Xem mã nguồn của Kệ Duyên sinh

{{Infobox religious text
| name = Kệ Duyên sinh
| subheader= {{langx|pi|Ye dhammā hetuppabhavā; tesaṃ hetuṃ Tathāgato āha; tesaṃ ca yo nirodho; evaṃ vādī Mahāsamaṇo.}}<br/>{{langx|sa|Ye dharmā hetuprabhavā; hetuṃ teṣāṃ Tathāgato hy avadat; teṣāṃ ca yo nirodha; evaṃvādī mahāśramaṇaḥ.}}
| religion = [[Phật giáo]]
| language = [[Pāli]]; dị bản [[Sanskrit]] và [[Hán văn]]
| period = Phật giáo sơ kỳ
| verses = Kệ (''gāthā'')
| incipit = {{langx|pi|Ye dhammā hetuppabhavā...}}
}}

'''Kệ Duyên sinh''' (còn gọi ''Kệ duyên khởi'', {{langx|pi|Ye dhammā|links=no}} hay {{langx|sa|Ye dharmā|links=no}}) là một [[bài kệ]] ngắn cô đọng giáo lý [[Duyên khởi]] ({{langx|pi|paṭiccasamuppāda|links=no}}; {{langx|sa|pratītyasamutpāda|links=no}}). Trong truyền thống Pāli, kệ này được [[A-thuyết-thị]] ({{langx|pi|Assaji}}) đọc để trả lời du sĩ [[Xá-lợi-phất]] ({{langx|pi|Sāriputta|links=no}}); ngay khi nghe kệ, Xá-lợi-phất chứng quả [[Tu-đà-hoàn]].<ref name="AccessUpatissa">{{chú thích web |author=Thanissaro Bhikkhu |title=Upatissa‑pāsine (Mv 1.23.1–10): Upatissa's (Sariputta's) Question |url=https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/vin/mv/mv.01.23.01-10.than.html |website=Access to Insight (BCBS Edition) |publisher=Barre Center for Buddhist Studies |date=2013-11-30 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="DhammaTalksMV">{{chú thích web |title=Mahākhandhaka (Mv I) |url=https://www.dhammatalks.org/vinaya/Mv/MvI.html |website=DhammaTalks.org |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Nyanaponika1987">{{chú thích sách |last=Nyanaponika |first=Thera |title=The Life of Sāriputta (The Wheel Publication No. 90/92) |publisher=Buddhist Publication Society |location=Kandy |year=1987 |isbn=955-24-0015-5 |url=https://www.bps.lk/olib/wh/wh090_Nyanaponika_The-Life-Of-Sariiputta.pdf |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref> Nhờ tính chất "công thức" cô đọng trọng tâm giáo lý, bài kệ được trích dẫn, chép khắc rộng rãi trên tháp, ấn đất, gạch, tượng... từ Ấn Độ tới Đông Nam Á.<ref name="Boucher1991">{{chú thích tạp chí |last=Boucher |first=Daniel |title=The Pratītyasamutpādagāthā and Its Role in the Medieval Cult of the Relics |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |year=1991 |volume=14 |issue=1 |pages=1–27 |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/view/8778/2685 |doi=10.2143/JIABS.14.1.3286005 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Skilling1997">{{chú thích tạp chí |last=Skilling |first=Peter |title=New Pāli Inscriptions from South‑east Asia |journal=Journal of the Pali Text Society |year=1997 |volume=23 |pages=123–157 |url=https://palitextsociety.org/wp-content/uploads/2024/12/JPTS_XXIII_6.pdf |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref> Kệ Duyên sinh thường được nêu cùng mệnh đề kinh điển: "Ai thấy [[Duyên khởi]] là thấy [[Pháp]]; ai thấy Pháp là thấy Duyên khởi", được dẫn trong ''Majjhima‑nikāya'' 28.<ref name="SCMN28">{{chú thích web |title=MN 28: Mahāhatthipadopama Sutta |url=https://suttacentral.net/mn28/en/sujato |website=SuttaCentral |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref> Các khảo cứu tổng quan về Phật giáo đều coi Duyên khởi là nền tảng trung tâm của giáo lý.<ref name="Gethin1998">{{chú thích sách |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-289223-2 |language=en}}</ref><ref name="Harvey2012">{{chú thích sách |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |edition=2 |year=2012 |isbn=9780521676748 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8XAgAwAAQBAJ |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="BuswellLopez2013">{{chú thích sách |last=Buswell |first=Robert E., Jr. |last2=Lopez |first2=Donald S., Jr. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |publisher=Princeton University Press |year=2013 |isbn=978-0-691-15786-3 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ |access-date=2025-09-15}}</ref>

== Văn bản ==
[[File:Amitabha_Mantra.png|thumb|Hình khắc Phật giáo do Stein phát hiện tại [[Mogao Caves]], [[Dunhuang]], Trung Quốc. Bản khắc là một chuỗi ''dhāraṇī'' và ''mantra'', mở đầu bằng [[Amitabha Pure Land Rebirth Dharani|Chân ngôn Vãng sinh Tịnh độ]], đồng thời có cả bài kệ Duyên khởi.]]
Bản Tạng và Pāli thường gặp:

{|class="wikitable"
|+
!Nguyên bản tiếng Phạn
!Tiếng Phạn được La tinh hóa
!Nguyên bản tiếng Pali
!Tiếng Pali được La tinh hóa
!Dịch nghĩa<ref name="Nyanaponika1987"/>
!Dịch (Tỳ kheo ni Thitasīla Thùy Khanh)
|-
| ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।<br>
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः ॥
| ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat<br>teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ.
|'යේ ධම්මා හේතුප්පභවා

