Xem mã nguồn của Chư Phiên chí

{{Mô tả ngắn|Sách của Triệu Nhữ Quát}}
{{italic title}}
[[File:諸蕃志（四庫）.jpg|thumb|300px|Một trang trong ''Chư Phiên chí'', mô tả [[Giao Chỉ]].]]
'''''Chư Phiên chí''''' ({{zh|t=諸蕃志|s=诸蕃志|p=Zhū Fān Zhì|w='''Chu-fan-chi'''}}), nghĩa là '''''Ghi chép về các nước phiên''''', một tác phẩm của [[Triệu Nhữ Quát]] vào thế kỷ 13 dưới triều đại [[nhà Tống]]. Tác phẩm là một tập hợp những ghi chép về các miền đất và nhiều sản vật khác nhau bên ngoài Trung Quốc, được coi là một nguồn tư liệu quan trọng cung cấp thông tin về con người, phong tục và đặc biệt là hàng hóa giao thương của nhiều nước ở [[Đông Nam Á]] và khu vực [[Ấn Độ Dương]] trong thời kỳ nhà Tống.<ref name="JSEAS">{{cite journal |jstor=20072321|title=The Trade in Lakawood Products between South China and the Malay World from the Twelfth to Fifteenth Centuries AD |author=Derek Heng Thiam Soon|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume= 32|issue= 2 |date=June 2001|pages= 133–149 |doi=10.1017/s0022463401000066}}</ref>

==Bối cảnh==
Tác giả [[Triệu Nhữ Quát]] (1170-1231) thuộc dòng dõi hoàng tộc nhà Tống. Ông được bổ nhiệm đến [[Phúc Kiến]] làm nhiệm vụ giám sát thương mại đường biển tại [[Tuyền Châu]].<ref name=lu>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=d__HBAAAQBAJ&pg=PA289 |title=A History of Chinese Science and Technology, Volume 2 |editor=Yongxiang Lu |page=289 |publisher=Springer |year=2014|isbn=9783662441664}}</ref><ref name=wyatt>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=colwNdOiiCQC&pg=PA35 |title=The Blacks of Premodern China|author= Don J. Wyatt |page=35 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2011 |isbn=9780812203585 }}</ref> Trong thời gian công tác ở Phúc Kiến, ông có cơ hội gặp gỡ những thương nhân từ các nước khác nhau qua đó ông thu thập thông tin về nhiều đất nước trên thế giới. Ông cũng chép lại các sản vật khác nhau được buôn bán, nghiên cứu các bản đồ đương thời, và với những gì tìm hiểu được ông đã viết cuốn sách, hoàn thành khoảng năm 1225. Ông viết: "Mới được giao vị trí này gần đây, tôi dành cả ngày đọc nhiều bản đồ... Tôi đã liệt kê tên gọi của các nước này và phong tục của họ... Tôi bỏ đi những lời đồn đoán và giữ lại điều xác thực. Do vậy đặt tên sách là ''Chư Phiên chí''."<ref name="li" />

Nhiều thông tin trong ''Chư Phiên chí'' lấy từ các trước tác cũ hơn, như Bình Châu khả đàm (萍洲可談) của [[Chu Úc]] từ năm 1116,<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IfIyAQAAQBAJ&pg=PA460 |title=The Lineaments of Islam: Studies in Honor of Fred McGraw Donner|editor= Paul Cobb|page=460 |author=Tasha Vorderstrasse |publisher=Brill | date= 14 May 2014|isbn= 9789004231948}}</ref> ''[[Dậu Dương tạp trở]]'' ở thế kỷ 9 của [[Đoàn Thành Thức]], và các sách khác.<ref>{{cite book|author=Paul Wheatley|author-link=w:Paul Wheatley (geographer)|title=The Golden Khersonese: Studies in the Historical Geography of the Malay Peninsula before A.D. 1500|url=https://archive.org/details/goldenkhersonese0000unse|url-access=registration|location=Kuala Lumpur|publisher=[[w:University of Malaya|University of Malaya Press]]|year=1961|oclc=504030596 |page= [https://archive.org/details/goldenkhersonese0000unse/page/110 110]}}</ref>  Đặc biệt mượn nhiều thông tin từ ''[[Lĩnh Ngoại đại đáp]]'' năm 1178 của một nhà địa lý khác, Chu Khứ Phi ({{zh|t=周去非|p=Zhōu Qùfēi|w=Chou Ch'ü-fei}}).  Tuy nhiên, phần đáng kể của cuốn sách là các thông tin họ Triệu thu thập được từ các thương nhân người Hoa và nước ngoài.<ref name="li" />  Bản thân ông chưa từng đi ra hải ngoại, thông tin ông thu thập được là gián tiếp, không giống như các sách khác như ''[[Đảo Di chí lược]]'' của [[Uông Đại Uyên]] nhà Nguyên, người đã đi ra hải ngoại để trực tiếp quan sát các quốc gia khác. Dẫu vậy, cuốn sách chứa đựng thông tin giá trị về nhiều quốc gia và hàng hóa giao thương ở thế kỷ 13, đối với các học giả hiện đại.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=colwNdOiiCQC&pg=PA36 |title=The Blacks of Premodern China|author= Don J. Wyatt |page=36 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2011 |isbn=9780812203585 }}</ref>

