Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Quốc gia

(Đổi hướng từ Các nước trên thế giới)

Quốc gia là một khái niệm đa chiều bao gồm các phương diện không gian địa lý, văn minh lịch sử, cấu trúc xã hội và thể chế chính trị; đồng thời mang tính trừu tượng sâu sắc về mặt tinh thần, tình cảm cũng như tư cách pháp lý.[1] Ở góc độ tổng thể nhất, khái niệm này dùng để chỉ một vùng lãnh thổ địa lý có biên giới được xác định rõ ràng, một hệ thống chính quyền quản lý tập trung có thẩm quyền thi hành pháp luật, cùng một cộng đồng dân cư gồm nhiều dân tộc sinh sống bền vững qua nhiều thế hệ.[2] Cộng đồng con người này không gắn kết với nhau một cách ngẫu nhiên hay tạm bợ, mà được thắt chặt bởi hệ thống pháp luật chung, sự ràng buộc về quyền lợi kinh tế - chính trị, cùng bản sắc văn hóa, tôn giáo, ngôn ngữ và chữ viết được tôi luyện qua quá trình lịch sử lập quốc dài lâu. Những cư dân sống trên vùng đất đó tự nguyện hoặc tự nhiên chấp nhận nền văn hóa, lịch sử lập quốc chung, chấp nhận chịu sự chi phối pháp lý của bộ máy chính quyền, cùng nhau chia sẻ ký ức quá khứ, giá trị ở hiện tại và đồng lòng hợp tác để xây dựng một tương lai chung bền vững trên vùng lãnh thổ có chủ quyền.

Tập tin:Flag map of the World.svg
bản đồ thế giới

Lịch sử hình thành khái niệm và thể chế

Khái niệm quốc gia và hệ thống quốc gia hiện đại không xuất hiện ngay từ đầu trong lịch sử nhân loại mà trải qua quá trình tiến hóa lâu dài từ các hình thái tổ chức xã hội sơ khai.[3]

Từ cộng đồng bộ lạc đến các quốc gia cổ - trung đại

Trong thời kỳ cổ đại, các hình thái tổ chức chính trị đầu tiên xuất hiện dưới dạng các thành quốc (English: city-state) như tại Hy Lạp cổ đại (Athens, Sparta) hay các đế quốc rộng lớn như Đế quốc La Mã, Đế quốc Ba Tư, và các triều đại phong kiến phương Đông. Ở các mô hình này, khái niệm "quốc gia" chưa mang tính chủ quyền dân tộc rõ rệt mà phụ thuộc vào quyền lực tối cao của vị quân chủ hoặc trung tâm quyền lực đô thị.

Hòa ước Westphalia (1648) và sự ra đời của Quốc gia Dân tộc

Bản chất của quốc gia hiện đại được định hình căn bản sau Hòa ước Westphalia năm 1648, kết thúc Chiến tranh Ba mươi Năm ở Châu Âu.[4] Hòa ước này thiết lập nên nguyên tắc chủ quyền Westphalia (Westphalian Sovereignty), xác định rằng mỗi quốc gia sở hữu quyền lực tuyệt đối và duy nhất trên lãnh thổ của mình, đồng thời cấm các quốc gia khác can thiệp vào công việc nội bộ. Từ đây, mô hình Quốc gia Dân tộc (English: nation-state) dần trở thành chuẩn mực toàn cầu, thay thế cho các cấu trúc đế quốc mang tính phân tán.

Các dạng thức và tính chất pháp lý

Trong ngôn ngữ chính trị và đời sống thường nhật, từ "quốc gia" thường được hiểu theo nghĩa phổ biến nhất là một quốc gia có chủ quyền hoàn chỉnh (English: sovereign state).[5] Đây là thể chế sở hữu quyền lực tối cao và duy nhất trong phạm vi lãnh thổ của mình, có toàn quyền ban hành luật pháp, tự quyết định chính sách phát triển nội bộ và hoàn toàn độc lập, không chịu sự áp đặt hay can thiệp từ bất kỳ lực lượng bên ngoài nào.

