Xem mã nguồn của Tiếng Hà Nhì

{{Infobox language
|name=Tiếng Hà Nhì
|nativename=''Hà Nhì tò'' (Việt Nam)<br>''Haqniqdoq'' (Trung Quốc)
|states=Miền Nam [[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa|Trung Quốc]], [[Việt Nam]], [[Lào]], [[Myanmar]]
|region=
|ethnicity=[[Người Hà Nhì]]
|speakers={{sigfig|758.600|2}}
|familycolor=Sino-Tibetan
|fam2=([[Ngữ tộc Tạng-Miến|Tạng-Miến]])
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Lô Lô-Miến|Lô Lô–Miến]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Lô Lô|Lô Lô]]
|fam5=[[Nhóm ngôn ngữ Hà Nhì|Hà Nhì]]
|iso3=hni
|glotto=hani1248
|glottorefname=Hani
}}
'''Tiếng Hà Nhì''' (''Hà Nhì tò'', ''Haqniqdoq'' hay ''{{IPA|xa<sup>31</sup>ɲi<sup>31</sup>}}''; {{zh|s=哈尼语|t=哈尼語|p=''Hāníyǔ''}}) là một [[ngôn ngữ]] [[Ngữ tộc Tạng-Miến|Tạng-Miến]] thuộc [[nhóm ngôn ngữ Lô Lô]], được [[người Hà Nhì]] ở [[Trung Quốc]], [[Lào]] và [[Việt Nam]] sử dụng.<ref name=ethnologueHani >[http://archive.ethnologue.com/16/show_language.asp?code=hni Hani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205546/http://archive.ethnologue.com/16/show_language.asp?code=hni |date = ngày 4 tháng 3 năm 2016}}. [[Ethnologue]], 18th ed., 2015. Truy cập 18/08/2015.</ref><ref name =GlottologHani >Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "[http://glottolog.org/resource/languoid/id/hani1248 Hani]". ''[[Glottolog]] 3.1''. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 12/12/2017.</ref>

==Phân bố==
Ở Trung Quốc, tiếng Hà Nhì hiện diện chủ yếu ở khu vực phía đông [[sông Mê Kông]] thuộc trung-nam tỉnh [[Vân Nam]], chủ yếu ở [[Phổ Nhĩ]] và [[Hồng Hà (châu tự trị)|Hồng Hà]]. Tiếng Hà Nhì còn có mặt ở tỉnh [[Lai Châu]] và [[Lào Cai]] miền Tây Bắc Việt Nam và ở tỉnh [[Phongsaly]] của Lào.

Edmondson (2002) ghi nhận rằng tiếng Hà Nhì tại Việt Nam gồm hai phương ngữ riêng rẽ, một ở phía đông (huyện [[Mường Tè (huyện)|Mường Tè]]) và một ở phía tây ([[Phong Thổ (huyện)|Phong Thổ]], [[Bát Xát (huyện)|Bát Xát]]). Người Hà Nhì ở Việt Nam nói các phương ngữ khác nhau có thể hiểu lẫn nhau. Edmondson (2002) ghi nhận các phương ngữ Hà Nhì ở Việt Nam khác nhau chủ yếu ở từ vựng.

== Âm vị học ==
Tiếng Hà Nhì có 3 thanh điệu chính và ba loại nguyên âm ngắn.

=== Phụ âm ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+Phụ âm của phương ngữ Lục Xuân
! colspan="2" rowspan="2" |
! colspan="2" |[[Âm môi|Môi]]
! colspan="2" |[[Âm lợi|Lợi]]
! rowspan="2" |([[Âm lợi|Lợi]]-)[[Âm ngạc cứng|<br>ngạc cứng]]
! rowspan="2" |[[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
|-
!<small>thường</small> || <small>[[Ngạc cứng hóa (ngữ âm)|vòm]]</small>
!<small>thường</small> || <small>[[âm xuýt|xuýt]]</small>
|-
! rowspan="3" |[[Âm tắc|Tắc]]/<br>[[Ân tắc xát|Tắc Xát]]
!<small>vô thanh</small>
|{{IPAlink|p}}
|{{IPAlink|pʲ}}
|{{IPAlink|t}}
|{{IPAlink|ts}}
|{{IPAlink|tɕ}}
|{{IPAlink|k}}
|-
!<small>bật hơi</small>
|{{IPA link|pʰ}}
|{{IPA link|pʰʲ}}
|{{IPA link|tʰ}}
|{{IPA link|tsʰ}}
|{{IPA link|tɕʰ}}
|{{IPA link|kʰ}}
|-
!<small>hữu thanh</small>
|{{IPAlink|b}}
|{{IPAlink|bʲ}}
|{{IPAlink|d}}
|{{IPAlink|dz}}
|{{IPAlink|dʑ}}
|{{IPAlink|ɡ}}
|-
! rowspan="2" |[[Âm xát|Xát]]
!<small>vô thanh</small>
|{{IPAlink|f}}
|
|
|{{IPAlink|s}}
|{{IPAlink|ɕ}}
|{{IPAlink|x}}
|-
!<small>hữu thanh</small>
|
|
|
|{{IPAlink|z}}
|
|{{IPAlink|ɣ}}
|-
! colspan="2" |[[Âm mũi|Mũi]]
|{{IPAlink|m}}
|{{IPAlink|mʲ}}
|{{IPAlink|n}}
|
|{{IPAlink|ȵ}}
|{{IPAlink|ŋ}}
|-
! colspan="2" |[[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
|
|
|{{IPAlink|l}}
|
|{{IPAlink|j}}
|
|}