තේසං හේතුං තථාගතෝ ආහ .<br>
තේසඤ්ච යෝ නිරෝධෝ

ඒවං වාදී මහාසමණෝ .."
|ye dhammā hetuppabhavā tesaṃ hetuṃ Tathāgato āha.<br>tesaṃ ca yo nirodho evaṃ vādī Mahāsamaṇo ..
|Những pháp nào do nhân mà sinh; [[Như Lai]] đã nói rõ nhân của chúng; và sự diệt của chúng; ấy là lời bậc [[Sa-môn]] lớn
|Vạn vật từ duyên khởi; Bậc Giác Ngộ từng thuyết; Và rồi từ duyên diệt; Đại Đạo Sư đã truyền.
|}
Bản Hán tạng
{|class="wikitable"
|+
!Nguyên bản Hán tạng
!Dịch (Hòa thượng Thích Minh Tuệ)
|-
|諸法從緣起，如來說是因，彼法因緣盡，是大沙門說
|"Các pháp do duyên sinh, lại cũng do duyên diệt. Thầy tôi là Đức Phật, thường giảng dạy như vậy."
|}

Có thể diễn nghĩa bài kệ: "''Các pháp do nhân duyên sinh, đức Như Lai đã chỉ bày nguyên nhân sinh khởi của chúng; các pháp ấy khi nhân duyên diệt thì diệt, vị Đại Sa‑môn đã thuyết như vậy''."<ref name="Baums2013">{{chú thích web |last=Baums |first=Stefan |title=Inscribed Buddhist Tablets from Merv |publisher=Bulletin of the Asia Institute, N.S. 23 |year=2013 |url=https://stefanbaums.com/publications/baums_2013_2.pdf |access-date=2025-09-15 |language=en |pages=24–25 (bản phiên đọc và dịch)}}</ref><ref name="Skilling2003">{{chú thích tạp chí |last=Skilling |first=Peter |title=Traces of the Dharma: Preliminary reports on some ''ye dhammā'' and ''ye dharmā'' inscriptions from Mainland South‑East Asia |journal=Bulletin de l'École française d'Extrême‑Orient |year=2003 |volume=90–91 |pages=273–287 |doi=10.3406/befeo.2003.3615 |url=https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_2003_num_90_1_3615 |access-date=2025-09-15 |language=en}}</ref> Nội dung kệ nêu hai vế nhân‑quả — sinh khởi do duyên và đoạn diệt khi duyên không còn — được xem là tuyên ngôn cô đọng của [[Thập nhị nhân duyên]] và đồng thời quy chiếu về [[Tứ diệu đế]] (ý "tập" và "diệt").<ref name="Baums2013"/>

Bài kệ do tỳ‑kheo A‑thuyết‑thị ({{langx|sa|Aśvajit}}; {{langx|pi|Assaji}}) tụng tại [[Vương Xá]] ({{langx|sa|Rājagaha|links=no}}) khi trả lời Xá‑lợi‑phất; đây không phải lời trực tiếp của Phật mà là sự tóm lược giáo pháp do vị tỳ‑kheo lĩnh hội sau khi nghe Phật thuyết.<ref name="Skilling2003"/> Các bộ [[Luật tạng]] nhiều bộ phái đều ghi lại việc Xá‑lợi‑phất nghe kệ mà chứng [[tu-đà-hoàn]], với văn bản kệ tương đương ở các ngữ hệ khác nhau; tiếp đó Xá‑lợi‑phất truyền kệ cho [[Mục-kiền-liên]] ({{langx|pi|Moggallāna|links=no}}), rồi cả hai đến yết kiến Phật tại [[Tinh xá Trúc Lâm]] và được [[xuất gia]]. Tường thuật nằm trong Vinaya, ''Mahāvagga'' (Mv 1.23).<ref name="AccessUpatissa"/><ref name="DhammaTalksMV"/><ref name="Nyanaponika1987"/><ref name="Skilling2003"/><ref>{{chú thích sách |last=Horner |first=I. B. |title=The Book of the Discipline (Vinaya‑Piṭaka), Vol. IV: Mahāvagga |publisher=Pali Text Society |location=London |year=1951 |url=https://archive.org/details/bookofthedisciplinevinayapitakavol4mahavaggahorneri.b.pts_146_Q |language=en}}</ref>

== Sử dụng và truyền bá ==
[[File:India, Bihar, Bodhgaya - Votive Plaque with Figure of the Buddha, Temple at Bodhgaya, and Stupas - 1985.219 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|Tấm phù điêu dâng cúng có hình Đức Phật tại Cleveland Museum of Art, xuất xứ từ [[Bodhgaya]], phần dưới khắc bài kệ ''pratītyasamutpāda gāthā'' (phóng to để đọc chữ)]]
Bài kệ Duyên sinh rất sớm đã được xem như công thức cô đọng giáo pháp và vì vậy lưu truyền rộng rãi qua nhiều truyền thống Phật giáo. Cứ liệu văn khắc và thư tịch cho thấy bài kệ hiện diện dày đặc trong phạm vi liên khu vực, bằng nhiều ngữ hệ (Prākrit, Pāli, Sanskrit).<ref name="Boucher1991"/><ref name="Skilling2003"/> Hàng loạt minh văn cổ ghi lại câu kệ đã phát hiện ở [[Ấn Độ]] và Tây Bắc Ấn (Gandhāra), [[Trung Á]] (Merv), cũng như [[Đông Nam Á]] lục địa; không ít trường hợp kệ đi kèm các nhóm [[Bodhipakkhiyā dhammā|Bồ-đề phần]] ({{langx|sa|bodhipakkṣika-dharma|links=no}} gồm bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành).<ref name="Skilling1997"/><ref name="Baums2013"/>

