Tiếng Hà Nhì

Tiếng Hà Nhì
Tiếng Hà Nhì
Hà Nhì tò (Việt Nam); Haqniqdoq (Trung Quốc)
Sử dụng tại	Miền Nam Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Myanmar
Tổng số người nói	760.000
Dân tộc	Người Hà Nhì
Phân loại	Hán-Tạng (Tạng-Miến) Lô Lô–Miến Lô Lô Hà Nhì Tiếng Hà Nhì; ; ; ; ;
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3	hni
Glottolog	hani1248
ELP	Lỗi Lua trong Mô_đun:Endangered_Languages_Project tại dòng 21: attempt to index field 'wikibase' (a nil value).

Tiếng Hà Nhì (Hà Nhì tò, Haqniqdoq hay xa³¹ɲi³¹; giản thể: 哈尼语; phồn thể: 哈尼語; bính âm: Hāníyǔ) là một ngôn ngữ Tạng-Miến thuộc nhóm ngôn ngữ Lô Lô, được người Hà Nhì ở Trung Quốc, Lào và Việt Nam sử dụng.^[2]^[3]

Phân bố

Ở Trung Quốc, tiếng Hà Nhì hiện diện chủ yếu ở khu vực phía đông sông Mê Kông thuộc trung-nam tỉnh Vân Nam, chủ yếu ở Phổ Nhĩ và Hồng Hà. Tiếng Hà Nhì còn có mặt ở tỉnh Lai Châu và Lào Cai miền Tây Bắc Việt Nam và ở tỉnh Phongsaly của Lào.

Edmondson (2002) ghi nhận rằng tiếng Hà Nhì tại Việt Nam gồm hai phương ngữ riêng rẽ, một ở phía đông (huyện Mường Tè) và một ở phía tây (Phong Thổ, Bát Xát). Người Hà Nhì ở Việt Nam nói các phương ngữ khác nhau có thể hiểu lẫn nhau. Edmondson (2002) ghi nhận các phương ngữ Hà Nhì ở Việt Nam khác nhau chủ yếu ở từ vựng.

Âm vị học

Tiếng Hà Nhì có 3 thanh điệu chính và ba loại nguyên âm ngắn.

Phụ âm

Phụ âm của phương ngữ Lục Xuân
		Môi		Lợi		(Lợi-) ngạc cứng	Ngạc mềm
		thường	vòm	thường	xuýt	(Lợi-) ngạc cứng	Ngạc mềm
Tắc/ Tắc Xát	vô thanh	p	pʲ	t	ts	tɕ	k
	bật hơi	pʰ	pʰʲ	tʰ	tsʰ	tɕʰ	kʰ
	hữu thanh	b	bʲ	d	dz	dʑ	ɡ
Xát	vô thanh	f			s	ɕ	x
Xát	hữu thanh				z		ɣ
Mũi		m	mʲ	n		ȵ	ŋ
Tiếp cận				l		j

Nguyên âm

Độ dài nguyên âm trong tiếng Hà Nhì cũng rất đặc biệt.^[4]

Nguyên âm của phương ngữ Lục Xuân
	Trước		Giữa	Sau
Đóng	i			ɯ	u
Vừa	e	ø		ɤ	o
Vừa				ɔ
Mở			a
Âm tiết tính	ɹ̩

		Trước	Sau
Đôi	Đóng		ue
	Vừa	ie	iɤ	iɔ
	Mở	ia	ua

Chữ viết

Tập tin:Lihaozhai High School - P1360829.JPG

Biển báo của Trung học Lí Hạo trại Kiến Thủ huyện, tại Kiến Thủy, Vân Nam, viết lần lượt bằng tiếng Hà Nhì, tiếng Lô Lô và tiếng Trung Quốc.

Truyện dân gian của người Hà Nhì có nhắc đến một loại chữ viết cổ nhưng đã thất truyền khi người Hà Nhì di cư khỏi Tứ Xuyên. Ở Trung Quốc, người Hà Nhì ngày nay viết chữ Latinh với dạng chuẩn dựa trên phương ngữ Haya ở Lục Xuân thuộc Hồng Hà.

Ví dụ

Tiếng Hà Nhì	Tiếng Việt
Aqsol liq yoqdeivq yoqpyuq bo, meeqyaovq ssolnei colpyuq qiq kov dei. Davqtavcolssaq neenyuq bel neema meeq ya siq, laongaoq meilnaol nadul meil e gaq ssol hhyul hha bavqduv nia.	Tất cả mọi người sinh ra đều được tự do và bình đẳng về nhân phẩm và quyền lợi. Mọi con người đều được tạo hóa ban cho lý trí và lương tâm và cần phải đối xử với nhau trong tình anh em.

Xem thêm

Nhóm ngôn ngữ Hà Nhì

Tham khảo

^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, biên tập (2013). "Hani". Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
^ Hani Lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine. Ethnologue, 18th ed., 2015. Truy cập 18/08/2015.
^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Hani". Glottolog 3.1. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 12/12/2017.
^ Li & Wang (1986), tr. 3–16.

Edmondson, Jerold A. 2002. "The Central and Southern Loloish Languages of Vietnam". Proceedings of the Twenty-Eighth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: Special Session on Tibeto-Burman and Southeast Asian Linguistics (2002), pp. 1–13.
Li Yongsui [李永燧]. 1986. A sketch of the Hani language [哈尼语简志]. Beijing: Ethnic Publishing House [民族出版社].
Tạ Văn Thông, Lê Đông. 2001. Tiếng Hà Nhì. Hà Nội: Nhà xuất bản văn hóa dân tộc.
Yang Shihua [杨世华]; Bai Bibo [白碧波]. 2003. A study of the culture of the Hani people of Yuxi City [玉溪哈尼族文化研究]. Kunming: Yunnan Nationalities Press [云南民族出版社]. ISBN 7-5367-2652-X

Liên kết ngoài

Hani language recordings at GlobalRecordings.net
(bằng tiếng Nhật) Hani–Japanese wordlist

[Glottolog-1] Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, biên tập (2013). "Hani". Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.

[ethnologueHani-2] Hani Lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine. Ethnologue, 18th ed., 2015. Truy cập 18/08/2015.

[GlottologHani-3] Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Hani". Glottolog 3.1. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 12/12/2017.

[FOOTNOTELiWang19863–16-4] Li & Wang (1986), tr. 3–16.

[1]

[2]

[3]

[4]