Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Đỗ Trình Thoại

Đỗ Trình Thoại (1815 - 1861) là quan Tri Huyện nhà Nguyễn, và là thủ lĩnh chống Pháp trong lịch sử Việt Nam.

Tiểu sử

Ông Đỗ Trình Thoại sinh năm 1815, ông là người thôn An Long Đông, tổng Hòa Bình, huyện Kiến Hòa, phủ Kiến An, trấn Định Tường (ấp Kim Liên, Phường Long Hòa, Thành Phố Gò Công, tỉnh Tiền Giang(cũ), nay là Khu Phố Kim Liên, thuộc Phường Gò Công, tỉnh Đồng Tháp).

Năm Thiệu Trị thứ 3 (năm 1843), ông thi đỗ Cử nhân Khoa thi Quý Mão (năm 1843) tại Trường Hương Gia Định, ông được triều đình Huế bổ chức Tri huyện Tân Hòa (Gò Công), nên được mọi người quen gọi là Huyện Thoại (các sách Pháp viết là Toại), nhưng sau bị cách chức (chưa rõ lý do).[1]

Ngày 17 tháng 2 năm 1859, thành Gia Định bị quân Pháp đánh hạ. Với lòng yêu nước, ông tham gia công cuộc chống Pháp ở mặt trận Đại đồn Chí Hòa (Gia Định).

Ngày 25 tháng 2 năm 1861, Đại đồn Chí Hòa bị thất thủ, ông lui về nguyên quán (huyện Tân Hòa, Gò Công) chiêu mộ nghĩa dũng, kết hợp với Phó Lãnh binh Trương Định tiếp tục chống Pháp, và đã gây cho họ những thiệt hại đáng kể.

Vào tờ mờ sáng ngày 22 tháng 6 năm 1861 (nhằm ngày 15 tháng 5 năm Tân Dậu), ông lại trực tiếp điều động nghĩa quân bất ngờ tập kích đồn binh Pháp tại Gò Công. Với cương vị là tướng chỉ huy, ông đã dũng cảm xông lên phía trước, mặc dù súng của đối phương từ trong đồn bắn ra hết sức dữ dội. Sau khi vượt qua những vòng rào phòng thủ kiên cố, nghĩa quân đã đột nhập được vào bên trong đồn, và một trận giáp chiến kịch liệt đã diễn ra. Bằng tài nghệ, Đỗ Trình Thoại đã dùng gươm tiêu diệt tên lính thủy quân lục chiến Bodiez và đâm trọng thương trung úy Paulin Vial, Trưởng đồn kiêm Giám đốc bản xứ sự vụ Gò Công. Nhưng sau đó, ông bị trúng đạn và hy sinh tại trận địa cùng nhiều đồng đội.[2]

Theo ghi chép trong sách Đặc Khảo Về Trương Công Định (trang 19,20):[3]

Hồi bấy giờ, Vial – tháng Hai 1861 – là hải quân trung úy ở dưới tàu Le Weser, làm Giám đốc bổn xứ sự vụ cai trị Gò Công.

Vial thức suốt đêm 21 rạng 22-6-1861. Vừa bình minh, tiếng chiêng và tiếng trống đánh rầm lên. Người An Nam vũ trang bằng độc tiến tới. Bên Pháp nổ súng. Vial với 10 lính thủy chạy đến, bên An Nam dừng lại tạm thời, Vial thối lùi mau về công trường chợ, vì Vial thấy lối tiến mình đã bị chặn. Việc giựt lùi đúng lúc, vì địch quân lộ dạng ở đầu đường. Bên Pháp nhả đạn ra, trúng đích vào những người đi đầu, nhưng những người khác tiếp tục tiến, phải bắn ngã. Đến một lúc mười quân Pháp phải xáp lá cà. Tên thủy quân lục chiến Bodiez ở trong một ngôi chùa thấy Vial đang lâm nguy, bay đến giải vây. Bodiez tự choàn qua mình của Vial và bị đâm liền chưa kịp bắn phát nào. Vial bị hai mũi độc và trên mắt một vết phòng lên do mào đạn.