Chất liệu và ngữ cảnh ghi khắc đa dạng: kệ được đặt trên [[tháp]] ({{langx|sa|stūpa|links=no}}), [[ấn đất]], gạch, mô hình tháp và [[tượng]]; khảo cứu Pāli/Sanskrit còn ghi nhận công thức {{langx|pi|ye dhammā}}/{{langx|sa|ye dharmā}} tại [[Vườn Lộc Uyển]] (Sarnath) và nhiều trung tâm Phật giáo Ấn Độ–ĐNÁ.<ref name="Boucher1991"/><ref name="Skilling1997"/> Về phạm vi phân bố, các ghi khắc kệ xuất hiện với mật độ lớn trải từ [[Ấn Độ]] đến [[Đông Nam Á]], chủ yếu trên tháp, tượng và ấn đất.<ref name="Boucher1991"/><ref name="Skilling2003"/> Bên cạnh đó, vị trí đặt thường là ở đế hoặc sau lưng tượng (kể cả quanh hào quang), trên bia đá, mặt ngoài tháp chứa [[xá-lợi]]; cũng thường gặp trong ''colophon'' bản thảo và trên mặt trước/lưng [[thangka|tranh ''thangka'']].<ref name="Skilling2003"/><ref name="HARBacks">{{chú thích web |title=Inscriptions, Backs of Paintings |website=Himalayan Art Resources |url=https://www.himalayanart.org/search/set.cfm?setID=3146 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref>

Trong thực hành nghi lễ, bài kệ được tụng đọc và/hoặc an trí khi an vị tượng, xây/thờ tháp như một hình thức tôn trí "xá-lợi Pháp". Trong truyền thống Phật giáo [[Đại Thừa]] và [[Mật Tông]], bài kệ Duyên sinh còn được tôn sùng như thần chú/đà-la-ni có năng lực gia trì bảo hộ; nhiều kinh văn và chú giải thời Trung Đại gọi đây là "Đà-la-ni tâm yếu của duyên khởi" ({{langx|zh|聖緣起心要陀羅尼}}, {{langx|sa|Ārya-pratītyasamutpāda-hṛdaya-dhāraṇī|links=no}}) và gắn liền với biểu tượng ''xá-lợi của [[Pháp thân]]'' ({{langx|sa|dharmaśarīra|links=no}}) Phật.<ref name="Boucher1991"/><ref name="Boucher1991"/><ref name="84000Toh212">{{chú thích web |title=The Sūtra on Dependent Arising (Toh 212) – Introduction & Translation |website=84000: Translating the Words of the Buddha |year=2025 |url=https://84000.co/translation/toh212 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Strong2004">{{chú thích sách |last=Strong |first=John S. |title=Relics of the Buddha |publisher=Princeton University Press |location=Princeton & Oxford |year=2004 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780691188119_A33705002/preview-9780691188119_A33705002.pdf |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Bentor1995">{{chú thích tạp chí |last=Bentor |first=Yael |title=On the Indian Origins of the Tibetan Practice of Depositing Relics and Dhāraṇīs in Stūpas and Images |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1995 |volume=115 |issue=2 |pages=248–261 |url=https://www.jstor.org/stable/604668 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Odisha">{{chú thích web |title=Buddhist Dhāraṇī inscription |website=Odisha State Museum |url=https://odishamuseum.nic.in/?q=node/51 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref> Trong giai đoạn phát triển mạnh của văn hóa thờ phụng [[xá-lợi]] (khoảng thế kỷ 5–8), thay vì an trí di cốt Phật, các Phật tử có thể đặt một viên ấn tín đất nung hoặc mảnh kim loại khắc bài kệ Duyên sinh vào bên trong [[tháp]] để "thay thế" xá-lợi thân thể của Phật.<ref name="Boucher1991"/> Cách làm này xuất phát từ quan niệm rằng chân lý Phật pháp (được cô đọng trong bài kệ) chính là hiện thân của Phật; do đó bài kệ được xem như xá-lợi Pháp thân, có công năng thiêng liêng tương đương thánh vật để tôn trí và thờ cúng—phù hợp với tư tưởng đồng nhất [[Duyên khởi]] với [[Pháp]] ({{langx|sa|dharmakāya|links=no}}) trong một số kinh điển.<ref name="Boucher1991"/><ref name="84000Toh212"/><ref name="Strong2004"/><ref name="Bentor1995"/><ref name="Odisha"/>