Bản gốc đã thất lạc, các phần của sách được tìm thấy trong các tổng tập và thư tịch khác, nội dung sách cũng được đưa vào ''[[Vĩnh Lạc đại điển]]'' ở thế kỷ 15.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA43 |title= Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in South China Sea: A Chinese Perspective|author= Shicun Wu  |publisher=Chandos Publishing|year= 2013 |isbn= 9781780633558}}</ref>  Các phần được chép trong ''Vĩnh Lạc đại điển'' sau đó lại được tổng hợp bởi Lý Điều Nguyên (李調元) để thêm vào tuyển tập ''Hàm Hải'' (函海) năm 1781.<ref name="Hirth & Rockhill 1911">{{cite book |author=Chau |first=Ju-kua |url=https://archive.org/stream/cu31924023289345#page/n53/mode/2up |title=Chau Ju-kua: His Work On The Chinese And Arab Trade In The Twelfth And Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chï |publisher=Printing Office of the Imperial Academy of Sciences |year=1911 |location=Saint Petersburg |pages=38 |translator-last=Hirth |translator-first=Friedrich |translator-last2=Rockhill |translator-first2=William Woodville}}</ref>

==Nội dung==
Sách được chia thành hai quyển. Quyển thượng mô tả các miền đất và phong tục của người dân địa phương, quyển hạ cung cấp thông tin về hàng hóa giao thương đến từ những nơi này. Một số thông tin trong sách là chuyện không có thật, ví dụ như mô tả về [[chim voi]] ở [[Madagascar]] lớn đến nỗi có thể nuốt chửng một con lạc đà,<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9UUWAAAAQBAJ&pg=PA339 |title=Voyages in World History, Volume 1 - to 1600 |author= Valerie Hansen, Kenneth R. Curtis|date=January 2013 |pages=339 |publisher=Wadsworth Publishing |isbn=9781285415123 }}</ref> và tác giả cũng có thể đã đưa vào sách thông tin không chính xác từ các nguồn tài liệu Hán văn khác (ví dụ, câu chuyện về chim voi ở Madagascar có lẽ lấy từ ''Lĩnh Ngoại đại đáp''), nhưng nhiều nguồn thông tin của tác giả nhìn chung khá đúng.<ref name="tasha" />

===Quyển thượng===
Quyển thượng trình bày về 58 đất nước và khu vực.<ref name="li">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xuq7QCmY6jQC&pg=PA30 |title=A History of Overseas Chinese in Africa to 1911|author=Anshan Li |pages=30–33 |publisher= Diasporic Africa Press |date=6 April 2012 |isbn=978-0966020106 }}</ref>