Mười bốn thây nằm trong gạch, trong đó có Huyện Toại. Trước Pháp chiếm, Huyện Toại cai trị huyện Tân Hòa.

Theo sách Nguyễn Đình Chiểu toàn tập (tập 2),[4] thì số nghĩa quân tham chiến khi ấy là 600, và chỉ huy Đỗ Trình Thoại đã hy sinh cùng với 12 bộ hạ.

"Phong trào chống Pháp của sĩ dân nổ ra khắp nơi, mạnh nhất ở Gò Công – quê hương ngoại thích của vua Tự Đức đang bị Pháp chiếm đóng. Trương Định và Đỗ Trình Thoại mộ nghĩa quân ở Gò Công. Trận đánh đáng chú ý nhất là trận ngày 22/6/1861 ở Gò Công do Đỗ Trình Thoại chỉ huy. Với 600 nghĩa quân, Đỗ Trình Thoại vây trung úy Paulin Vial, Trưởng đồn kiêm Giám đốc Bổn xứ sự vụ Gò Công đang đóng quân trong một cái đình. Vial bị đâm hai mũi giáo và bị hỏa hổ đốt cháy mù một mắt. Đỗ Trình Thoại trúng đạn hy sinh trong trận chiến".[1]

Tri Huyện Đỗ Trình Thoại là một quan văn nhưng đã chiến đấu anh dũng hy sinh như một võ tướng. Sau khi mất, ông được triều đình Huế cho lập đền thờ và truy phục hàm Tri huyện, được nhân dân tôn kính. Hiện nay, ở thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Mỹ Tho có một con đường mang tên ông, nhưng bị ghi sai là Huyện Toại, một con đường ở thành phố Gò Công, thành phố Tân An (Long An) và một trường tiểu học ở huyện Gò Công Tây mang tên Ông.

