Lương Sơn, Phú Thọ

Lương Sơn
Xã
Tập tin:Seal of Lương Sơn District (Remake version).png Biểu trưng
Tập tin:Road in Tan Vinh Commune of Luong Son District.jpg Một con đường chạy qua địa bàn xã
Hành chính
Quốc gia	Việt Nam
Vùng	Đông Bắc Bộ
Tỉnh	Phú Thọ
Trụ sở UBND	Số 543 đường Trần Phú
Lịch sử hình thành
Thành lập	16 tháng 6 năm 2025
Địa lý
Tọa độ: 20°52′20″B 105°31′43″Đ
Lương Sơn Vị trí xã Lương Sơn trên bản đồ Việt Nam
Diện tích	122,14 km²
Dân số (2025)
Tổng cộng	45.522 người
Mật độ	372 người/km²

Đối với các định nghĩa khác, xem Lương Sơn (định hướng).

Lương Sơn là một xã thuộc tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

Địa lý

Vị trí địa lý

Xã Lương Sơn nằm trên quốc lộ 6A và 12B, cách thành phố Hà Nội 40 km, là đầu nối giữa thủ đô Hà Nội và Tây Bắc Bộ, có vị trí địa lý:

• Phía bắc giáp xã Yên Xuân và xã Phú Cát, thành phố Hà Nội.
• Phía nam giáp xã Liên Sơn và xã Nật Sơn.
• Phía tây giáp phường Kỳ Sơn.
• Phía đông giáp xã Xuân Mai, thành phố Hà Nội.

Tài nguyên thiên nhiên

Địa hình chủ yếu là đồi - núi đá vôi xen kẽ, dưới các thung lũng là các dòng suối, khe nước tập trung thành đầu nguồn sông Bùi.

Khí hậu

Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, có mùa đông khí lạnh và mưa ít, mùa hè nóng và mưa nhiều, tính chất nhiệt đới thể hiện rõ rệt là nhiệt độ bình quân cao, dao động từ 21,8 °C - 24, 7 °C. Lượng mưa trung bình từ 1.800 - 2.200mm do ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc từ tháng 12 năm trước tới tháng 1, tháng 2 năm sau, lượng mưa giảm rõ rệt, bình quân chỉ có 12,3 mm/năm. Vào mùa hè số ngày mưa và lượng mưa lớn từ tháng 5 đến tháng 10, tập trung vào các tháng 6, 7, 8, 9. Bình quân số ngày mưa cả năm dao động từ 110 - 120 ngày.

Độ ẩm không khí thường dao động từ 60 - 90%, mùa khô ẩm nhiệt độ xuống thấp, độ ẩm chỉ còn 60 - 70% (tháng 1, 2). Tháng có độ ẩm cao là tháng 8, 9 độ ẩm lên tới 85 - 90%. Hướng gió chủ yếu theo 2 hướng Đông Nam và Đông Bắc, ngoài ra còn chịu ảnh hưởng của gió bão và mưa lớn.

Sông ngòi

Khu vực xã Lương Sơn có lợi thế khi có sông Bùi chảy qua và các suối nhỏ phân bố đều khắp trên địa bàn, kết hợp với nguồn nước ngầm tương đối dồi dào, đã tạo nên lưu lượng nước phong phú, cung cấp cho sản xuất và sinh hoạt của nhân dân. Tuy nhiên, ở những vùng ven sông, suối nên cũng dễ xảy ra tình trạng lũ quét về mùa mưa.

Hành chính

Xã Lương Sơn được chia thành 54 tiểu khu - thôn - xóm, gồm 14 tiểu khu: 2, 3, 4, 6, 8, 9, 11, 12, 13, 14, Đồng Bái, Liên Sơn, Mo, Móng; 21 thôn: Bùi Trám, Cầu Sơn, Cổ Thỏ, Đầm Rái, Đồng Bãi, Đồng Bưng, Đồng Chanh A, Đồng Chanh B, Đồng Gội, Đồng Quýt, Đồng Sầm, Đồng Sế, Đồng Sỹ, Giếng Ém, Hạnh Phúc, Nắm Lu, Suối Nẩy, Suối Sếu A, Suối Sếu B, Tân Hòa, Tân Sơn và 19 xóm: Bằng Gà, Chanh, Cót, Cột Bài, Dốc Phấn, Đoàn Kết, Đồng Chúi, Đồng Gạo, Đồng Tiến, Kém, Lam Sơn, Nước Vài, Rồng Ôn, Rồng Tắm, Rồng Vòng, Suối Bụ, Rụt, Thầy Mố, Vẽ.