Ghi chép bao gồm nhiều địa điểm và vương quốc ở Đông Nam Á, như [[Giao Chỉ]] (交趾, miền Bắc Việt Nam),  [[Chiêm Thành]] (占城), [[Chân Lạp]] (眞臘, tức [[Đế quốc Khmer]]),<ref name="Yang 2020">{{cite book |last=Zhao |first=Rukuo |url=https://arcg.is/e15vm |title=A Chinese Gazetteer of Foreign Lands: A New Translation of Part 1 of the Zhufan zhi (1225) |publisher=ArcGIS StoryMaps |publication-date=2020-06-15 |translator=Yang |translator-first=Shao-yun}}</ref> [[Langkasuka|Lăng Nha Tư Gia]] (凌牙斯加), [[Tam Phật Tề]] (三佛齊, [[Palembang]]), [[Java|Xà Bà]] (闍婆), [[Vương quốc Kediri|Kediri]], [[Bagan|Bồ Cam]] (蒲甘, Miến Điện), và [[Ma-i|Ma Dật]] (麻逸, [[Philippines]]).<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=2Z-n_kDTxf0C&pg=PT41 |title=The Philippines: A Global Studies Handbook|author= Damon L. Woods |page=16 |publisher=ABC-CLIO |date=9 December 2005|isbn=978-1851096756 }}</ref> Oa Quốc (倭國, Nhật Bản), Tân La (新羅, Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc) và Lưu Cầu (流求, Đài Loan và Quần đảo Lưu Cầu) ở Đông Á, và các nước ở tiểu lục địa Ấn Độ như Hồ Trà Lạt (胡茶辣, [[Gujarat]]), Nam Bì (南毗, [[Bờ Biển Malabar|Malabar]]) và Chú Liễn (注輦, [[Chola]]) cũng được nhắc tới.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4Xe9sFSJUOEC&pg=PA118 |title=Secret Maps of the Ancient World |author= Charlotte Harris Rees |page=118 |publisher=AuthorHouse |date=11 June 2008|isbn=978-1434392787 }}</ref> Sách cũng ghi lại nhiều thông tin hơn các nguồn Hán văn trước đó về thế giới Hồi giáo và sản vật của họ. Nước Đại Thực (大食, Ả Rập) được mô tả là một vùng rộng lớn bao trùm nhiều lãnh thổ (sách ghi nhận 24 khu vực) với kinh đô ở Ai Cập, và bao gồm Bạch Đạt (白達, [[Baghdad]]); [[Nhà Nabhani|Ung Man]] (甕蠻 [[Oman]]); Ma Gia (麻嘉, [[Mecca]]); [[Nhà Ghaznavid|Cát Tư Ni]] (吉慈尼, [[Ghazni]]) và những nơi khác.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1-8gAwAAQBAJ&pg=PA51 |title=Mapping the Chinese and Islamic Worlds: Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia|author= Hyunhee Park |pages=51–52 |isbn= 978-1107018686 |publisher=Cambridge University Press |year= 2012}}</ref>

Sách liệt kê thêm các địa điểm và đất nước ở châu Phi, gồm Vật Tư Lý (勿斯里, [[Ai Cập]]) và thành phố Át Căn Đà (遏根陀, [[Alexandria]]), Bật Bà La (弼琶囉, [[Berbera]]), Trung Lý (中理, [[Somalia]]),<ref>Paul Wheatley (1964), "The land of Zanj: Exegetical Notes on Chinese Knowledge of East Africa prior to A. D. 1500", in R. W. Steel and R. M. Prothero (eds.), ''Geographers and the Tropics: Liverpool Essays'' (London: Longmans, Green and Co.), pp. 139–188, at 150.</ref> Tằng Bạt (層拔, [[Zanzibar]]), Binouye ([[Tunisia]] và khu vực [[Tripoli, Libya|Tripoli]] ở [[Libya]]), và Đà Bàn Địa (駞盤地, [[Damietta]] ở Ai Cập).<ref name="li" /> Sách mô tả những nơi như [[Hải đăng Alexandria]] nổi tiếng:<ref name="tasha">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IfIyAQAAQBAJ&pg=PA461 |title=The Lineaments of Islam: Studies in Honor of Fred McGraw Donner|editor= Paul Cobb|pages=461–474 |author=Tasha Vorderstrasse |publisher=Brill | date= 14 May 2014|isbn= 9789004231948}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1-8gAwAAQBAJ&pg=PA53 |title=Mapping the Chinese and Islamic Worlds: Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia|author= Hyunhee Park |page=53 |isbn= 978-1107018686 |publisher=Cambridge University Press |year= 2012}}</ref>
{{blockquote|Nước Át Căn Đà (Alexandria) thuộc về Vật Tư Lý (Ai Cập). Tương truyền, xưa có người từ nơi khác, tên là Tồ Cát Ni (Alexanderos Đại đế), dựng tòa tháp lớn bên bờ biển, phía dưới đào đất ra làm thành hai phòng, xây gạch liền kín. Một cất lương thực, một giữ khí giới. Tháp cao hai trăm trượng. Có thể lùa bốn ngựa cùng chạy lên đến hai phần ba chiều cao của tháp. Ở trung tâm tháp khơi một giếng lớn, nối với con kênh thông vào sông cái  ... Trên đỉnh là tấm kính cực đại; nước khác nếu mang binh thuyền xâm phạm, tấm kính soi thấy trước, có thể tức thì liệu kế phòng thủ.| Triệu Nhữ Quát | }}

