Lý Tiên Huệ
| Vĩnh Thái công chúa 成安公主 | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Vĩnh Thái công chúa cùng các cung nữ, hình vẽ tại Càn lăng. Bản gốc hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây để bảo quản tốt hơn. | |||||||||
| Thông tin chung | |||||||||
| Sinh | 685 Phòng Châu | ||||||||
| Mất | 701 | ||||||||
| Phối ngẫu | Võ Duyên Cơ (武延基) | ||||||||
| |||||||||
| Thân phụ | Đường Trung Tông | ||||||||
| Thân mẫu | Vi Hoàng hậu | ||||||||
Vĩnh Thái công chúa Lý Tiên Huệ (chữ Hán: 永泰公主李仙蕙, 685 - 701), tự Nùng Huy (穠輝) là một công chúa nhà Đường, con gái Đường Trung Tông Lý Hiển.
Tiểu sử
Lý Tiên Huệ sinh năm Thủy Cùng thứ nhất (685), là con gái thứ bảy của Đường Trung Tông Lý Hiển. Theo Cựu Đường thư, sinh mẫu của bà và chị gái Vĩnh Thọ công chúa là Vi Hoàng hậu[1], tuy nhiên tại Tân Đường thư thì hoàn toàn không có ghi chép[2]. Hơn nữa, điều này có mâu thuẫn với năm sinh của An Lạc công chúa là năm 684, người đã được cả hai bộ chính sử xác nhận là con gái út của Vi Hoàng hậu, hơn nữa việc Vi Hoàng hậu sinh bốn công chúa trong vòng bốn mươi tháng là hoàn toàn không có cơ sở[3]. Một số nghiên cứu cho rằng Vĩnh Thái công chúa và Vĩnh Thọ công chúa là chị em sinh đôi, tuy nhiên điều này vẫn còn bị nghi ngờ[4].
Thời điểm bà sinh ra, bà nội của bà là Võ Tắc Thiên đã xưng Đế, cha bà Lý Hiển đang bị lưu đày đến Phòng Châu và Duyện Châu. Năm Thánh Lịch thứ nhất (698), dưới áp lực của triều đình, cha bà được lập làm Thái tử lần nữa, Lý Tiên Huệ cũng được phong Vĩnh Thái Quận chúa (永泰郡主), thực ấp 1500 hộ. Bà có nhan sắc xinh đẹp, tính cách khôn ngoan lại thông minh nên được Lý Hiển hết sức sủng ái[5]. Cửu Thị nguyên niên (700), bà được gả cho Võ Duyên Cơ (武延基). Cơ là con trai Võ Thừa Tự, cháu trai trong họ của Võ Tắc Thiên, tước Ngụy vương (魏王)[5], không thể xem thường. Sang năm sau (701), bà cùng chồng và anh trai là Thiệu vương Lý Trọng Nhuận do xung khắc với hai sủng nam của Võ đế là Trương Xương Tông và Trương Dịch Chi mà bị chúng tố cáo phỉ báng bà. Võ Tắc Thiên tức giận, ban chết cho ba người[6][7], khi đó công chúa đang mang thai.
Sau Chính biến Thần Long, Đường Trung Tông trở lại ngai vàng, thương xót các con chết oan nên tiến hành truy phong, Lý Trọng Thuận là Ý Đức Thái tử (懿德太子), còn Lý Tiên Huệ là Vĩnh Thái công chúa (懿德太子).
Cái chết
Về cái chết của bà, có nhiều điểm nghi vấn:
- Theo các bộ chính sử (Cựu Đường thư, Tân Đường thư, Tư trị thông giám): Vĩnh Thái công chúa cùng chồng và anh trai bàn tán về hai sủng nam của Võ Tắc Thiên, điệc này bị Trương Dịch Chi mật tấu với Võ Tắc Thiên. Võ Tắc Thiên nổi giận, ép Lý Trọng Nhuận và Võ Diên Cơ phải tự sát. Công chúa Vĩnh Thái, lúc đó đang mang thai, vì quá đau buồn và sợ hãi trước cái chết của anh và chồng, đã qua đời ngay sau đó.
- Theo bằng chứng khảo cổ: Bài điếu văn của công chúa là do Từ Ngạn Bá (徐彥伯) viết, cùng với nội dung bia mộ viết bà qua đời do "khí huyết suy nhược, sinh nở khó khăn" vào năm 701. Dựa trên việc đo đạc và tái tạo lại vùng khung xương chậu[8], các chuyên gia nhận thấy khung xương chậu của bà khá hẹp so với phụ nữ cùng độ tuổi, điều này củng cố giả thuyết bà qua đời vì biến chứng khi sinh nở. Có lẽ do cú sốc sau cái chết của chồng và anh trai, bà đã chết do sinh non hoặc băng huyết trong khi sinh con chỉ một ngày sau đó.
