Euroregion

Euroregion – từ ghép của "Europe" (châu Âu) và "region" (vùng) – là một cấu trúc hợp tác xuyên quốc gia thường trực giữa hai hoặc nhiều chính quyền địa phương và/hoặc khu vực lân cận nằm dọc theo biên giới chung giữa các quốc gia châu Âu. Đây là một hình thức hợp tác xuyên biên giới đặc thù, hoạt động như một nền tảng trao đổi và xúc tiến các hoạt động chung về kinh tế, xã hội và văn hóa dựa trên tinh thần tự nguyện vì lợi ích chung của cư dân vùng biên. Euroregion không phải là một cấp hành chính mới hay một thực thể chính trị có quyền lực riêng, mà là một cơ chế liên kết mềm dẻo, góp phần xóa bỏ hiệu ứng biên giới và tăng cường gắn kết lãnh thổ. Tính đến năm 2025, có hơn 150 Euroregion đang hoạt động trên khắp châu Âu.

Định nghĩa và Đặc điểm

Khái niệm cốt lõi

Theo định nghĩa chính thức của Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Âu (EESC), Euroregion là "các cấu trúc thường trực nhằm thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới giữa các chính quyền địa phương hoặc khu vực lân cận trực tiếp nằm dọc theo biên giới quốc gia chung". Các Euroregion thường không tương ứng với bất kỳ thể chế lập pháp hay chính phủ nào và không có quyền lực chính trị trực tiếp. Thay vào đó, phạm vi hoạt động của chúng bị giới hạn trong thẩm quyền của các chính quyền địa phương và khu vực cấu thành nên chúng.

Mục tiêu hoạt động của các Euroregion bao gồm việc tìm kiếm các giải pháp tập thể cho các vấn đề địa phương mang tính chất xuyên biên giới (như bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai), hỗ trợ phát triển kinh tế (phát triển cơ sở hạ tầng, du lịch) và tạo ra một không gian hợp tác và giao lưu giữa người dân các quốc gia khác nhau.

Đa dạng về tên gọi và hình thức pháp lý

Không có một khuôn khổ pháp lý duy nhất nào cho thuật ngữ "Euroregion" vì chúng hoạt động xuyên biên giới và rất đa dạng về hình thức cụ thể. Các tên gọi địa phương phổ biến cho một Euroregion bao gồm euregio, euregion, euroregion, eurorégion, euroregión, euroregione, euro-região, ευρωπεριοχή, europaregion, euroregiune, grande région, еврорегион (evroregion), regio, conseil, hoặc council.

Về bản chất pháp lý, các Euroregion có thể là:

• Tổ chức theo luật tư: Dựa trên các hiệp hội hoặc quỹ phi lợi nhuận ở cả hai bên biên giới, tuân thủ luật pháp quốc gia tương ứng.
• Tổ chức theo luật công: Dựa trên các thỏa thuận liên quốc gia, có sự tham gia của các chính quyền địa phương và khu vực.

Lịch sử Hình thành và Phát triển

Khởi đầu ở Tây Âu

Hợp tác xuyên biên giới có tổ chức ở châu Âu bắt đầu hình thành từ cuối những năm 1950. Euroregion đầu tiên trên thế giới, mang tên EUREGIO, được thành lập vào năm 1958 trên khu vực biên giới giữa Hà Lan và Đức, tại khu vực Enschede (NL) và Gronau (DE). Ban đầu, EUREGIO được tổ chức như một hiệp hội đăng ký của Đức và đến năm 2016 đã chuyển đổi thành một cơ quan công quyền dựa trên Hiệp ước Anholt năm 1991.

Mở rộng sang Trung và Đông Âu

Trong khi các Euroregion đầu tiên tập trung ở Tây Âu, phải đến sau những thay đổi chính trị vào đầu thập niên 1990, mô hình này mới phát triển mạnh mẽ ở khu vực Trung và Đông Âu. Euroregion đầu tiên có sự tham gia của Ba Lan là Nysa (Ba Lan-Đức-Cộng hòa Séc), được thành lập vào năm 1991. Đến năm 2017, đã có hơn 100 Euroregion được thành lập trên khắp lục địa. Con số này đã tăng lên hơn 150 vào đầu những năm 2020.

Cấu trúc và Tổ chức

Tiêu chí xác định của AEBR

Hiệp hội các Vùng Biên giới châu Âu (Association of European Border Regions - AEBR), được thành lập năm 1971, đóng vai trò là tổ chức vận động hành lang và cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp cho các Euroregion. AEBR đưa ra bộ tiêu chí để xác định một Euroregion, bao gồm:

• Một hiệp hội của chính quyền địa phương và khu vực ở hai bên biên giới quốc gia, đôi khi có cả hội đồng nghị viện.
• Một hiệp hội xuyên biên giới có ban thư ký thường trực, đội ngũ kỹ thuật và hành chính với nguồn lực riêng.
• Có bản chất theo luật tư hoặc luật công, dựa trên các thỏa thuận liên quốc gia.

Khung pháp lý và EGTC

Nền tảng pháp lý cho hoạt động của Euroregion là Công ước Khung châu Âu về Hợp tác Xuyên biên giới giữa các Cộng đồng hoặc Chính quyền Lãnh thổ (còn gọi là Công ước Madrid) được Hội đồng châu Âu thông qua năm 1980. Một bước phát triển quan trọng là sự ra đời của cơ chế Nhóm Hợp tác Lãnh thổ châu Âu (European Grouping of Territorial Cooperation - EGTC), được thiết lập bởi Quy định (EC) số 1082/2006 của Nghị viện châu Âu và Hội đồng Liên minh châu Âu. EGTC cung cấp tư cách pháp nhân cho các thực thể hợp tác xuyên biên giới, cho phép chúng hoạt động hiệu quả và ổn định hơn. Nhiều Euroregion hiện đại đã lựa chọn hoạt động dưới hình thức EGTC để tăng cường năng lực quản lý và triển khai dự án.