Lịch sử

Trước kia, địa bàn xã Lương Sơn ngày nay là địa bàn của thị trấn Lương Sơn, các xã Hòa Sơn, Lâm Sơn, Nhuận Trạch, Tân Vinh và một phần xã Cao Sơn thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình cũ.

Vùng đất Lương Sơn được hình thành từ lâu đời trong lịch sử, mặc dù trải qua nhiều quá trình thay đổi địa giới hành chính, xong địa bàn xã Lương Sơn ngày nay vẫn thuộc Châu Lương Sơn. Trong giai đoạn đầu thế kỷ 20 đến trước năm 1945, Lương Sơn thuộc xã Mỗ Sơn, Tổng Cư Yên, Châu Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình.

Cách mạng tháng Tám thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chủ trương bãi bỏ cấp Tổng và cho phép sáp nhập một số xã nhỏ thành xã lớn hơn.

Cuối năm 1946, hai xã Mỗ Sơn, tổng Cư Yên và xã Quất Lâm, tổng Bằng Lộ sáp nhập lại thành xã Hùng Sơn, là địa bàn sinh sống của nhân dân các dân tộc Mường, Kinh, Dao.

Ngày 10 tháng 11 năm 1956, Ủy ban kháng chiến hành chính Liên khu 3 ban hành quyết định chia xã Cao Sơn thành 5 xã: Cao Sơn, Đào Lâm, Hợp Hòa, Tân Vinh, Trường Sơn.

Ngày 27 tháng 7 năm 1957, Ủy ban kháng chiến hành chính Liên khu 3 ban hành Quyết nghị số 469-TC/KB. Theo đó, xã Hùng Sơn được chia thành 3 xã mới là xã Lâm Sơn, xã Hùng Sơn và xã Hòa Sơn. Xã Lâm Sơn được thành lập, ban đầu gồm các xóm Rổng Cấn, Rổng Vòng, Rổng Tằm, Thung Dâu.

Ngày 15 tháng 11 năm 1968, Bộ Nội vụ ban hành Quyết định số 631-NV về việc phê chuẩn việc hợp nhất xã thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình. Theo đó, sáp nhập hai xã Đào Lâm và Cao Sơn thành xã Cao Răm.

Năm 1974, xóm Trạc Lươn thuộc xã Lâm Sơn được thành lập.

Ngày 6 tháng 9 năm 1986, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 103-HĐBT. Theo đó, thị trấn Lương Sơn được thành lập trên cơ sở giải thể thị trấn Nông trường Cửu Long và xã Hùng Sơn. Sau khi thành lập, thị trấn có 1.925 ha diện tích tự nhiên và 8.065 người.

Năm 1987, các xóm Đồng Gạo, Đoàn Kết, Lam Sơn, Dốc Phấn và Kẽm thuộc xã Lâm Sơn được thành lập. Lúc này, xã Lâm Sơn gồm có 9 xóm.

Đến năm 2018:

• Xã Cao Răm có diện tích 33,70 km², dân số là 4.872 người, mật độ dân số đạt 145 người/km².
• Xã Hợp Hòa có diện tích 9,54 km², dân số là 2.799 người, mật độ dân số đạt 293 người/km².
• Xã Trường Sơn có diện tích 32,43 km², dân số là 2.411 người, mật độ dân số đạt 74 người/km².

Ngày 25 tháng 12 năm 2018, UBND tỉnh Hoà Bình ban hành Quyết định số 3026/QĐ-UBND về việc nhập, đặt tên, đổi tên thôn, xóm, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh Hoà Bình. Theo đó, xóm 8 được nhập vào xóm Dốc Phấn.

Ngày 20 tháng 11 năm 2019, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định số 986/QĐ-BXD về việc công nhận thị trấn Lương Sơn và khu vực mở rộng đạt tiêu chí đô thị loại IV.

Ngày 17 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 830/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Hòa Bình (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó, sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Cao Răm, Hợp Hòa và Trường Sơn để tái lập xã Cao Sơn.