Trên thực tế, giới khảo cổ đã tìm thấy hàng nghìn dấu ấn, phù điêu và tháp thu nhỏ thời hậu Gupta có khắc bài kệ này cùng với các biểu tượng khác, minh chứng cho sự thịnh hành của tín ngưỡng thờ "kệ Pháp thân" trong cộng đồng Phật giáo Ấn Độ và các vùng lân cận; đồng thời, vì được xem như "xá-lợi Pháp",<ref>{{chú thích tạp chí |author=Yael Bentor |title=On the Indian Origins of the Tibetan Practice of Depositing Relics and Dhāraṇīs in Stūpas and Images |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1995 |volume=115 |issue=2 |pages=248–251 |quote=they were considered relics of the Dharma (dharmakāya), functioning as substitutes for bodily relics |doi=10.2307/604668 |issn=0003-0279 |url=https://www.jstor.org/stable/604668 |language=en |access-date=2025-09-16}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí |author=Janice Leoshko |title=Time and Time Again: Finding Perspective for Bodhgayā Buddha Imagery |journal=Ars Orientalis |year=2020 |volume=50 |pages=108–121 |quote=the sealings are usually inscribed with what is now called the ye dharmā or dharma-relic verse |url=https://quod.lib.umich.edu/a/ars/13441566.0050.013/--time-and-time-again-finding-perspective-for-bodhgaya-buddha |language=en |access-date=2025-09-16}}</ref> văn kệ tiếp tục được sao khắc và ký thác với mật độ cao trên tháp, tượng và ấn đất khắp vùng từ [[Ấn Độ]] tới [[Đông Nam Á]].<ref name="Boucher1991"/><ref name="Skilling2003"/><ref name="Skilling1997-2">{{chú thích tạp chí |author=Peter Skilling |title=New Pāli Inscriptions from South-east Asia |journal=Journal of the Pali Text Society |year=1997 |volume=23 |pages=132 |quote=Throughout Northern India the practice of inscribing the ye dharma verse and the Discourse on Dependent Arising, whether in Sanskrit or Prakrit, was widespread from at least the early Gupta period. |issn=0958-8892 |doi=((10.82103/jpts.1997.1.28031)) |url=https://palitextsociety.org/wp-content/uploads/2024/12/JPTS_XXIII_6.pdf |language=en |access-date=2025-09-16}}</ref>

=== Ở Việt Nam ===
Khảo cổ học ghi nhận bài kệ xuất hiện rất sớm tại Việt Nam. Tại [[di tích Gò Xoài]] ([[Long An (tỉnh)|Long An]], thuộc [[văn hóa Óc Eo]] muộn), phát hiện [[Bộ sưu tập hiện vật vàng Gò Xoài|
nhiều hiện vật vàng]] trong đó có một tấm vàng (khoảng 21 × 4&nbsp;cm) khắc văn Phạn–Pāli chôn trong hố thờ chính tâm kiến trúc gạch dạng tháp, cùng lớp có 26 hiện vật vàng. Văn bản gồm 5 dòng: (1) công thức {{langx|sa|ye dharmā hetuprabhavā|links=no}} (dị bản {{langx|sa|avaca/avadat|links=no}}), (2) một bài kệ tóm lược [[Tứ diệu đế]], (3–5) hai [[chân ngôn|thần chú]] ngắn. Chữ thuộc hệ Pallava Đông Nam Á; phần lớn học giả gợi ý niên đại TK&nbsp;VII–VIII (có ý kiến TK&nbsp;VIII–IX).<ref name="SkillingJPTS">{{chú thích tạp chí |last=Skilling |first=Peter |title=Some Citation Inscriptions from South‑East Asia |journal=Journal of the Pali Text Society |volume=27 |year=2002 |pages=159–175 |url=https://hasp.ub.uni-heidelberg.de/journals/jpts/article/download/27990/27386/56954 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Lien2005">{{chú thích tạp chí |last=Lê |first=Thị Liên |title=Gold plaques and their cultural contexts in the Oc Eo culture |journal=Bulletin of the Indo‑Pacific Prehistory Association |volume=25 |issue=3 |year=2005 |pages=145–153 |doi=10.7152/bippa.v25i0.11930 |url=https://os.pennds.org/archaeobib_filestore/pdf_articles/BIPPA/2005_25_Lien.pdf |language=en }}</ref><ref name="BTLS2022">{{chú thích web |last=Lương |first=Chánh Tòng |title=Vương quốc Phù Nam: Báu vật từ lòng tháp |website=Bảo tàng Lịch sử Quốc gia |date=2022-08-26 |url=https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3101/73347/vuong-quoc-phu-nam-bau-vat-tu-long-thap.html |language=vi |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="DHARMAK1330">{{chú thích web |title=Gò Xoài gold foil (K. 1330), 7th–8th century CE |website=DHARMA Epigraphy (ERC) |year=2024 |url=https://dharmalekha.info/texts/DHARMA_INSCIK01330 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref> Trường hợp này thường được coi là chứng cứ sớm và rõ về sự tiếp nhận "kệ Duyên sinh" tại vùng đất Việt, phù hợp thực hành tôn trí ''xá‑lợi Pháp'' trong tháp/tượng.<ref name="Boucher1991"/><ref name="Skilling2003"/><ref>{{chú thích sách |last=Hà |first=Văn Tấn |chapter=Từ minh văn trên lá vàng ở Gò Xoài (Long An) |title=Văn hoá Óc Eo: những khám phá mới |editor=Lê Xuân Diệm; Đào Linh Côn; Võ Sĩ Khải |location=Hà Nội |publisher=NXB Khoa học Xã hội |year=1995 |pages=439–441 |language=vi }}</ref><ref>{{chú thích sách |last=Hà |first=Văn Tấn |chapter=Ghi chú thêm về minh văn ở Gò Xoài (Long An) |title=Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1997 |location=Hà Nội |publisher=NXB Khoa học Xã hội |year=1998 |pages=694–696 |language=vi }}</ref>