Trong văn hóa

  • Trong phim ảnh: Tri huyện Thoại đã hy sinh anh dũng. Thế nhưng trong phim Bình Tây đại nguyên soái (chiếu trên HTV9), các tác giả lại cho rằng nguyên nhân cái chết của ông là do nhẹ dạ cả tin, bị mắc mưu của một tên Việt gian. Có người cho rằng hư cấu như thế là hạ thấp giá trị, và vô tình tầm thường hóa trí tuệ của ông. Xem bài "Về cái chết của Đỗ Trình Thoại" đăng tải trên báo Tuổi Trẻ ngày 1 tháng 7 năm 2013.[5]
  • Trong văn học:
    • Ông Đỗ Trình Thoại là bạn thân và là bạn cùng khoa với cụ Đồ Chiểu (Nguyễn Đình Chiểu), hai ông đều là những sĩ phu yêu nước. Khi thực dân Pháp tấn công, ông rời quan trường, trở về quê nhà đứng lên chiêu mộ nghĩa quân chống giặt tại khu vực Gò Công. Sau khi ông hy sinh cùng với cùng với nghĩa quân: "Trong trận này nghĩa quân hy sinh 27 người, trong đó có Đỗ Trình Thoại là bạn của Đồ Chiểu. Tuần phủ Gia Định Đỗ Quang sai Bùi Quang Diệu làm lễ truy điệu và thay mặt ông đọc "Bài văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” do Nguyễn Đình Chiểu viết. Đây là Văn tế gây xúc động lòng người trong đó có đoạn: Khá thương thay! Vốn chẳng phải quân cơ, quân vệ, theo vòng ở lính diễu binh; Chẳng qua là dân ấp, dân lân, mến nghĩa làm quân chiêu mộ Mười tám ban võ nghệ nào đợi tập rèn, Chín chục trận binh thư không hề bày bố, Ngoài cật có một manh áo vải, nào đợi mang bao tấu, bầu ngòi Trong tay cầm một ngọn tầm vông, chi nài sắm dao tu, nón gỗ Hỏa mai đánh bằng rơm con cúi, cũng đốt xong nhà dạy đạo kia; Gươm đeo lủng lẳng bằng lưỡi dao phay, cũng chém rớt đầu quan hai nọ. Chi nhọc quan quản gióng trống kỳ, trống giục, đạp rào thót tới, coi giặc cũng như không; Nào sợ thằng Tây bắn đạn nhỏ, đạn to, xô cửa xông vào, liều mình như chẳng có. Kẻ đâm ngang, người chém ngược, làm cho mã tà, ma ní kinh hồn; Bọn hè trước lũ ó sau, trối kệ tầu thiếc tầu đồng súng nổ. Và kết thúc bằng đoạn: Ôi! Một trận khói tan; Nghìn năm tiết rỡ. Binh tướng nó hãy đóng sông Bến Nghé, làm cho bốn phía mây đen; Ông cha ta còn ở đất Đồng Nai, ai cứu một phường con đỏ. Thác mà trả nước non rồi nợ, danh thơm đồn sáu tỉnh chúng đều khen; Thác mà ưng đình miếu để thờ, tiếng hay trải muôn đời ai cũng mộ. Sống đánh giặc thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ binh,, muôn kiếp nguyện được trả thù kia, Sống thờ vua, thác cũng thờ vua, lời dụ dạy đã rành rành, một chữ ấm đủ đền công đó. Nước mắt anh hùng lau chẳng ráo, thương vì hai chữ thiên dân Cây hương nghĩa sĩ thắp thêm thơm, cám bởi một câu vương thổ."[6]
    • Nguyễn Thông trong Thơ văn yêu nước nửa sau thế kỷ XIX có viết rằng: “Phan Văn Đạt xướng nghĩa đầu tiên, thân chịu chết để giữ trọn điều nhân. Trương Định bị thua, chạy trốn, thu thập tàn quân, chiếm cứ Tân Hòa, bỏ mình vì nghĩa. Ví thử khi Gia Định chưa mất được cầm quyền binh nhờ quốc oai và địa thế thì mưu lược sắp đặt há chỉ có thế mà thôi đâu. Còn Hồ Huân Nghiệp ở nhà thờ mẹ, gặp thời loạn lạc không thể không đạt được chí muốn của mình. Nhưng bài thơ ông làm khi ông lâm chung, lời nói mạnh mẽ. Thật đúng là bậc trượng phu tiết nghĩa. Từ khi người Tây gây biến ở lục tỉnh, sĩ phu và dân chúng liều mình đứng lên, khẳng khái chịu chết kể không xiết được, như Đỗ Trình Thoại ở Tân Hòa, Nguyễn Lịch ở Tân An đều là những tấm gương chói lọi. Còn như ở chốn làng xa, ngõ hẻm, những trinh phụ, liệt nữ trọng nghĩa không chịu ô nhục, chống giặc đến chết, chính tôi biết được có hơn chục người. Tiếc rằng thời thế đổi đời, đường xá cách trở, sự tích không sao biết rõ được. Than ôi! Người ta đang cơn loạn lạc, hầu dễ mấy ai chịu quyên sinh để giữ vững khí tiết. Thế mà những người nêu cao được tiết tháo nhưng việc làm lại bị che lấp, không ai biết mà truyền lại, cho nên không được triều đình ban khen. Cũng trong đám người trọng nghĩa mà có người may, người không may, đáng thương lắm thay!”.[7]
    • Đầu năm 1861, Pháp phá vỡ đại đồn Chí Hòa, xua quân đánh chiếm Tân An, Gò Công. Thế giặc rất mạnh, triều đình Huế đành bất lực, tìm cách cầu hòa để cố giữ quyền lợi ích kỷ của Vương triều. Trước tình thế ấy, Cử nhân Phan Văn Đạt cùng cậu là Tú tài Trịnh Quang Nghị dựng cờ khởi nghĩa, lập căn cứ ở phía Nam cầu Biện Trẹt (nay thuộc địa phận ấp Bình Trị, xã Phú Ngãi Trị ,huyện Châu Thành), phát hịch chiêu tập nghĩa binh chống Pháp. Nguyễn Thông  -  người cùng thời với ông có viết: “Trước đó, Đỗ Trình Thoại ở huyện Tân Hòa (Gò Công) hợp mọi người đánh đồn Sơn Quy, kế thua chết; lính Tây kéo đến, thế như mưa gió, nghĩa dân đều khoanh tay đứng nhìn, chưa có ai dám liều mình chặn giặc. Đến khi hai ông giữ phía Nam cầu Biện Trẹt, phát hịch kêu gọi, tiếng nghĩa vang dội. Lúc bấy giờ nghĩa hào ở các huyện Bình Dương, Tân Long và Tân Hòa, phủ Tân An thảy đều mưu tính việc họp quân giết giặc, quả thực là nhờ hai ông khởi xướng”.[8]

