604-9925-38-2, Quyết định xuất bản số 1463/QĐ-NXBHĐ, ngày 23/10/2020, trang 177
  14. ^ Herrero-Fernández, David; Bogdan-Ganea, Smaranda R.; Setién-Suero, Esther; Martín-Ayala, Juan Luis (tháng 9 năm 2024). "The role of subjective risk perception and self-esteem in the relationship between sensation seeking and aberrant behaviors on the road: A moderated-moderation model". Journal of Safety Research (bằng tiếng Anh). 90: 31–42. doi:10.1016/j.jsr.2024.06.003. ISSN 0022-4375. PMID 39251288.
  15. ^ Brajković, Lovorka; Jelinčić, Klara; Kopilaš, Vanja (ngày 18 tháng 11 năm 2022). "Relationship Between Dark Triad, Coping Styles, Sensation Seeking And Substance Use Among Youth". The Open Psychology Journal (bằng tiếng Anh). 15 (1). doi:10.2174/18743501-v15-e2210120. ISSN 1874-3501.
  16. ^ McCoul, Maryann D.; Haslam, Nick (2001). "Predicting high risk sexual behaviour in heterosexual and homosexual men: The roles of impulsivity and sensation seeking". Personality and Individual Differences. 31 (8): 1303. doi:10.1016/S0191-8869(00)00222-1.
  17. ^ Furnham, Adrian; Avison, Margaret (1997). "Personality and preference for surreal paintings". Personality and Individual Differences. 23 (6): 923. doi:10.1016/S0191-8869(97)00131-1.
  18. ^ Rawlings, David (2003). "Personality correlates of liking for 'unpleasant' paintings and photographs". Personality and Individual Differences. 34 (3): 395–410. doi:10.1016/S0191-8869(02)00062-4.
  19. ^ Merdassa, Adugna Bersissa (ngày 30 tháng 12 năm 2023). "Traditional masculinity, peer pressure, and sensation seeking as correlates of risky behaviours". International Journal of Adolescence and Youth (bằng tiếng Anh). 29 (1). doi:10.1080/02673843.2023.2298087. ISSN 0267-3843.
  20. ^ de Vries, R.E., de Vries, A., & Feij, J.A. (2009). Sensation seeking, risk-taking, and the HEXACO model of personality. Personality and Individual Differences, 47, pp. 536-540.
  21. ^ Zuckerman, Marvin; Michael Kuhlman, D.; Thornquist, Mary; Kiers, Henk (1991). "Five (or three) robust questionnaire scale factors of personality without culture". Personality and Individual Differences. 12 (9): 929. doi:10.1016/0191-8869(91)90182-B.
  22. ^ Derringer, Jaime; Krueger, Robert F.; Dick, Danielle M.; Saccone, Scott; Grucza, Richard A.; Agrawal, Arpana; Lin, Peng; Almasy, Laura; Edenberg, Howard J.; Foroud, Tatiana; Nurnberger, John I. (2010). "Predicting Sensation Seeking From Dopamine Genes: A Candidate-System Approach". Psychological Science (bằng tiếng Anh). 21 (9): 1282–1290. doi:10.1177/0956797610380699. ISSN 0956-7976. PMC 3031097. PMID 20732903.
  23. ^ Stoel, R. D.; De Geus, E. J. C.; Boomsma, D. I. (2006). "Genetic Analysis of Sensation Seeking with an Extended Twin Design". Behavior Genetics (bằng tiếng Anh). 36 (2): 229–237. doi:10.1007/s10519-005-9028-5. ISSN 0001-8244. PMID 16550452. S2CID 15174682.
  24. ^ Russo, Jillian M.; Naclerio, Maria; Kaplan, Courtney; Cho, Emma; Lee, Eileen; Salisbury, Angela; Au, Josephine S.; Tirpak, Julianne W.; Dickstein, Daniel P. (ngày 26 tháng 4 năm 2023). "Sensation Seeking in Children and Adults with Pediatric-Onset Bipolar Disorder". Child Psychiatry & Human Development (bằng tiếng Anh). 55 (4): 1146–1153. doi:10.1007/s10578-023-01537-6. ISSN 0009-398X.

Tham khảo

Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Tìm_kiếm_cảm_giác&oldid=7908950”