Lăng mộ
Sau khi Võ Tắc Thiên băng hà, Trung Tông thương tiếc con gái vắn số nên đem cải táng tại mộ phần trang trọng ở Càn lăng năm 705[9]. Ngôi mộ sau khi được cải táng được gọi là Vĩnh Thái lăng (永泰陵)[10], là Công chúa lăng độc nhất trong Lịch sử Trung Quốc.
Ngôi mộ được khám phá năm 1960 và khai quật từ năm 1964. Lăng mộ có chiều dài 87,5m, diện tích hơn 90 mẫu đất, rộng gần 4m và sâu gần 17m. Nơi đây chôn cất rất nhiều đồ tùy táng gồm hơn 1300 món đồ, gồm gần 900 tượng sơn theo kiểu tam thải, đặc biệt là hơn 1200m² tranh tường với nhiều nhân vật khác nhau với màu sắc tươi sáng và vô cùng sống động. Hiện nay, Càn Lăng bác vật quán (乾陵博物馆) được xây dựng tại đây[11].
.jpg)
Nổi tiếng nhất trong lăng mộ là bức họa 《Cung nữ đồ》(宫女图) miêu tả công chúa cùng các cung nữ trong sinh hoạt hàng ngày. Các cung nữ đang cầm trên tay các vật dụng thượng nhật: quạt tròn, tráp, chân nến, phất trần, bình nước, gậy Như Ý, được sắp xếp với bố cục rõ ràng và đường nét mảnh mai nhưng chắc khỏe, các nhân vật trong bức họa mang gương mặt tròn trịa phúc hậu, phản ánh gu thẩm mỹ đặc sắc thời thịnh Đường.
.jpg)
Tham khảo
- ^ 《旧唐书·卷五十一·列传第一》
- ^ Tân Đường thư, quyển 8: 長寧公主，韋庶人所生[……]永壽公主，下嫁韋鐬。蚤薨，長安初追贈。永泰公主，以郡主下嫁武延基。大足中，忤張易之，為武后所殺。帝追贈，以禮改葬，號墓為陵。安樂公主，最幼女[……]
- ^ Tư trị thông giám, quyển 208: 神龙元年[……]初，韦后生邵王重润、长宁、安乐二公主[……]
- ^ 拜根興. 唐永泰公主研究中的幾個問題. 《故宮文物月刊》 (臺北市: 國立故宮博物院). 1996, (1996年6月，总159期): 110—118 [2025-08-23]. ISSN 1001-179X （繁体中文）.
- ^ a b 永泰公主墓志. 陕西历史文化名城——多媒体资源库，来源：《乾县志》第744-768页，《乾县县志》编纂委员会编，网站“陕西省地情网方志资料库”. [2025-08-23] （简体中文）.
- ^ Cựu Đường thư, quyển 86, liệt truyện 36
- ^ Tư trị thông giám ghi rằng ba người đều bị ép phải tự sát, còn Tân Đường thư cho rằng cả ba bị giết chết
- ^ 《永泰公主墓志铭》：“蛟丧雄锷，鸾愁孤影。槐火未移，柏舟空泛。珠胎毁月，怨十里之无香。琼萼凋春，忿双童之秘药。女娥篪曲，重碧烟而忽去。弄玉箫声，入彩云而不返。呜呼哀哉！以大足元年九月四日薨，春秋十有七”。[1] （页面存档备份，存于互联网档案馆）
- ^ Watson (1973), tr. 136.
- ^ Tân Đường thư, quyển 8: 長寧公主，韋庶人所生[……]永壽公主，下嫁韋鐬。蚤薨，長安初追贈。永泰公主，以郡主下嫁武延基。大足中，忤張易之，為武后所殺。帝追贈，以禮改葬，號墓為陵。安樂公主，最幼女[……]
- ^ 永泰公主墓的发掘清理 互联网档案馆的存檔，存档日期2007-03-11.
- ^ "Princess Yongtai", Wikipedia (bằng tiếng Anh), ngày 31 tháng 10 năm 2025, truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2026
- ^ Wu, Mandy Jui-man (2004). "Exotic Goods as Mortuary Display in Sui Dynasty Tombs--A Case Study of Li Jingxun's Tomb". Sino-Platonic Papers. 142.