Đến năm 2024:

• Thị trấn Lương Sơn được chia thành 15 tiểu khu: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 và 3 xóm: Mòng, Đồng Bái, Mỏ.
• Xã Lâm Sơn được chia thành 8 xóm: Đồng Gạo, Rổng Vòng, Rổng Tằm, Rổng Cấn, Lam Sơn, Đoàn Kết, Kẽm, Dốc Phấn.
• Xã Tân Vinh được chia thành 11 xóm: Rụt, Thị Tân, Vé, Suối Khế, Tân Hòa, Cời, Đồng Tiến, Đồng Chúi, Tân Lập, Nước Vải.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hòa Bình và tỉnh Vĩnh Phúc vào tỉnh Phú Thọ. Địa phận thành lập xã Lương Sơn thuộc tỉnh Phú Thọ.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:

• Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
• Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Thọ năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của thị trấn Lương Sơn, các xã Hòa Sơn, Lâm Sơn, Nhuận Trạch, Tân Vinh và một phần xã Cao Sơn (huyện Lương Sơn) thành xã mới có tên gọi là xã Lương Sơn.

Sau khi thực hiện sắp xếp, xã Lương Sơn được chia thành 54 tiểu khu - thôn - xóm, gồm 14 tiểu khu: 2, 3, 4, 6, 8, 9, 11, 12, 13, 14, Đồng Bái, Liên Sơn, Mo, Móng; 21 thôn: Bùi Trám, Cầu Sơn, Cổ Thỏ, Đầm Rái, Đồng Bãi, Đồng Bưng, Đồng Chanh A, Đồng Chanh B, Đồng Gội, Đồng Quýt, Đồng Sầm, Đồng Sế, Đồng Sỹ, Giếng Ém, Hạnh Phúc, Nắm Lu, Suối Nẩy, Suối Sếu A, Suối Sếu B, Tân Hòa, Tân Sơn và 19 xóm: Bằng Gà, Chanh, Cót, Cột Bài, Dốc Phấn, Đoàn Kết, Đồng Chúi, Đồng Gạo, Đồng Tiến, Kém, Lam Sơn, Nước Vài, Rồng Ôn, Rồng Tắm, Rồng Vòng, Suối Bụ, Rụt, Thầy Mố, Vẽ.

Ngày 24 tháng 12 năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 về phân loại đô thị (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026). Theo đó, đô thị loại IV, loại V, thị xã và thị trấn trước khi sắp xếp chưa được công nhận loại đô thị được xác định là đô thị loại III. Một phần xã Lương Sơn được xác định là đô thị loại III (từ đô thị loại IV của thị trấn Lương Sơn cũ).

Dân cư

Lương Sơn cũng là nơi phát hiện ra di tích người tối cổ cách đây hàng vạn năm với di chỉ Hang Tằm, cho thấy sự hiện diện của con người từ rất lâu ở vùng đất cổ này. Trước thời kỳ cận đại, nơi đây là địa bàn sinh sống của người Mường trước khi có người Kinh đến định cư.

Di tích

Gần xóm Hụi thuộc địa bàn xã Luơng Sơn có dãy núi Sáng, là núi đá vôi có cụm 4 hang động và là 4 di tích, gồm hai di tích danh lam và hai di tích khảo cổ cấp quốc gia. Đó là Hang Chổ, hang Núi Sáng, động Mãn Nguyện và hang Khụ Thượng.

Một trong các hang đó là nơi có di chỉ đười ươi trưởng thành.

Kinh tế

Kinh tế chủ yếu của xã nông lâm nghiệp. Ngoài ra, một bộ phận kinh tế xã từ nguồn thu du lịch và các dịch vụ hỗ trợ du lịch.

Giao thông

Xã có tuyến đường Trường Sơn A đi Kim Bôi, vùng an toàn khu (ATK). Với hệ thống giao thông đường bộ, đường thủy có sông Bùi chảy qua, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao lưu kinh tế, văn hóa - xã hội với các tỉnh đồng bằng, thủ đô Hà Nội hay lên đô thị Hòa Bình và vùng Tây Bắc.

Danh nhân

• Hoàng Đức Chính (sinh năm 1981): Đại biểu Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.