Núi Bất Chu
Bất Chu Sơn (chữ Hán: 不周山; âm phục nguyên tiếng Hán thượng cổ theo hệ thống William H. Baxter–Laurent Sagart: *pə tiw s-ŋrar) là tên một ngọn núi trong thần thoại Trung Quốc. Theo Sơn Hải kinh, Bất Chu Sơn nằm ở phía tây bắc của thế giới. Trong các truyền thuyết về sau, núi được xem là một trong những cột chống đỡ trời đất.
Các sách như Liệt Tử và Hoài Nam Tử chép rằng sau khi thất bại trong cuộc tranh giành ngôi đế, Cộng Công tức giận húc vào Bất Chu Sơn, làm gãy cột chống trời. Từ đó, trời nghiêng về phía tây bắc còn đất lún về phía đông nam. Người Trung Quốc thời cổ dùng truyền thuyết này để giải thích hiện tượng Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao chuyển động về phía tây, trong khi phần lớn sông ngòi chảy về phía đông nam.
Ghi chép trong thư tịch
Thiên Tây sơn kinh trong Sơn Hải kinh thời Tiên Tần chép:
Trang Bản mẫu:Quote/styles.css không có nội dung.
Từ núi Trường Sa lại đi về phía tây bắc ba trăm bảy mươi dặm thì đến núi Bất Chu. Từ đó nhìn về phía bắc thấy núi Chư Tì, đối diện núi Nhạc Sùng; nhìn về phía đông thấy đầm Ấu. Đây là nơi nước sông ngầm chảy, nguồn nước cuồn cuộn sủi bọt. Ở đó có một loài quả quý, quả giống quả đào, lá giống lá táo, hoa vàng, cuống đỏ; ăn vào thì không biết mệt mỏi.
— Sơn Hải kinh·Tây sơn kinh[1]
Thiên Đại Hoang Tây kinh lại chép:
Trang Bản mẫu:Quote/styles.css không có nội dung.
Ngoài biển tây bắc, tại một góc của vùng đại hoang, có một ngọn núi không khép liền, tên là Bất Chu Phụ Tử, có hai con thú màu vàng canh giữ. Có một dòng nước gọi là Hàn Thử chi thủy. Phía tây dòng nước là núi Thấp, phía đông là núi Mạc. Có ngọn núi nơi Vũ tiến đánh nước Cộng Công.
— Sơn Hải kinh·Đại Hoang Tây kinh[1]
Khi chú giải Bất Chu Sơn trong thiên Tây sơn kinh, Quách Phác viết rằng: “Hình thể núi này có chỗ khuyết, không khép kín trọn vẹn, vì thế mà có tên như vậy. Gió Bất Chu ở phía tây bắc phát ra từ ngọn núi này”. Trong phần chú giải thiên Đại Hoang Tây kinh, Quách Phác dẫn điển tích trong Hoài Nam Tử về việc Cộng Công tranh ngôi đế với Chuyên Húc rồi giận dữ húc vào Bất Chu Sơn, cho rằng vì thế núi mới “bị khuyết hỏng, không còn khép kín”. Theo cách giải thích này, “Bất Chu” chỉ hình thể ngọn núi bị thiếu hụt, không thể bao quanh hoặc khép kín hoàn toàn.[1]
Hai chữ “Phụ Tử” đứng sau tên núi trong thiên Đại Hoang Tây kinh không xuất hiện trong những đoạn dẫn Cam Tuyền phú và Tư Huyền phú thuộc Văn tuyển, cũng không có trong văn bản được dẫn ở quyển 59 của Thái Bình ngự lãm. Vì vậy, các học giả như Tôn Di Nhượng và Viên Kha xem đây là phần chữ thừa do người đời sau thêm vào.[2]
“Bất Chu” cũng được dùng làm tên gọi của gió tây bắc. Thuyết văn giải tự chép: “Phía tây bắc gọi là gió Bất Chu”, còn thiên Luật thư trong Sử ký viết: “Gió Bất Chu ngự ở phía tây bắc”.[3]
Thần thoại
Cộng Công giận dữ húc Bất Chu Sơn
Trang Bản mẫu:Quote/styles.css không có nội dung.