== Dị bản và truyền bản ==
[[File:Sultanganj Buddha.JPG|thumb|Tượng Phật bằng đá từ [[Sultanganj]] ([[Bihar]]), có khắc ''ye dharma hetu'' trên đài sen (phóng to để xem), khoảng 500–700 CN]]
Trong hệ Pāli, dạng chính tả thường gặp là {{langx|pi|hetuppabhavā|links=no}} (''pp'' do đồng hoá ngữ âm Trung Ấn), trong khi ở các bản chữ Phạn/văn khắc hỗn hợp thường là {{langx|sa|hetuprabhavā|links=no}} (giữ cụm ''pr''). Về động từ, Pāli chủ yếu chép {{langx|pi|āha|links=no}} ("đã nói"), nhưng nhiều văn bản ngoài hệ Theravāda hoặc văn khắc cho thấy {{langx|pi|avoca}}/{{langx|pi|avaca}} hay {{langx|sa|hy avadat}} (Skt.), phản ánh đường truyền và mức độ "Sanskrit hoá" khác nhau; danh từ ''nirodha/nirodho'' cũng biến đổi theo cách chia và yêu cầu nhịp luật (''Āryā'') của từng bản. Ngoài ra, dị biệt địa phương thấy rõ trên bia/ấn: {{langx|pi|mahāsamaṇo}} → {{langx|pi|mahassamaṇo}} (đồng hoá), hay {{langx|pi|hetuppabhavā}} ↔ {{langx|sa|hetuprabhavā}} như đã nêu.<ref name="Karpik2023">{{chú thích tạp chí |author=Stefan Karpik |title=Light on Epigraphic Pali: More on the Buddha Teaching in Pali |journal=Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies |year=2023 |volume=23 |pages=41–89 |url=https://jocbs.org/index.php/jocbs/article/download/264/357 |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref name="Mahavastu2019">{{chú thích sách |editor=Katarzyna Marciniak |title=The Mahāvastu. A New Edition. Vol. III |publisher=International Research Institute for Advanced Buddhology (Soka University) |location=Tokyo |year=2019 |pages=62, 4210–4211 |url=https://iriab.soka.ac.jp/content/pdf/bppb/Vol.%20XIV%2C1.%20Katarzyna%20Marciniak%2C%20The%20Mah%C4%81vastu.%20A%20New%20Edition.%20Vol.%20III.%20%282019%29%20ISBN%20978-4-904234-18-1.pdf |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref>

Kệ cũng thường "đi cùng" những trích đoạn kinh điển khác thành một tổ hợp nghi thức. Ở Trung Á (Merv), hai "thẻ đất nung" khắc công thức {{langx|sa|ye dharmā hetuprabhavā ...}} (với {{langx|sa|hy avadat}}) rồi liệt kê chuỗi [[Bodhipakkhiyā dhammā|Bồ‑đề phần]]; trường hợp vàng lá Maungguṇ (Miến Điện) xếp kệ trước các mục tương tự, trong đó có cả "bốn thánh đế".<ref name="Skilling1997"/><ref name="Baums2013"/> Các khảo cứu truyền bản–dị bản (Pāli/Prākrit/Sanskrit; ''tesaṃ/yeṣāṃ''; trật tự câu chữ, v.v.) cho thấy bài kệ tồn tại theo nhiều "bản hệ" gắn với không gian–ngữ hệ ở Ấn Độ cổ–trung đại và Đông Nam Á lục địa.<ref name="Skilling1997"/>

== Diễn giải và tiếp nhận trong học giới ==
Theo nhà Ấn Độ học [[Hermann Oldenberg|Oldenberg]] và dịch giả [[Thanissaro Bhikkhu]], bài kệ được đề nghị trong một [[Sắc lệnh của A Dục|chiếu dụ]] của [[A Dục Vương]] ({{langx|pi|asoka|links=no}}) làm đề tài học và quán niệm.<ref>{{Chú thích web|last1=Bhikkhu|first1=Thanissaro|author-link1=Thanissaro Bhikkhu|title=That the True Dhamma Might Last a Long Time: Readings Selected by King Asoka|url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/asoka.html|website=[[Access to Insight]] (Legacy Edition)|access-date=19 February 2017|date=1993|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028112019/https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/asoka.html|archive-date=28 October 2017}}</ref>{{sfn|Migot|1954|p=413}}{{refn|Phần lớn học giả nghiêng về cách hiểu vua A Dục nói đến ''Sariputta Sutta''. Tuy nhiên, đồng thuận này vẫn còn tạm thời.{{sfn|Neelis|2011|pp=89–90 n72}}<ref>{{Chú thích tập san học thuật|last1=Wilson|title=Buddhist Inscription of King Priyadarśi: Translation and Observations|journal=[[Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland]]|date=1856|volume=16|pages=363–4|url=https://books.google.com/books?id=ugjW79P7gbIC|publisher=John W. Parker and Son|location=West Strand}}</ref>|group=note}} Ngoài ra, theo Thanissaro Bhikkhu, chiếu dụ của A Dục vương (TK&nbsp;III&nbsp;TCN) khuyến cáo thường xuyên học/nhớ một danh mục bảy đoạn kinh, '''không''' nêu riêng "kệ Duyên sinh"; các tuyển chọn hiện đại chỉ biên soạn lại các đoạn kinh được nhà vua đề xuất, không phải sắc dụ dạy tụng ''ye dhammā''.<ref name="IGNCA">{{chú thích web |title=Bhabru (Bairat) Edict — ''Buddhist Texts as Recommended by Aśoka'' |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/7386.pdf |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref><ref>{{chú thích web |author=Thanissaro Bhikkhu |title=That the True Dhamma Might Last a Long Time: Readings Selected by King Asoka |website=Access to Insight |year=1993 |url=https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/asoka.html |language=en |access-date=2025-09-15}}</ref>

