Xem mã nguồn của Tiếng Mi'kmaq

{{Infobox language
| name             = Tiếng Mi'kmaq
| nativename       = {{lang|mic|Miꞌkmawiꞌsimk}}
| states           = [[Canada]], [[Hoa Kỳ]]
| region           = [[Nova Scotia]], [[New Brunswick]], [[Prince Edward Island]], [[bán đảo Gaspé]], [[Newfoundland (đảo)|đảo Newfoundland]], [[đảo Anticosti]], Bắc [[Maine]], [[Boston, Massachusetts]]
| ethnicity        = 168.420 người [[Mi'kmaq]] (điều tra dân số năm 2016)
| speakers         = 7.140 (4% dân số)
| date             = 2016 census
| ref              = <ref>{{Chú thích web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/lang/Table.cfm?Lang=E&T=41&Geo=01|title=Language Highlight Tables, 2016 Census – Aboriginal mother tongue, Aboriginal language spoken most often at home and Other Aboriginal language(s) spoken regularly at home for the population excluding institutional residents of Canada, provinces and territories, 2016 Census – 100% Data|last=Canada|first=Government of Canada, Statistics|website=www12.statcan.gc.ca|date=2 August 2017|language=en|access-date=2017-11-17}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://www.census.gov/data/tables/2013/demo/2009-2013-lang-tables.html|title=Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English|last=Bureau|first=US Census|website=www.census.gov|language=en-US|access-date=2017-11-17}}</ref>
| familycolor      = Algic
| fam1             = [[Ngữ hệ Algic|Algic]]
| fam2             = [[Ngữ tộc Algonquin|Algonquin]]
| fam3             = [[Nhóm ngôn ngữ Đông Algonquin|Đông Algonquin]]
| script           = {{Unbulleted list|[[Chữ Latinh]]|{{Lang|mic|[[Chữ tượng hình Miꞌkmaw|Gomgwejui'gasit]]}} (trước đây)}}
| nation           = [[Canada]]<br /><ul><li>[[Nova Scotia]]<ref>{{Chú thích web | url=https://novascotia.ca/news/release/?id=20220407003 | title=Legislation Enshrines Mi'kmaw as Nova Scotia's First Language | date=11 May 2018 }}</ref></li></ul>
| minority         = [[Canada]]<br /><ul><li>[[New Brunswick]]</li><li>[[Prince Edward Island]]</li></ul>
| iso2             = mic
| iso3             = mic
| notice           = IPA
| glotto           = mikm1235
| glottorefname    = Mi'kmaq
| map              = Lang Status 80-VU.svg
| mapcaption       = {{center|{{small|Tiếng Mi'kmaq được phân loại trong [[Sách đỏ các ngôn ngữ bị đe dọa]] của [[UNESCO]] là ngôn ngữ sắp nguy cấp}}}}
}}

'''Tiếng Mi'kmaq''' ({{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|g|m|ɑː}} {{respell|MIG|mah}}),{{refn|name=Alternate_names|Miꞌkmaq has historically been spelled and pronounced '''Micmac''' in English. Contemporary spellings include '''Migmaw''' and '''Mikmaw''' in English, and '''{{lang|mic|Míkmaq}}''', '''{{lang|mic|Míkmaw}}''' and '''{{lang|mic|Mìgmao}}''' in Miꞌkmaq.}} (còn được gọi là '''{{lang|mic|Miꞌkmawiꞌsimk}}''') là ngôn ngữ thuộc nhóm [[Nhóm ngôn ngữ Đông Algonquin|Đông Algonquin]] được sử dụng bởi gần 11.000 người [[Mi'kmaq]], một thổ dân sống chủ yếu tại [[Canada]] và [[Hoa Kỳ]] (dân số là khoảng 20.000).<ref name="census">{{Chú thích web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89189&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=705&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&GID=837928 |title=Statistics Canada 2006 |access-date=2012-11-26 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225074451/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928%20&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=dead }}</ref><ref name="indiglang">{{Chú thích web |url=http://www.yourdictionary.com/elr/natlang.html |title=Indigenous Languages Spoken in the United States |access-date=2012-11-26 |archive-date=2017-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170723113231/http://www.yourdictionary.com/elr/natlang.html |url-status=dead }}</ref> Tên trong ngôn ngữ này là {{lang|mic|Lnuismk}}, {{lang|mic|Miꞌkmawiꞌsimk}}<ref>[http://www.languagegeek.com/algon/mikmawisimk/mikmawisimk.html Chris Harvey's page on Míkmawísimk]</ref> hoặc {{lang|mic|Miꞌkmwei}}<ref name="Micmac Teaching Grammar 1976"/> (trong một số phương ngữ) ({{lang|mic|Miꞌkmaq}} là từ ở dạng số nhiều có nghĩa là 'các bạn của tôi' ({{lang|mic|miꞌkm}} ở dạng số ít;<ref name="Micmac Teaching Grammar 1976">Micmac Teaching Grammar. Delisle / Metallic 1976.</ref> dạng [[tính từ]] là {{lang|mic|Miꞌkmaw}}).<ref>{{Chú thích web |url=http://www.native-languages.org/mikmaq.htm |title=Mi'kmaq Language and the Mi'kmaq Indian Tribe (Micmac Indians, Mikmaq, Míkmaq, Mikmak) |website=www.native-languages.org }}</ref>