Thế thì trời đất cũng là vật. Vật có chỗ không đầy đủ, vì vậy thuở xưa Nữ Oa luyện đá ngũ sắc để vá chỗ khuyết, chặt chân con ngao lớn để dựng bốn cực. Về sau Cộng Công tranh ngôi đế với Chuyên Húc, thất bại rồi tức giận húc vào Bất Chu Sơn, làm gãy cột trời và đứt dây đất. Vì vậy trời nghiêng về phía tây bắc, Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao đều hướng về đó; đất không đầy ở phía đông nam, nên trăm sông và nước lũ đều chảy về đó.
— Liệt Tử·Thang vấn[4]
Ghi chép hoàn chỉnh sớm nhất còn truyền lại về thần thoại Cộng Công húc Bất Chu Sơn nằm trong thiên Thang vấn của Liệt Tử. Theo đó, thuở xưa Nữ Oa luyện đá ngũ sắc để vá trời và chặt chân một con ngao lớn làm cột chống bốn góc trời đất. Về sau, Cộng Công thất bại trong cuộc tranh giành ngôi đế với Chuyên Húc, tức giận lao đầu vào Bất Chu Sơn, khiến cột chống trời bị gãy. Kể từ đó, trời nghiêng về phía tây bắc nên Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao đều vận hành theo hướng ấy; đất lún ở phía đông nam nên sông ngòi và biển hồ đều hội tụ về đó.
Các sách như Hoài Nam Tử và Luận hành về sau dẫn lại câu chuyện trong Liệt Tử, nhưng giữa các văn bản có một số khác biệt. Thiên Nguyên đạo huấn của Hoài Nam Tử cho rằng Cộng Công tranh ngôi với Cao Tân, trong khi thiên Thiên văn huấn lại xác định đối thủ của ông là Chuyên Húc. Thiên Đàm thiên trong Luận hành đặt câu chuyện Nữ Oa vá trời sau sự kiện Cộng Công húc núi.
Đến thời Đường, Tư Mã Trinh viết bổ sung thiên Tam Hoàng bản kỷ cho Sử ký và kể rằng đối thủ của Cộng Công là Chúc Dung. Vì vậy, trong quá trình lưu truyền, thần thoại Cộng Công húc núi xuất hiện các dị bản liên quan đến Chuyên Húc, Cao Tân và Chúc Dung; trong đó phiên bản nói về Chuyên Húc xuất hiện sớm và phổ biến hơn cả.[2]
Quan hệ với thần thoại Nữ Oa vá trời
Trang Bản mẫu:Quote/styles.css không có nội dung.
Sách của nhà Nho nói rằng: “Cộng Công tranh làm thiên tử với Chuyên Húc, không thắng, tức giận húc vào Bất Chu Sơn, khiến cột trời gãy, dây đất đứt. Nữ Oa nung luyện đá ngũ sắc để vá trời xanh, chặt chân con ngao để dựng bốn cực. Trời thiếu ở phía tây bắc, nên Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao chuyển về đó; đất thiếu ở phía đông nam, nên trăm sông đổ về đó.”
— Vương Sung, Luận hành·Đàm thiên[5]
Trong các tác phẩm đời sau, thần thoại Nữ Oa vá trời thường được nối với chuyện Cộng Công húc Bất Chu Sơn, tạo thành một câu chuyện liên tục: Cộng Công làm hỏng cột trời, sau đó Nữ Oa luyện đá ngũ sắc để vá lại bầu trời.
Tuy nhiên, bản Liệt Tử·Thang vấn hiện còn trước hết cho rằng bản thân trời đất và vạn vật vốn có những chỗ không đầy đủ, do đó Nữ Oa phải luyện đá vá trời; sau đó văn bản mới kể đến việc Cộng Công húc núi. Trong Hoài Nam Tử, chuyện Nữ Oa vá trời được chép trong thiên Lãm minh huấn, còn chuyện Cộng Công húc núi nằm trong thiên Thiên văn huấn. Hai câu chuyện không được trình bày như những sự kiện có quan hệ nhân quả trực tiếp.