Vai trò của bài kệ chưa được hiểu hoàn toàn trong [[học giới]]. Ngoài bản chất phức tạp của tuyên bố, cũng có nhận xét rằng không nơi nào kệ được gán trực tiếp cho Phật theo đúng hình thức này, cho thấy đây là phần tóm lược hay diễn giải của riêng A-thuyết-thị.<ref>{{Chú thích tập san học thuật|last=De Casparis|first=J.G.|year=1990|title=Expansion of Buddhism into South-east Asia|journal=Ancient Ceylon|issue=14|url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/silkroad/files/knowledge-bank-article/expansion_of_buddhism_into_southeast_asia_0.pdf|page=2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220171256/https://en.unesco.org/silkroad/sites/silkroad/files/knowledge-bank-article/expansion_of_buddhism_into_southeast_asia_0.pdf|archive-date=2017-02-20}}</ref>{{sfn|Skilling|2003|p=273}} [[T.W. Rhys Davids]] cho rằng bài kệ có thể gây ấn tượng đặc biệt với Mục-kiền-liên và Xá-lợi-phất vì nhấn mạnh nhân duyên đặc trưng của Phật giáo.{{sfn|Rhys Davids|1908|p=768}} Triết gia [[Paul Carus]] giải thích kệ là một phản ứng táo bạo, [[bài trừ tín điều]] đối với truyền thống [[Bà-la-môn]], vì nó "phủ nhận các phép mầu can thiệp siêu nhiên bằng cách thừa nhận trọn vẹn luật nhân quả như điều không thể bác bỏ",{{sfn|Carus|1905|p=180}} trong khi thiền sư [[D. T. Suzuki|Suzuki]] liên tưởng đến kinh nghiệm vượt ngoài trí năng, "nơi ý niệm này nối tiếp ý niệm kia rồi chung cuộc ở kết luận hay phán đoán".<ref>{{Chú thích sách|last1=Suzuki|first1=D. T.|author-link1=D. T. Suzuki|title=Essays in Zen Buddhism|date=2007|publisher=[[Grove Atlantic]]|isbn=978-0-8021-9877-8|url=https://books.google.com/books?id=dbSXGGG1HdwC}}</ref>{{sfn|Migot|1954|p=449}}

== Xem thêm ==
* [[Duyên khởi]]
* [[Tứ diệu đế]]
* [[Xá-lợi-phất]] – [[Mục-kiền-liên]] – [[A-thuyết-thị]]
* [[Sarnath]]
* [[Thất Phật thông giới kệ]]