Tuy nhiên, khi xét dưới góc độ địa chính trị và lịch sử quốc tế, khái niệm quốc gia còn mang phạm vi rộng mở hơn với các mô hình đặc thù:

  • Vùng lãnh thổ phụ thuộc (English: dependent territory): Là những vùng đất nằm dưới sự quản lý hành chính, quốc phòng hay đối ngoại của một quốc gia khác nhưng bản thân nó vẫn sở hữu ranh giới địa lý riêng biệt, hệ thống pháp luật nội bộ và bản sắc văn hóa độc lập (ví dụ: Puerto Rico thuộc chủ quyền Hoa Kỳ hay đảo Greenland thuộc Vương quốc Đan Mạch).
  • Quốc gia cấu thành (English: constituent country): Chỉ các quốc gia không sở hữu tư cách chủ thể đối ngoại riêng biệt hoàn toàn nhưng là một phần hợp thành nên một quốc gia liên hợp lớn hơn. Ví dụ điển hình là Vương quốc Liên bang Anh và Bắc Ireland (UK) với 4 quốc gia cấu thành mang lịch sử và bản sắc riêng biệt là Scotland, Anh, Xứ Wales và Bắc Ireland.[6]
  • Quốc gia bang / Tiểu bang (English: federated state): Là các đơn vị chính trị có chính phủ tự trị nằm trong cấu trúc của một Nhà nước Liên bang (như các bang tại Hoa Kỳ, Đức, Ấn Độ), chia sẻ chủ quyền với chính phủ trung ương theo quy định của Hiến pháp.

Phân biệt ngữ nghĩa trong tiếng Việt

Trong ngữ cảnh tiếng Việt, ba thuật ngữ "đất nước", "quốc gia" và "nhà nước" rất thường xuyên được sử dụng thay thế cho nhau trong giao tiếp bình thường, nhưng dưới góc độ khoa học chính trị và ngôn ngữ học, chúng đại diện cho ba sắc thái hoàn toàn khác biệt:[7]

  • Đất nước (English: country): Mang đậm dấu ấn địa lý, thiên nhiên, văn hóa và chiều sâu lịch sử; chứa đựng sắc thái tình cảm gắn liền với xóm làng, tổ quốc, nguồn cội và đời sống nhân dân qua nhiều thế hệ.
  • Quốc gia (English: nation/state): Mang tính chất trang trọng, nhấn mạnh vào khía cạnh pháp lý, chính trị, thể hiện tư cách chủ thể độc lập và vị thế bình đẳng trong các quan hệ quốc tế.
  • Nhà nước (English: state apparatus): Thuần túy là bộ máy chính quyền (gồm hệ thống cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp) được lập ra để quản lý và điều hành xã hội.

Một quốc gia hay một đất nước có thể tồn tại liên tục qua hàng ngàn năm lịch sử, nhưng bộ máy nhà nước quản lý nó có thể bị thay đổi, sụp đổ hoặc thay thế qua từng thời kỳ lịch sử khác nhau. Riêng tính từ "quốc gia" khi đứng trước các danh từ thường được dùng để chỉ tính chất đại diện chính thức cho toàn thể dân tộc, có tầm ảnh hưởng cấp toàn quốc hoặc được Chính phủ trực tiếp thành lập và bảo trợ, chẳng hạn như Thư viện Quốc gia, Quốc kỳ, Quốc ca, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia hay Hội đồng Quốc gia biên soạn Từ điển.

Tiêu chuẩn theo công pháp quốc tế

Tập tin:Montevideo Convention 1933.jpg
Bản lưu trữ văn bản Công ước Montevideo 1933 về Quyền và Nghĩa vụ của Quốc gia.

Xét dưới phương diện công pháp quốc tế, tư cách một quốc gia không thể chỉ dựa vào sự tự tuyên bố đơn phương mà bắt buộc phải đáp ứng các tiêu chí pháp lý nghiêm ngặt đã được chuẩn hóa tại Công ước Montevideo năm 1933 về Quyền và Nghĩa vụ của Quốc gia.[8] Theo tinh thần Điều 1 của công ước này, một chủ thể muốn được cộng đồng quốc tế thừa nhận là quốc gia độc lập phải hội đủ bốn yếu tố nền tảng:

  1. Lãnh thổ xác định (Defined territory): Có ranh giới biên giới rõ ràng trên đất liền, vùng biển và vùng trời thuộc quyền kiểm soát duy nhất.
  2. Cộng đồng dân cư thường xuyên (Permanent population): Có người dân sinh sống ổn định, lâu dài và tạo lập mối liên hệ pháp lý chính thức (quốc tịch) với quốc gia đó.
  3. Chính phủ (Government): Bộ máy quản lý có năng lực thực quyền, duy trì trật tự an ninh xã hội, thực thi pháp luật và điều hành kinh tế trên toàn bộ lãnh thổ.
  4. Khả năng thiết lập quan hệ quốc tế (Capacity to enter into relations with other states): Khả năng tham gia vào các quan hệ quốc tế một cách tự chủ với các quốc gia khác.