Vai trò và Lĩnh vực Hợp tác

Động lực phát triển địa phương

Các Euroregion được thành lập chủ yếu để cùng nhau tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề địa phương mang tính xuyên biên giới, chẳng hạn như bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai, hoặc phát triển du lịch. Chúng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển kinh tế thông qua việc xây dựng cơ sở hạ tầng xuyên biên giới và thúc đẩy giao thương.

Đa dạng hóa lĩnh vực

Hoạt động của các Euroregion trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, xã hội, văn hóa, đến khoa học kỹ thuật và môi trường. Một số ví dụ cụ thể bao gồm:

• Kinh tế: Thúc đẩy thương mại, phát triển du lịch chung, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Xã hội và Văn hóa: Giao lưu văn hóa, giáo dục, thể thao, và các hoạt động kết nối cộng đồng.
• Môi trường: Quản lý tài nguyên nước chung, bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó với biến đổi khí hậu.
• Y tế: Một số Euroregion có nhiều năm kinh nghiệm trong hợp tác y tế xuyên biên giới, mặc dù lĩnh vực này nhìn chung vẫn chưa được khai thác đầy đủ ở nhiều khu vực biên giới.

Tài trợ và Hỗ trợ

Sáng kiến Cộng đồng INTERREG

Nguồn tài chính chủ yếu cho các dự án hợp tác của Euroregion đến từ các chương trình của Liên minh châu Âu, đặc biệt là sáng kiến Cộng đồng INTERREG. INTERREG hỗ trợ tài chính cho hợp tác xuyên biên giới, xuyên quốc gia và liên khu vực, coi đây là một phần quan trọng trong chính sách phát triển khu vực của EU. Ví dụ, trong giai đoạn 2021-2027, chương trình INTERREG VI A Brandenburg – Ba Lan có tổng ngân sách 88,3 triệu Euro từ Quỹ Phát triển Khu vực châu Âu (ERDF).

Các cơ chế tài trợ khác

Ngoài INTERREG, các Euroregion còn có thể tiếp cận các quỹ khác như POCTEFA (Chương trình hợp tác lãnh thổ Tây Ban Nha-Pháp-Andorra) hay các dự án thí điểm do Ủy ban châu Âu tài trợ. Một số Euroregion cũng tự chủ về tài chính một phần thông qua phí thành viên hoặc đóng góp từ các chính quyền tham gia.

Các Euroregion Tiêu biểu

Xem thêm: Danh sách Euroregion

Dưới đây là một số ví dụ điển hình về Euroregion ở các khu vực khác nhau của châu Âu:

• EUREGIO (Hà Lan, Đức): Được thành lập năm 1958, đây là Euroregion đầu tiên trên thế giới và là hình mẫu cho các mô hình hợp tác sau này.
• Carpathian Euroregion (Ba Lan, Slovakia, Ukraine, Hungary, Romania): Được thành lập năm 1993, đây là một trong những Euroregion lớn nhất về diện tích và dân số, bao gồm 19 đơn vị hành chính từ 5 quốc gia.
• Euroregion Baltic (Ba Lan, Nga, Litva, Thụy Điển, Đan Mạch): Thành lập năm 1998, tập trung vào hợp tác trong khu vực Biển Baltic.
• Adriatic Ionian Euroregion (Albania, Bosnia và Herzegovina, Croatia, Hy Lạp, Ý, Montenegro, Slovenia): Thành lập năm 2006, kết nối các quốc gia ven biển Adriatic và biển Ionia.
• Alps–Mediterranean Euroregion (Pháp, Ý): Thành lập năm 2007, kết nối các vùng Alpes-Maritimes và Liguria để phát triển du lịch và bảo tồn di sản.

Thách thức và Triển vọng

Những thách thức tồn tại

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, các Euroregion vẫn phải đối mặt với không ít thách thức. Sự khác biệt về khung pháp lý, hành chính và kinh tế giữa các quốc gia thành viên có thể gây khó khăn cho việc ra quyết định và triển khai dự án chung. Các cuộc khủng hoảng như đại dịch COVID-19 cũng phơi bày sự phức tạp của các khu vực này khi chúng bị ảnh hưởng bởi các lệnh hạn chế và quy định khác nhau từ mỗi quốc gia. Ngoài ra, sự suy giảm dân số ở nhiều khu vực biên giới và sự chênh lệch về năng lực quản lý cũng là những rào cản đáng kể.

Xu hướng và tương lai

Số hóa và hợp tác dựa trên nền tảng đang mở ra những lĩnh vực và mô hình quản trị mới cho sự tương tác giữa các khu vực và các nhóm bên liên quan khác nhau. Xu hướng quốc tế hóa các chiến lược chuyên môn hóa thông minh của các khu vực EU cũng sẽ ảnh hưởng đến định hướng hợp tác của các Euroregion trong tương lai. Việc Liên minh châu Âu tiếp tục nhấn mạnh chính sách gắn kết và hợp tác lãnh thổ hứa hẹn sẽ cung cấp thêm động lực và nguồn lực cho mô hình Euroregion, qua đó góp phần vào mục tiêu xây dựng một "châu Âu của các khu vực" vững mạnh và thịnh vượng.

Xem thêm

• Danh sách Euroregion
• Hợp tác xuyên biên giới
• Chính sách Khu vực của Liên minh châu Âu
• Hiệp hội các Vùng Biên giới châu Âu (AEBR)
• Nhóm Hợp tác Lãnh thổ châu Âu (EGTC)