== Chú giải ==
{{tham khảo|group=note}}
== Tham khảo ==
=== Chú thích ===
{{tham khảo|30em}}
=== Thư mục tham khảo ===
{{refbegin |30em}}
*{{Citation|last1=Ashikaga|first1=Ensho|title=Notes on Urabon ("Yü Lan P'ên, Ullambana")|journal=[[Journal of the American Oriental Society]]|date=1 January 1951|volume=71|issue=1|pages=71–75|doi=10.2307/595226|jstor=595226}}
*{{Citation|last=Bareau|first=André|author-link=André Bareau|title=Les agissements de Devadatta selon les chapitres relatifs au schisme dans les divers Vinayapitaka|language=fr|trans-title=Devadatta's deeds according to the chapters relating the schism in the various ''Vinayapitakas''|journal=Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient|volume=78|pages=87–132|year=1991|doi=10.3406/befeo.1991.1769}}
* {{Citation|last1=Berezkin|first1=Rostislav|title=Pictorial Versions of the Mulian Story in East Asia (Tenth–Seventeenth Centuries): On the Connections of Religious Painting and Storytelling|journal=Fudan Journal of the Humanities and Social Sciences|date=21 February 2015|volume=8|issue=1|pages=95–120|doi=10.1007/s40647-015-0060-4|s2cid=146215342}}
* {{Citation|last1=Brekke|first1=Torkel|title=Bones of Contention: Buddhist Relics, Nationalism and the Politics of Archaeology|journal=[[Numen (journal)|Numen]]|date=1 September 2007|volume=54|issue=3|pages=270–303 |doi=10.1163/156852707X211564}}
* {{Citation|last1=Buswell|first1=Robert E. Jr.|last2=Lopez|first2=Donald S. Jr.|author2-link=Donald S. Lopez Jr.|title=Princeton Dictionary of Buddhism.|date=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-15786-3|url=http://www.daophatngaynay.com/vn/files/file-nen/Princeton_Dictionary_of_Buddhism_890707662.pdf}}
* {{Citation|last1=Carus|first1=Paul|author-link1=Paul Carus|title=Ashvajit's Stanza and Its Significance|journal=[[Open Court Publishing Company|Open Court]]|date=1905|volume=3|issue=6|url=http://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1862&context=ocj}}
* {{Citation|last=Daulton|first=J.|year=1999|title=Sariputta and Moggallana in the Golden Land: The Relics of the Buddha's Chief Disciples at the Kaba Aye Pagoda|journal=Journal of Burma Studies|volume=4|issue=1|pages=101–128|url=https://www.niu.edu/burma/publications/jbs/vol4/Abstract4_DaultonOpt.pdf|doi=10.1353/jbs.1999.0002|s2cid=161183926|access-date=2019-09-24|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229082004/https://www.niu.edu/burma/publications/jbs/vol4/Abstract4_DaultonOpt.pdf|url-status=dead}}
* {{citation|date=May 2015|last1=Ditzler|first1=E.|last2=Pearce|first2=S.|last3=Wheeler|first3=C.|title=The Fluidity and Adaptability of Buddhism: A Case Study of Maudgalyāyana and Chinese Buddhist identity|url=https://www.academia.edu/22966513}}
*{{citation|last1=Gethin|first1=Rupert|author-link1=Rupert Gethin|editor1-last=Twelftree|editor1-first=Graham H.|encyclopedia=The Cambridge companion to miracles|series=Cambridge Companions to Religions|title=Tales of miraculous teachings: miracles in early Indian Buddhism|date=2011|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-89986-4|url=https://books.google.com/books?id=NfGlUHU9bCMC}}
* {{Citation|url=http://www.khamkoo.com/uploads/9/0/0/4/9004485/constituting_communities_-_theravada_buddhism_and_the_religious_cultures_of_south_and_southeast_asia.pdf|last1=Gifford|first1=Julie|editor1-last=Holt|editor1-first=John Clifford|editor2-last=Kinnard|editor2-first=Jacob N.|editor3-last=Walters|editor3-first=Jonathan S.|encyclopedia=Constituting communities Theravada Buddhism and the religious cultures of South and Southeast Asia|title=The Insight Guide to Hell|date=2003|publisher=[[State University of New York Press]]|location=Albany|isbn=0-7914-5691-9|access-date=2017-05-05|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414082807/http://www.khamkoo.com/uploads/9/0/0/4/9004485/constituting_communities_-_theravada_buddhism_and_the_religious_cultures_of_south_and_southeast_asia.pdf|url-status=dead}}
* {{Citation|last1=Harvey|first1=Peter|title=An introduction to Buddhism: teachings, history and practices|date=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=New York|isbn=978-0-521-85942-4|edition=second|url=https://toleratedindividuality.files.wordpress.com/2015/10/an-introduction-to-buddhism-teachings-history-and-practices.pdf}}
* {{Chú thích sách |last=Huntington |first=J.C. |author-link=J.C. Huntington |chapter=The Origin of the Buddha Image: Early Image Traditions and the Concept of Buddhadarsanapunya |editor-last=Narain |editor-first=A. K. |year=1985 |title=Studies in Buddhist Art of South Asia |location=Delhi |publisher=Kanak Publications |url=http://huntingtonarchive.org/resources/downloads/jchArticles/5_14%20Origin%20of%20the%20Buddha%20Image.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111041935/http://huntingtonarchive.org/resources/downloads/jchArticles/5_14%20Origin%20of%20the%20Buddha%20Image.pdf |archive-date=2017-11-11 |url-status=live }}
* {{Citation|last1=Irons|first1=Edward|title=Encyclopedia of Buddhism|date=2007|publisher=[[Facts on File]]|location=New York|isbn=978-0-8160-5459-6|url=http://www.khamkoo.com/uploads/9/0/0/4/9004485/encyclopedia_of_buddhism.pdf|access-date=2017-03-02|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517061902/http://www.khamkoo.com/uploads/9/0/0/4/9004485/encyclopedia_of_buddhism.pdf|url-status=dead}}
* {{Citation|last1=Karaluvinna|first1=M.|editor1-last=Malalasekera|editor1-first=G. P.|editor2-last=Weeraratne|editor2-first=W. G.|editor1-link=G. P. Malalasekera|title=Mahā-Moggallāna|encyclopedia=Encyclopaedia of Buddhism|date=2002|publisher=[[Government of Sri Lanka]]|url=https://www.scribd.com/document/283217522/Enceylopaedia-of-Buddhism-Vol-Vi|volume=6}}{{dead link|date=August 2020 }}
* {{Citation|last=Keown|first=D.|author-link=Damien Keown|year=1996|title=Karma, character, and consequentialism|journal=The Journal of Religious Ethics|issue=24}}
* {{Citation|editor-last1=Williams|editor-first1=Paul|editor-last2=Ladwig|editor-first2=Patrice|editor-link1=Paul Williams (philosopher)|author-last1=Ladwig|author-first1=Patrice|encyclopedia=Buddhist funeral cultures of Southeast Asia and China|title=Feeding the dead: ghosts, materiality and merit|date=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=978-1-107-00388-0|url=https://books.google.com/books?id=3zdJ1kHIkxEC}}
* {{Citation|last1=Malalasekera|author-link=G P Malalasekera|first1=G.P.|title=Dictionary of Pāli proper names|volume=2|year=1937|publisher=[[Motilal Banarsidass Publishers]]|location=Delhi|isbn=81-208-3022-9|edition=1st Indian|url=http://palikanon.de/english/pali_names/maha/maha_moggallana_th.htm}}