Các nước xa hơn về phía tây được mô tả là Mộc Lan Bì (木蘭皮, [[Nhà Almoravid|Al-Murabitun]]) gồm cả phía nam [[Tây Ban Nha]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=WVPFCQAAQBAJ&pg=PA135 |title=Making the New World Their Own: Chinese Encounters with Jesuit Science in the Age of Discovery|author= Qiong Zhang |date=5 June 2015|publisher=Brill  |pages=134–135 |isbn=9789004284388 }}</ref> Đảo [[Sicilia]] (斯加里野, [[Vương quốc Sicilia|Tư Gia Lý Dã]]) ở Địa Trung Hải cũng được đề cập đến.<ref name=wyatt />

===Quyển hạ===
Quyển hạ liệt kê 47 sản vật, 22 trong số này đến từ Trung Á và châu Phi.<ref name="li" /> Tác giả đưa ra thông tin về nhiều hàng hóa khác nhau được trao đổi vào đầu thế kỷ 13, ví dụ, nguồn gốc của [[Nhũ hương (nhựa Boswellia spp.)|nhũ hương]] được bán sang Trung Quốc từ Ả Rập (''Đại Thực''):

<blockquote>
"Nhũ hương hoặc huân lục hương đến từ ba nước Đại Thực là Ma La Bạt ([[Mirbat]]), Thi Hạt ([[Al-Shihr|Shihr]]), và Nô Phát ([[Salalah|Zufar]]), ở nơi thâm sơn cùng cốc.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YJibpHfnw94C&pg=PA130 |access-date=December 26, 2011|title=Aspects of the Maritime Silk Road: From the Persian Gulf to the East China Sea|year=2010|volume=10 of East Asian Economic and Socio-cultural Studies - East Asian Maritime History|author=Ralph Kauz|editor=Ralph Kauz|publisher=Otto Harrassowitz Verlag |page=130|isbn=978-3-447-06103-2|quote=Nhũ hương trước tiên được tập kết ở các cảng Hadhramaut của Mirbat, Shihr, và Zufar nơi các thuyền buôn Ả Rập vận chuyển hàng đến Srivijaya, rồi hàng được tái xuất sang Trung Quốc. Cách gọi "huân lục hương" xuất phát từ tên tiếng Ả Rập "kundur". . . Theo Lý Tuân (李珣), nhũ hương vốn đến từ Ba Tư.92 Laufer trích dẫn Hương Phổ (香譜) của Hồng Sô (洪芻) . . . Triệu Nhữ Quát chú thích: Nhũ hương hoặc huân lục hương đến từ ba nước Đại Thực là Murbat (Ma La Bạt), Shihr (Thi Hạt), và Dhofar (Nô Phát), ở nơi thâm sơn cùng cốc... }}</ref> Cây này đại khái giống cây đa. Lấy rìu chặt vào gốc, nhựa tràn ra ngoài, đông lại thành hương, tụ lại thành khối. Dùng voi chở đến chỗ dân Đại Thực (bên bờ biển), dân Đại Thực dùng thuyền tải hàng đến trao đổi ở [[Tam Phật Tề]]. Cho nên mặt hàng này thường tập trung ở Tam Phật Tề."<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YJibpHfnw94C&pg=PA131 |access-date=December 26, 2011|title=Aspects of the Maritime Silk Road: From the Persian Gulf to the East China Sea|year=2010|volume=10 of East Asian Economic and Socio-cultural Studies - East Asian Maritime History|author=Ralph Kauz|editor=Ralph Kauz|publisher=Otto Harrassowitz Verlag |page=131|isbn=978-3-447-06103-2}}</ref>

</blockquote>

==Xem thêm==
*[[Đảo Di chí lược]]
*[[Lĩnh Ngoại đại đáp]]

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
{{wikisourcelang|zh|诸蕃志|Chư Phiên chí (Hán văn)}}
*{{cite book |title=Chau Ju-kua: His Work On The Chinese And Arab Trade In The Twelfth And Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chï |translator=  Friedrich Hirth, William Woodville Rockhill |url=https://archive.org/details/cu31924023289345}}  Annotated translation of Zhu Fan Zhi
*{{cite book |title=A Chinese Gazetteer of Foreign Lands: A New Translation of Part 1 of the Zhufan zhi (1225)|translator=  Shao-yun Yang |url=https://arcg.is/e15vm}}  New annotated translation of Volume 1, published digitally using ArcGIS Story Maps

{{Chủ đề nhà Tống}}

{{DEFAULTSORT:Chư Phiên chí}}
[[Thể loại:Sách thế kỷ 13]]
[[Thể loại:Sách thập niên 1220]]
[[Thể loại:Điển tịch nhà Tống]]
[[Thể loại:Văn hiến Trung Quốc]]
[[Thể loại:Văn bản cổ điển Trung Quốc]]