==Ngữ âm==

===Nguyên âm===
{| class="wikitable" style=text-align:center
! rowspan=2 |
! colspan=2|[[Nguyên âm trước|Trước]]
! colspan=2|[[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! colspan=2|[[Nguyên âm sau|Sau]]
|- class=small
! ngắn
! dài
! ngắn
! dài
! ngắn
! dài
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| {{IPA|i}}
| {{IPA|iː}}
| colspan=2 | 
| {{IPA|u}}
| {{IPA|uː}}
|-
! [[Nguyên âm đóng-vừa|Vừa]]
| {{IPA|e}}
| {{IPA|eː}}
| colspan=2 | {{IPA|ə}}
| {{IPA|o}}
| {{IPA|oː}}
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
| colspan=2 | 
| {{IPA|a}}
| {{IPA|aː}}
| colspan=2 | 
|}

===Phụ âm===
{| class="wikitable" style=text-align:center
! rowspan=2 | 
! rowspan=2 | [[Âm môi-môi|Môi-môi]]
! rowspan=2 | [[Âm lợi|Lợi]]
! rowspan=2 | [[Âm ngạc cứng|Ngạc cứng]]
! colspan=2 | [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
|- class=small
! bth.
! [[Môi hóa|mh.]]
|-
! [[Âm mũi|Mũi]]
| {{IPA link|m}}
| {{IPA link|n}}
| 
| 
| 
|-
! [[Âm tắc|Tắc]]
| {{IPA link|p}}
| {{IPA link|t}}
| {{IPA link|t͡ʃ}}
| {{IPA link|k}}
| {{IPA link|kʷ}}
|-
! [[Âm xát|Xát]]
| 
| {{IPA link|s}}
| 
| {{IPA link|x}}
| {{IPA link|xʷ}}
|-
! [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
| 
| {{IPA link|l}}
| {{IPA link|j}}
| 
| {{IPA link|w}}
|}

Phụ âm có thể được chia thành hai nhóm: nhóm [[âm ồn]] ({{IPA|/p, t, k, kʷ, t͡ʃ, s, x, xʷ/}}) và nhóm [[âm vang]] ({{IPA|/m, n, w, l, j/}} và tất cả các nguyên âm).

Các âm ồn có nhiều cách phát âm khác nhau. Khi đứng đầu từ hay đứng sau âm ồn khác, những âm này [[vô thanh]] {{IPA|[p, t, k, kʷ, t͡ʃ, s, x, xʷ]}}. Tuy nhiên khi nằm giữa âm vang, chúng là những âm [[Thanh (ngôn ngữ học|hữu thanh]] {{IPA|[b, d, ɡ, ɡʷ, d͡ʒ, z, ɣ, ɣʷ]}}.<ref name="bragg1976">{{cite thesis | type = MA | last = Bragg | first = Russell A. | title = Some Aspects of the Phonology of Newfoundland Micmac | date=1976}}</ref> Khi âm tắc và tắc xát đứng cuối từ, những âm này phải [[Phụ âm bật hơi|bật hơi]] {{IPA|[pʰ, tʰ, kʰ, kʷʰ, tʃʰ]}}.{{Citation needed|reason = Reliable source needed for the whole sentence | date = July 2015}} Một ví dụ về từng loại phát âm được đưa ra dưới đây:

{| class="wikitable" style=text-align:left
! Tha âm vị
! Chính tả
! Âm vị 
! Ngữ âm
! Nghĩa
|-
| Vô thanh
| {{Lang|mic|tia'm}}
| {{IPA|/tiaːm/|lang=mic}}
| {{IPA|[tiaːm]|lang=mic}}
| ''nai sừng tấm''
|-
| Hữu thanh
| {{Lang|mic|Miꞌkmaq}}
| {{IPA|/miːkmax/|lang=mic}}
| {{IPA|[miːɡmax]|lang=mic}}
| ''Miꞌkmaq''
|-
| Bật hơi
| {{Lang|mic|sqolj}}
| {{IPA|/əsxolt͡ʃ/|lang=mic}}
| {{IPA|[əsxolt͡ʃʰ]|lang=mic}}
| ''ếch''
|}