* {{Citation|last1=McDermott|first1=James P.|title=Is There Group Karma in Theravāda Buddhism?|journal=[[Numen (journal)|Numen]]|date=1 January 1976|volume=23|issue=1|pages=67–80|doi=10.2307/3269557|jstor=3269557}}
* {{Citation|last1=Migot|first1=André|author-link=André Migot|title=Un grand disciple du Buddha: Sāriputra. Son rôle dans l'histoire du bouddhisme et dans le développement de l'Abhidharma|trans-title=A great disciple of the Buddha: Sāriputra, his role in Buddhist history and in the development of Abhidharma|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|date=1954|volume=46|issue=2|pages=405–554|doi=10.3406/befeo.1954.5607|url=http://www.persee.fr/docAsPDF/befeo_0336-1519_1954_num_46_2_5607.pdf|language=fr}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{citation|last1=Mrozik|first1=Suzanne|editor1-last=Buswell|editor1-first=Robert E.|title=Mahāmaudgalyāyana|encyclopedia=Encyclopedia of Buddhism|date=2004|publisher=Macmillan Reference USA, [[Thomson Gale]]|location=New York [u.a.]|isbn=0-02-865720-9|url=http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Encyclopedia%20of%20Buddhism_2%20Vols_%20Buswell.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912051354/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Encyclopedia%20of%20Buddhism_2%20Vols_%20Buswell.pdf|url-status=dead|archive-date=September 12, 2015|pages=487–8}}
* {{Chú thích sách |last1=Neelis |first1=Jason |date=2011 |title=Early Buddhist transmission and trade networks: mobility and exchange within and beyond the northwestern borderlands of South Asia |publisher=[[Brill Publishers]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-18159-5 |series=Dynamics in the History of Religions |volume=2 |url=http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Early%20Buddhist%20Transmission%20and%20Trade%20Networks_%20Neelis_2011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220095005/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Early%20Buddhist%20Transmission%20and%20Trade%20Networks_%20Neelis_2011.pdf |archive-date=2017-02-20 }}
* {{Citation|last1=Powers|first1=John|title=The Buddhist World|series=Routledge Worlds|date=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-42017-0|url=https://books.google.com/books?id=p-uoCgAAQBAJ}}
*{{Cite conference |conference=From Xianghuan to Ceylon: The Life and Legacy of the Chinese Buddhist Monk Faxian (337–422) |location=[[Changzhi]] |date=March 2017 |title="Please Be Seated": Faxian's Account and Related Legends Concerning the First Buddha Image |url=https://www.academia.edu/31692553 |first=Nicolas |last=Revire }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation|last1=Rhys Davids|first1=T.W.|author-link=T. W. Rhys Davids|title=Moggallāna|editor1-last=Hastings|editor1-first=James|editor1-link=James Hastings|editor2-last=Selbie|editor2-first=John Alexander|editor3-last=Gray|editor3-first=Louis H.|editor3-link=Louis Herbert Gray|encyclopedia=Encyclopaedia of religion and ethics|volume=8|date=1908|publisher=[[T. & T. Clark]]|location=Edinburgh|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofr08hastuoft}}
* {{Citation|url=https://drive.google.com/file/d/0ByQR06AzKZizWHJUM1FaV0pNSFE|last1=Schumann|first1=H.W.|translator-first=M. O' C.|translator-last=Walshe|title=Der Historische Buddha|trans-title=The historical Buddha: the times, life, and teachings of the founder of Buddhism|date=2004|orig-year=1982|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|location=Delhi|isbn=81-208-1817-2|language=de}}
* {{Citation|last=Seidel|first=Anna|title=Chronicle of Taoist Studies in the West 1950–1990|journal=[[Cahiers d'Extrême-Asie]]|volume=5|pages=223–347|year=1989|doi=10.3406/asie.1989.950|language=en}}
* {{Citation|url=http://www.ahandfulofleaves.org/documents/A%20Companion%20to%20Buddhist%20Philosophy_Emmanuel.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316084217/http://ahandfulofleaves.org/documents/A%20Companion%20to%20Buddhist%20Philosophy_Emmanuel.pdf|url-status=dead|archive-date=March 16, 2015|last1=Shaw|first1=Sarah|editor1-last=Emmanuel|editor1-first=Steven M.|encyclopedia=A companion to Buddhist philosophy|title=Character, Disposition, and the Qualities of the ''Arahats'' as a Means of Communicating Buddhist Philosophy in the ''Suttas''|date=2013|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|location=Chichester, West Sussex|isbn=978-0-470-65877-2|edition=first}}
*{{Citation|last=Skilling|first=Peter|title=Traces of the Dharma|journal=Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient|volume=90|issue=1|pages=273–287|year=2003|doi=10.3406/befeo.2003.3615}}
*{{citation|last1=Teiser|first1=Stephen F.|author-link=Stephen F. Teiser|title=The ghost festival in medieval China|date=1996|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, N.J.|isbn=0-691-02677-7|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=anGlBZDWWLwC}}
*{{citation|last=Teiser|first=Stephen F.|author-link = Stephen F. Teiser|title=The Wheel of Rebirth in Buddhist Temples|journal=Arts Asiatiques|volume=63|pages=139–153|year=2008|doi=10.3406/arasi.2008.1666|language=en}}
* {{Chú thích bách khoa toàn thư|last=Thomas|first=Edward J.|author-link=Edward J. Thomas|title=Saints and martyrs (Buddhist)|editor1-last=Hastings|editor1-first=James|editor1-link=James Hastings|editor2-last=Selbie|editor2-first=John Alexander|editor3-last=Gray|editor3-first=Louis H.|editor3-link=Louis Herbert Gray|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Encyclopedia_of_Religion_and_Ethics_Volume_11.pdf|encyclopedia=Encyclopaedia of religion and ethics|volume=11|location=Edinburgh|publisher=[[T. & T. Clark]]|date=1908|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925153134/http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Encyclopedia_of_Religion_and_Ethics_Volume_11.pdf|archive-date=2013-09-25|url-status=live}}
* {{Citation|title=The History of Buddhist Thought|first=Edward J.|last=Thomas|author-link=Edward J. Thomas|location=London|publisher=[[Routledge and Kegan Paul]]|edition=2nd|year=1953|series=History of Civilization|url=https://archive.org/download/historyofbuddhis031559mbp/historyofbuddhis031559mbp.pdf}}
{{refend}}

[[Thể loại:Kệ Phật giáo]]
[[Thể loại:Văn bản Pali]]
[[Thể loại:Bia ký Ấn Độ giáo và Phật giáo]]
[[Thể loại:Phật giáo sơ kỳ]]
[[Thể loại:Chân ngôn Phật giáo]]
[[Thể loại:Thuật ngữ tiếng Phạn]]