Đô thị lõi

Tập tin:View of Nagasaki from the Glover Sky Road, 20240814 1623 3497.jpg

Khu lõi đô thị ở Nagasaki nhìn từ Glover Sky Road

Tập tin:View of Nagasaki from the Glover Sky Road, 20240814 0924 3242.jpg

Một khu lõi ở thành phố Nagasaki

Đô thị lõi (Core city) hay Vùng lõi đô thị hay trong quy hoạch đô thị còn gọi là Đô thị lõi lịch sử (Historic core city) hay Thành phố trung tâm (Central city) là một khu vực từng là đơn vị hành chính cấp thành phố sở hữu quy mô dân số lớn nhất vào thời điểm nhất định, nay nằm lọt thỏm bên trong không gian vùng đô thị hiện tại (vùng thống kê đô thị). Các thành phố trung tâm phần lớn gánh vác vai trò hạt nhân cấu thành nên các phân khu khu trung tâm cấp vùng làm nên bệ đỡ vùng kinh tế đô thị vĩ mô (mô hình hướng tâm). Thuật ngữ chuyên ngành đặc thù này được sử dụng chủ yếu áp đặt lên bên trong lòng bối cảnh quy hoạch của nước Mỹ, mặc dù kể từ cột mốc lịch sử niên đại thập niên 1970 trở đi, khái niệm này hiện cũng đã chuyển mình về nội hàm được sử dụng tương đối phổ biến tại bối cảnh nước Canada, đan xen với một định mức tỷ lệ diện tích hạn chế hơn tại không gian khu vực Châu Âu di sản và ở Úc.

So với bối cảnh của hệ thống các thành phố vệ tinh đan xen phân khu không gian ngoại ô bao bọc xung quanh thì mạng lưới các đô thị lõi lịch sử nằm bên trong ranh giới hành chính các thành phố tại Hoa Kỳ thông thường có tỷ lệ nhà ở ít tầng, nhà ở riêng lẻ đơn lập ở mức cao vượt trội, cũng như định mức mật độ xây dựng thưa thớt kéo giảm, nắm giữ khối lượng cơ hội việc làm ít ỏi hơn nhiều. Tại Việt Nam, thuật ngữ đô thị lõi, khu vực nội thành là khu vực có mật độ xây dựng và mật độ dân số cao trong mô hình đô thị nén, bộc lộ bản sắc phân hóa biệt lập hoàn toàn so với các dải đô thị vệ tinh hoặc phân khu ngoại vi bao bọc xung quanh. Sự hình thành đô thị lõi tại Việt Nam có thể minh chứng qua tiến trình lịch sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh thời cận đại và hiện đại (Sài Gòn-Chợ Lớn), cũng như lịch sử Quận 1 (từ Quận Nhứt và Quận Nhì) mà nay đã rã thành bốn phường (Sài Gòn, Bến Thành, Tân Định, Cầu Ông Lãnh).

Lịch sử

Một thành phố trung tâm hay đô thị lõi xuất hiện như một quy luật bất biến thường xuyên chính là hình thái khu định cư sơ khởi (settlement) đầu tiên được tạo lập nên bên trong một vùng không gian đô thị nén, tồn tại trước hàng năm trời trước khi toàn bộ mạng lưới các quận ngoại vi ngoại thành rìa ngoài chính thức thai nghén xuất hiện trên thực địa. Hệ thống các thành phố này xét dưới lăng kính cấu trúc xã hội thường xuyên bộc lộ dải thông số nghèo nàn hơn về mặt hiệu suất hoạt động kinh tế, đồng thời gánh chịu tỷ lệ tệ nạn tội phạm hình sự nhức nhối thậm chí ở mức cao hơn hẳn so với phân khối không gian địa lý bao bọc lân cận. Thuật ngữ chuyên ngành này hiện nay đã bị Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ bãi bỏ giải tỏa hành chính và được thay thế đồng bộ bằng khái niệm thành phố hành chính (principal city) vốn là một danh xưng hoán dụ cấu thành bao bọc vẹn toàn cả các đô thị lõi lịch sử lẫn hệ thống các thành phố trỗi dậy bứt phá thời kỳ hậu Thế chiến thứ hai. Các vùng đô thị kể từ đó không còn bị giới hoạch định quy hoạch nhìn nhận như một cấu trúc đơn tâm (Monocentric) cổ điển, mà đã biến chuyển thích ứng sâu sắc biến thành cấu trúc đa tâm (Polycentric), hệ quả tất yếu đến từ tiến trình ngoại ô hóa mạng lưới việc làm cơ hội việc làm tự phát ra phân khu ngoại vi. Một thành phố đô thị lõi lịch sử là một khái niệm biệt lập phân hóa rạch ròi, không lạm dụng nhầm lẫn với cấu phần vùng lõi của một vùng đô thị vĩ mô (Metropolitan area) — thực thể vốn được Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ định danh kỹ thuật là một vùng đô thị hóa tích tụ (Urban area) đạt thông số quy mô thâm dụng vượt ngưỡng 50.000 dân cư thường trú.