Tiếng Miꞌkmaq phân biệt nguyên âm và phụ âm dài và ngắn, chúng được biểu thị trong chính tả Listuguj bằng cách nhân đôi phụ âm. Ngoài việc mở rộng về độ dài, các phụ âm dài còn thêm schwa khi đứng trước các phụ âm khác. Ví dụ, so sánh {{IPA|/en.mitk/|lang=mic}} (chính tả Listuguj là {{lang|mic|e'''n'''mitg}} ('chảy đi')) với {{IPA|/en.nə.mit/|lang=mic}} ({{lang|mic|e'''nn'''mit}} ('dính vào'));<ref>{{Chú thích web |title=ennmit |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/ennmit.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref> hoặc {{IPA|/tox.tʃu.pi.la.wek/|lang=mic}} ({{lang|mic|toqjuꞌpila'''w'''eg}} ('kéo lên')),<ref>{{Chú thích web |title=toqju'pilaweg |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/toqju%27pilaweg.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref> với ({{IPA|/ke.si.kaw.wek/|lang=mic}} ({{lang|mic|gesiga'''ww'''eg}} ('ồn ào')).<ref>{{Chú thích web |title=gesigawweg |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/gesigawweg.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref>

Các từ trong chính tả Listuguj đôi khi bắt đầu bằng cụm phụ âm, ví dụ như trong {{lang|mic|'''gt'''aꞌn}} ('biển') và {{lang|mic|'''mg'''umi}} ('băng'). Tuy nhiên   các cụm phụ âm như vậy được phát âm theo âm tiết tách rời với một âm schwa đứng trước cụm; ví dụ, {{lang|mic|gtaꞌn}} được phát âm là {{IPA|/ək.taːn/}}<ref>{{Chú thích web |title=gta'n |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/gta%27n.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref> trong khi {{lang|mic|mgumi}} được phát âm là {{IPA|/əm.ku.mi/|lang=mic}}.<ref>{{Chú thích web |title=mgumi |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/mgumi.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref> Mặt khác, cụm phụ âm đứng cuối từ, ví dụ như {{lang|mic|asige'''tg'''}} ('xúi giục') được phát âm theo một âm tiết: so sánh cách phát âm của {{lang|mic|asigetg}} ({{IPA|/a.si.ketk/|lang=mic}})<ref>{{Chú thích web |title=asigetg |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/asigetg.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref> với {{lang|mic|mestꞌg}} ('nếm'), {{IPA|/mes.tək/|lang=mic}}.<ref>{{Chú thích web |title=mest'g |url=https://www.mikmaqonline.org/servlet/words/mest%27g.html |access-date=2022-12-27 |website=www.mikmaqonline.org}}</ref>
==Ngữ pháp==

===Cú pháp===
Tiếng Miꞌkmaq sử dụng trật tự từ tự do, dựa trên sự nhấn mạnh thay vì trật tự cố định về chủ ngữ, tân ngữ và động từ theo truyền thống.{{clarify|date=September 2012}} Ví dụ, câu "Tôi nhìn thấy một con nai sừng tấm đứng ngay trên đồi" có thể được dịch là "{{lang|mic|sapmiꞌk ala nemaqtꞌk na tett '''tia'm''' kaqamit}}" (Tôi đã nhìn thấy anh ấy/ở đó/trên đồi/ngay đó/'''một con nai sừng tấm'''/anh ấy đang đứng) hoặc "{{lang|mic|sapmiꞌk ala '''tia'm''' nemaqtꞌk na tett kaqamit}}" (Tôi đã nhìn thấy anh ấy/ở đó/'''một con nai sừng tấm'''/trên đồi/ngay đó/anh ấy đang đứng); câu sau nhấn mạnh con nai sừng tấm bằng cách đặt {{lang|mic|tia'm}} ('nai sừng tấm') trước trong lời nói. Là một [[ngôn ngữ hỗn nhập]], ngôn ngữ này có các động từ thường chứa chủ ngữ và tân ngữ trong câu: ví dụ, từ {{lang|mic|sapmiꞌk}} nói trên dịch ra là 'I saw him'.