Các học thuyết về việc sự công nhận quốc gia

Trong pháp lý quốc tế tồn tại hai học thuyết chính về việc công nhận quốc gia mới:[9]

  • Học thuyết Tuyên cáo (Declaratory Theory): Cho rằng tư cách quốc gia tồn tại khách quan ngay khi chủ thể đáp ứng đủ 4 tiêu chí của Công ước Montevideo, bất kể các quốc gia khác có chính thức công nhận hay không.
  • Học thuyết Cấu thành (Constitutive Theory): Cho rằng một chủ thể chỉ trở thành quốc gia khi và chỉ khi được các quốc gia độc lập khác công nhận chính thức qua quan hệ ngoại giao.

Với tư cách là chủ thể trung tâm và quan trọng nhất của pháp luật quốc tế, quốc gia sở hữu quyền miễn trừ chủ quyền (English: sovereign immunity), đồng nghĩa với việc không một quốc gia nào có quyền cưỡng chế hay đưa một quốc gia khác ra xét xử tại tòa án của mình nếu không có sự đồng ý tự nguyện.[10]

Thống kê và phân chia địa chính trị

Về mặt thống kê và phân chia địa chính trị trên thế giới hiện nay, Liên Hợp Quốc công nhận chính thức tổng cộng 195 quốc gia độc lập.[11] Danh sách này bao gồm:

  • 193 quốc gia thành viên chính thức mang đầy đủ quyền biểu quyết tại Đại hội đồng.
  • 02 quốc gia quan sát viên phi thành viên: Tòa Thánh (Vatican) và Nhà nước Palestine.

Ngoài 195 quốc gia đã được công nhận rộng rãi này, trên bản đồ địa chính trị thế giới vẫn tồn tại một số vùng lãnh thổ tự tuyên bố độc lập hoặc có vị thế pháp lý đang tranh chấp gay gắt, chưa nhận được sự công nhận đầy đủ từ Liên Hợp Quốc hay phần lớn các quốc gia trên thế giới, ví dụ như Đài Loan, Kosovo, Tây Sahara, Somaliland hay Transnistria.[12]

Tập tin:United Nations Headquarters in New York City view2.jpg
Trụ sở Liên Hợp Quốc tại New York, nơi hội tụ 193 quốc gia thành viên chính thức.

195 quốc gia công nhận kể trên được phân bố khắp các châu lục với những đặc trưng địa lý và lịch sử rất đa dạng:

Xem thêm

Nguồn tham khảo

  1. ^ Black, Henry Campbell (1990). Black's Law Dictionary (ấn bản thứ 6). West Publishing. tr. 1407. ISBN 0-314-76271-X.
  2. ^ "State". Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 30 tháng 7 năm 2026.
  3. ^ Fukuyama, Francis (2011). The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution. Farrar, Straus and Giroux. tr. 80–95. ISBN 978-0374533229.
  4. ^ Gross, Leo (1948). The Peace of Westphalia, 1648-1948. Quyển 42. tr. 20–41. {{Chú thích sách}}: Đã bỏ qua |journal= (trợ giúp)
  5. ^ Philpott, Daniel (2001). Revolutions in Sovereignty: How Ideas Shaped Modern International Relations. Princeton University Press. tr. 15–20. ISBN 978-0691057408.
  6. ^ "Countries within a country". Prime Minister's Office, 10 Downing Street. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 9 năm 2008. Truy cập ngày 30 tháng 7 năm 2026.
  7. ^ Viện Ngôn ngữ học (2003). Từ điển tiếng Việt. NXB Đà Nẵng. tr. 290, 804, 701.
  8. ^ Bản mẫu:Cite treaty
  9. ^ Dugard, John (1987). Recognition and the United Nations. Grotius Publications. tr. 19–28. ISBN 0-946738-00-4. {{Chú thích sách}}: Kiểm tra giá trị |isbn=: giá trị tổng kiểm (trợ giúp)
  10. ^ Crawford, James (2006). The Creation of States in International Law (ấn bản thứ 2). Oxford University Press. tr. 35–45. ISBN 978-0-19-826002-8.
  11. ^ "About UN Membership". United Nations. Truy cập ngày 30 tháng 7 năm 2026.
  12. ^ Caplan, Richard (2005). Europe and the Recognition of New States in Federal Yugoslavia. Cambridge University Press. tr. 100–115. ISBN 978-0521821766.
Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Quốc_gia&oldid=5852”