Các đơn cử

Danh mục biểu mục hệ thống Mạng lưới các vùng kinh tế đô thị vĩ mô cấu thành từ một đô thị lõi đơn nhất dưới đây công khai danh tính của các thành phố trung tâm hạch tâm nòng cốt dẫn dắt năm vùng đô thị có quy mô diện tích diện rộng và dân số vĩ đại nhất trên bình diện toàn cầu.

Vùng đô thị	Đô thị lõi		Quốc gia	Quy mô tổng dân số vùng đô thị vĩ mô
	Danh xưng	Vị trí tọa độ
Vùng thủ đô Tokyo (Vùng Kantō)	Thủ đô Tokyo	35°41′23″B 139°41′32″Đ	Nhật Bản	&37,274,000
Vùng đô thị Jakarta (Đặc khu Jabodetabekpunjur)	Thủ đô Jakarta	6°10′30″N 106°49′43″Đ	Indonesia	&33,430,285
Vùng Thủ đô Quốc gia (Vùng kinh tế đô thị Delhi)	Thủ đô Delhi	28°36′36″B 77°13′48″Đ	Ấn Độ	&29,000,000
Vùng thủ đô Seoul (Đặc khu Sudogwon)	Thủ đô Seoul	37°34′B 126°58′Đ	Hàn Quốc	&25,514,000
Vùng đô thị Mumbai (मुंबई महानगर प्रदेश)	Thành phố Mumbai, bang Maharashtra	18°58′30″B 72°49′33″Đ	Ấn Độ	&24,400,000

Mạng lưới các vùng kinh tế đô thị vĩ mô cấu thành từ mô hình đa tâm đa đô thị lõi:

Vùng đô thị	Hệ thống đô thị lõi		Quốc gia	Quy mô tổng dân số vùng đô thị
	Danh xưng	Vị trí tọa độ
Đô thị phức hợp Dallas–Fort Worth	Dallas	32°46′45″B 96°48′32″T	Hoa Kỳ	&7,470,158
	Fort Worth	32°45′B 97°20′T
Vùng đô thị Rhine-Ruhr	Essen	51°27′3″B 7°0′47″Đ	Đức	&1,555,985
	Düsseldorf	51°14′B 6°47′Đ
Vùng liên đô Islamabad–Rawalpindi	Islamabad	33°41′35″B 73°03′50″Đ	Pakistan	&4,500,000
	Rawalpindi	33°36′B 73°02′Đ
Chùm đô thị Randstad	Amsterdam	52°22′22″B 04°53′37″Đ	Hà Lan	&8,403,915
	Rotterdam	51,92°B 4,48°Đ / 51.92; 4.48 (Rotterdam)
	La Haye	52°04′48″B 04°18′36″Đ
	Utrecht	52°05′27″B 05°07′18″Đ

Xem thêm

• Đô thị vệ tinh
• Thành phố ven đô
• Thị trấn phòng ngủ
• Nội thành
• Phố cổ
• Khu trung tâm
• Trung tâm thành phố
• Thành phố trung tâm
• Thành phố hành chính

Tham khảo

• OECD (2020). Urban Policy Reviews: Enhancing Productivity in UK Core Cities. OECD Publishing. ISBN 9789264882140.
• Parkinson, Michael (2004). Competitive European Cities: Where Do the Core Cities Stand?. Office of the Deputy Prime Minister. ISBN 9781851126903.
• High-Income World: Core Cities and Densification. Demographia