=== Nguyên âm ===
Độ dài nguyên âm trong tiếng Hà Nhì cũng rất đặc biệt.{{sfnp|Li|Wang|1986|pages=3–16}}
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+Nguyên âm của phương ngữ Lục Xuân
!
! colspan="2" |[[Nguyên âm giữa|Trước]]
![[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! colspan="2" |[[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
![[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| colspan="2" align="center" |{{IPA link|i}}
|
|{{IPAlink|ɯ}}
|{{IPAlink|u}}
|-
! rowspan="2" |[[Nguyên âm vừa|Vừa]]
|{{IPAlink|e}}
|{{IPAlink|ø}}
|
|{{IPAlink|ɤ}}
|{{IPAlink|o}}
|-
| colspan="2" |
|
| colspan="2" |{{IPAlink|ɔ}}
|-
![[Nguyên âm mở|Mở]]
| colspan="2" |
|{{IPAlink|a}}
| colspan="2" |
|-
!Âm tiết tính
| colspan="2" |{{IPA|[[Nguyên âm r-tính|ɹ̩]]}}
|
| colspan="2" |
|}

{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" |
![[Nguyên âm giữa|Trước]]
! colspan="2" |[[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! rowspan="3" |[[Nguyên âm đôi|Đôi]]
![[Nguyên âm đóng|Đóng]]
|
| colspan="2" |{{IPA|ue}}
|-
![[Nguyên âm vừa|Vừa]]
|{{IPA|ie}}
|{{IPA|iɤ}}
|{{IPA|iɔ}}
|-
![[Nguyên âm mở|Mở]]
|{{IPA|ia}}
| colspan="2" |{{IPA|ua}}
|}

== Chữ viết ==
[[Tập tin:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|Biển báo của Trung học Lí Hạo trại Kiến Thủ huyện, tại [[Kiến Thủy, Hồng Hà|Kiến Thủy]], Vân Nam, viết lần lượt bằng tiếng Hà Nhì, [[tiếng Lô Lô]] và [[tiếng Trung Quốc]].]]
Truyện dân gian của người Hà Nhì có nhắc đến một loại chữ viết cổ nhưng đã thất truyền khi người Hà Nhì di cư khỏi [[Tứ Xuyên]]. Ở Trung Quốc, [[người Hà Nhì]] ngày nay viết chữ Latinh với dạng chuẩn dựa trên phương ngữ Haya ở [[Lục Xuân]] thuộc Hồng Hà.

===Ví dụ===
{|Ề no ha ngó
|----
!Tiếng Hà Nhì!!Tiếng Việt
|----
|| Aqsol liq yoqdeivq yoqpyuq bo, meeqyaovq ssolnei colpyuq qiq kov dei. Davqtavcolssaq neenyuq bel neema meeq ya siq, laongaoq meilnaol nadul meil e gaq ssol hhyul hha bavqduv nia.
|| Tất cả mọi người sinh ra đều được tự do và bình đẳng về [[nhân phẩm]] và quyền lợi. Mọi con người đều được tạo hóa ban cho lý trí và lương tâm và cần phải đối xử với nhau trong tình anh em.
|}

== Xem thêm ==
* [[Nhóm ngôn ngữ Hà Nhì]]

== Tham khảo ==
{{tham khảo |colwidth= 25em}}
*Edmondson, Jerold A. 2002. "The Central and Southern Loloish Languages of Vietnam". ''Proceedings of the Twenty-Eighth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: Special Session on Tibeto-Burman and Southeast Asian Linguistics'' (2002), pp.&nbsp;1–13.
*Li Yongsui [李永燧]. 1986. ''A sketch of the Hani language'' [哈尼语简志]. Beijing: Ethnic Publishing House [民族出版社].
*Tạ Văn Thông, Lê Đông. 2001. ''Tiếng Hà Nhì''. Hà Nội: Nhà xuất bản văn hóa dân tộc.
*Yang Shihua [杨世华]; Bai Bibo [白碧波]. 2003. ''A study of the culture of the Hani people of Yuxi City'' [玉溪哈尼族文化研究]. Kunming: Yunnan Nationalities Press [云南民族出版社]. {{ISBN|7-5367-2652-X}}

== Liên kết ngoài ==
{{commonscat|Hani language}}

* [http://globalrecordings.net/language/4698 Hani language recordings] at [http://globalrecordings.net/ GlobalRecordings.net]
*{{in lang|ja}} [https://web.archive.org/web/20061111181831/http://www013.upp.so-net.ne.jp/hani-akha/haniwa.htm Hani–Japanese wordlist]
{{Ngôn ngữ tại Lào}}
{{Ngôn ngữ tại Việt Nam}}

{{DEFAULTSORT:Hà Nhì}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Trung Quốc]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Lào]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Việt Nam]]
[[Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Lô Lô-Miến]]