Tưởng nhớ

Mộ Đỗ Trình Thoại tại ấp Kim Liên, xã Long Hòa, TX. Gò Công; nằm cách tỉnh lộ 877 khoảng 2,3 km. Trước đây, khu mộ được đắp bằng đất và hằng năm vào ngày tảo mộ được con cháu bồi đắp thêm. Hiện nền ngôi mộ xây xi măng, kích thước vòng thành 505 cm x 403 cm x 20 cm và núm mộ cao 50 cm. Trên bia để: [9]

Chí cả chưa thành

Thanh danh mai một

Tri Huyện: Toại

(Tri Huyện: Gò Công)

ĐỖ TRÌNH THOẠI

Hy sinh: 14.12.1861

Bia mộ cũ được ông Đỗ Tấn Công lập vào năm 1998. Năm 2009, Hội Cựu giáo chức TX. Gò Công cho lập Bia tưởng niệm (cao 180 cm, ngang 125 cm) bằng đá hoa cương, ghi Bia tưởng niệm nhân vật lịch sử Đỗ Trình Thoại.[10]

Khu Lăng mộ ông Đỗ Trình Thoại đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Tiền Giang công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh và gần đây được sửa chữa, trùng tu một cách khang trang, sạch đẹp. Nơi đây đã trở thành một trong những nơi để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ trên địa bàn thị xã Gò Công nói riêng, trong và ngoài tỉnh Tiền Giang nói chung.

Lịch sử ghi lại, ông Đỗ Trình Thoại đã có công lớn trong giai đoạn đất nước kháng Pháp. Tại Hội thảo khoa học các nhân vật lịch sử Gò Công được Ủy ban nhân dân thị xã Gò Công tổ chức gần đây, ông Đỗ Trình Thoại cũng được nhiều người quan tâm cùng với bà Trần Thị Sanh và ông Hồ Biểu Chánh.[11]

Tên của ông được đặt cho bốn con đường ở thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Mỹ Tho, thành phố Gò Công, và thành phố Tân An (Long An), nhưng tên đường tại thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Mỹ Tho bị ghi sai là Huyện Toại.[12] Tên ông còn đặt cho một ngôi trường tiểu học ở xã Yên Luông, huyện Gò Công Tây, tỉnh Tiền Giang.

Ngày nay, tại ấp Kim Liên, phường Long Hoà, thành phố Gò Công, tỉnh Tiền Giang, khu lăng mộ của ông được chính quyền và nhân dân xây dựng lại khang trang. Để ghi nhận những công lao to lớn của ông Uỷ ban nhân dân tỉnh Tiền Giang đã quyết định xếp hạng mộ ông là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 238/QĐ-UBND ngày 27/01/2016.

Hằng năm, vào ngày 15/05 âm lịch, lễ giỗ của Ông được con cháu trong gia tộc họ Đỗ, Chính quyền và Nhân dân tổ chức long trọng, nhằm tưởng nhớ công ơn to lớn của Ông trong công cuộc chống Pháp.

Tham khảo

Chú thích

Trang Bản mẫu:Tham khảo/styles.css không có nội dung.

  1. ^ Theo Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, tr. 205.
  2. ^ Theo Địa chí Tiền Giang (bản điện tử) và Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (tr. 205).
  3. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  4. ^ Nguyễn Đình Chiểu toàn tập (tập 2), tr. 441.
  5. ^ Về cái chết của Đỗ Trình Thoại
  6. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  7. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  8. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  9. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  10. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  11. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  12. ^ Ngổn ngang tên đường
Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Đỗ_Trình_Thoại&oldid=4690817”