Mặc dù rất khó để phân loại tiếng Miꞌkmaq theo các danh mục [[trật tự từ]] truyền thống như SVO hoặc SOV, một thể động từ cố định của ngôn ngữ nằm trong hình thái động từ. Một số phần hình thái bên trong của động từ trong tiếng Miꞌkmaq có vị trí đặt bình thường: ví dụ, khi có thể động từ thì xuất hiện dưới dạng tiền tố đầu tiên, trong khi yếu tố đánh dấu phủ định luôn xuất hiện sau gốc động từ. Có thể xem ví dụ cho cả hai trường hợp này trong động từ {{lang|mic|kisipawnatqaꞌtiꞌw}} ({{lang|mic|kisi-paw-natq-aꞌti-w}}), dịch ra là 'họ không thể ra ngoài': tiền tố {{lang|mic|kisi}} đánh dấu động từ ở thể hoàn thành, trong khi yếu tố đánh dấu ''w'' xuất hiện ngay sau gốc động từ {{lang|mic|aꞌti}} ('the two move'). Tuy nhiên những thành phần động từ được đặt cố định này được ghép nối với các dấu hiệu có thể xuất hiện trong toàn bộ từ, lại tùy vào nhấn mạnh; tính động từ nói riêng có thể xuất hiện một cách trôi chảy xuyên suốt các động từ. Tóm lại, mặc dù có thể dự đoán được một số thể động từ cụ thể của tiếng Miꞌkmaq, nhưng phần lớn cú pháp nói chung là tự do và phụ thuộc vào ngữ cảnh.

Động từ tiếng Mi'kmaq cũng được đánh dấu theo thì.

===Danh từ===
Danh từ tiếng Mi'kmaq có thể [[Tính động vật|động vật hoặc bất động vật]]. Đây là một đặc điểm chung giữa các [[Ngữ tộc Algonquin|ngôn ngữ Algonquin]]. Hình thái động từ thay đổi tùy thuộc vào tính động vật của danh từ. Ví dụ:

{{lang|mic|Nemitu}} – 'Tôi nhìn thấy (danh từ bất động vật)'

{{lang|mic|Nemi'k}} – 'Tôi nhìn thấy (danh từ động vật)'

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

==Nguồn==
* Maillard, M. l'abbé, redigée et mise en ordre par Joseph M. Bellenger, ptre. 1864. ''[https://archive.org/details/grammairedelalan00mail Grammaire de la langue mikmaque.]'' Nouvelle-York, Presse Cramoisy de J.M. Shea. Reprinted 2007: Toronto: Global Language Press, {{ISBN|1-897367-14-7}}
* Delisle, Gilles L.; Metallic, Emmanuel L. 1976. ''[http://eric.ed.gov/?q=micmac&pg=2&id=ED136614 Micmac Teaching Grammar. Preliminary version.]'' La Macaza, Quebec: Manitou Community College.
* Pacifique, Père. 1939. ''Leçons grammaticales théoriques et pratiques de la langue micmaque.'' Sainte-Anne de Restigouche, P.Q. Reprinted 2007: Toronto: Global Language Press, {{ISBN|1-897367-15-5}}
* [[Silas Tertius Rand|Rand, Silas Tertius]]. 1875. ''First reading book in the Micmac language.'' Halifax: Nova Scotia Printing Company ([https://archive.org/details/afirstreadingbo00rangoog IA], [https://books.google.com/books?id=iGkiAAAAMAAJ GB]). Reprinted 2006: Vancouver: Global Language Press, {{ISBN|0-9738924-8-X}}
* Rand, Silas Tertius. 1888. ''[https://archive.org/details/dictionarylangu00randgoog Dictionary of the language of the Micmac Indians, who reside in Nova Scotia, New Brunswick, Prince Edward Island, Cape Breton and Newfoundland.]'' Halifax: Nova Scotia Printing Company. Reprinted 1994: New Delhi & Madra
* {{Chú thích sách
| publisher = Cape Breton University Press
| isbn = 9781897009499
| last = Sable
| first = Trudy
| title = The language of this land, Miꞌkmaꞌki
| url = https://archive.org/details/languageofthisla0000sabl
| location = Sydney, NS
| year = 2012
| oclc = 773473837
}}s: Asian Educational Services, {{ISBN|81-206-0954-9}}
*

==Liên kết ngoài==
{{wikiversity|Mi'kmaq language}}
{{Thể loại Wiktionary}}
{{incubator|code = mic}}
*[https://www.mikmaqonline.org/ Miꞌkmaq Online Talking Dictionary]
*[https://web.archive.org/web/20041013121327/http://www.mikmaq.com/language/index.html Internet Archive of "Míkmaq Language"]
* [http://www.native-languages.org/mikmaq.htm Native Languages page on Míkmaq]
* [http://www.languagegeek.com/algon/mikmawisimk/mikmawisimk.html Chris Harvey's page on Míkmawísimk (Languagegeek)]
* [http://www.languagesandnumbers.com/how-to-count-in-micmac/en/mic/ How to count in Miꞌkmaq]
* [http://www.language-archives.org/language/mic OLAC resources in and about the Miꞌkmaq language]

{{Languages of Canada}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Tieng Mi'kmaq}}
[[Thể loại:Tiếng Mi'kmaq|+]]
[[Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Đông Algonquin]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ thổ dân tại vừng rừng phía Đông Bắc Mỹ]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ First Nations tại Canada]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Mỹ]]
[[Thể loại:Tập hợp từ]]