Đến thời Đông Hán, Vương Sung trong thiên Đàm thiên của Luận hành mới kết hợp hai thần thoại và đảo ngược trình tự xảy ra của chúng. Tư Mã Trinh thời Đường tiếp tục pha trộn hai câu chuyện theo cách này trong thiên Tam Hoàng bản kỷ, từ đó hình thành cách kể rằng Nữ Oa vá trời sau khi Cộng Công húc đổ Bất Chu Sơn.[6]
Trương Phúc Long, giảng viên Học viện Ngôn ngữ và Văn học Trung Quốc thuộc Đại học Sư phạm Tân Cương, cho rằng hai thần thoại Nữ Oa vá trời và Cộng Công húc Bất Chu Sơn ban đầu độc lập với nhau, chỉ được gắn kết vào thời kỳ sau. Theo ông, sự kết hợp này không hoàn toàn hợp lý về mặt lôgic và không phù hợp với quá trình phát triển của hệ thống thần thoại cổ đại.
Ông chỉ ra rằng nguyên nhân Nữ Oa vá trời là do trời vốn “không đầy đủ” hoặc có khiếm khuyết tự nhiên, chứ không phải do con người hay thần linh phá hoại. Mặt khác, chuyện Cộng Công húc núi dùng để giải thích tại sao các thiên thể tập trung và chuyển động về phía tây bắc, còn sông ngòi chảy về phía đông nam. Nếu sau sự kiện đó Nữ Oa đã vá trời và dựng lại bốn cực thì sẽ khó giải thích vì sao trời đất vẫn giữ trạng thái “trời nghiêng tây bắc, đất thiếu đông nam”.[6]
“Tám cột” và Bất Chu Sơn
Trong thiên Thiên vấn của Sở từ có câu hỏi: “Tám cột tựa vào đâu, phía đông nam vì sao bị khuyết?” Các nhà chú giải qua nhiều thời kỳ đưa ra những cách giải thích khác nhau về bản chất của “tám cột”.
Một quan điểm cho rằng đây là tám cột chống đỡ bầu trời, với các đại diện như Vương Dật và Vương Phu Chi. Quan điểm khác cho rằng đó là tám cột nằm dưới mặt đất, có nhiệm vụ nâng đỡ đại địa; những người ủng hộ cách giải thích này gồm Hồng Hưng Tổ, Đinh Yến và Du Quốc Ân.
Chu Chí Dĩnh thuộc Học viện Văn học, Đại học Sư phạm Thiểm Tây, căn cứ câu “giữa trời đất có chín châu và tám cực” trong thiên Địa hình huấn của Hoài Nam Tử, cho rằng “tám cực” cũng chính là “tám cột”. Đó là tám ngọn núi lớn nằm trên mặt đất và chống đỡ bầu trời, lần lượt từ phía đông bắc là Phương Thổ Sơn, Đông Cực Sơn, Ba Mẫu Sơn, Nam Cực Sơn, Biên Câu Sơn, Tây Cực Sơn, Bất Chu Sơn và Bắc Cực Sơn.
Bất Chu Sơn nằm ở phía tây bắc và còn được gọi là “cửa U Đô”. Trong hệ thống thần thoại thời Thiên vấn, Bất Chu Sơn nằm về phía tây bắc của Côn Lôn. Do cột trời ở hướng tây bắc bị gãy, khoảng cách giữa trời và đất tại phía này bị thu hẹp; để duy trì sự cân bằng của toàn bộ thế giới, vùng đất phía đông nam tương ứng phải hạ thấp xuống. Theo cách giải thích này, đó là nguồn gốc của câu hỏi “phía đông nam vì sao bị khuyết”.
Chu Chí Dĩnh cũng cho rằng khu vực Côn Lôn, nơi có Bất Chu Sơn, là nơi thủy tổ của nước Sở, tức Chuyên Húc, được sinh ra và hoạt động. Vì vậy, phía sau truyền thuyết Cộng Công húc núi có thể ẩn chứa sự bất mãn và thách thức của bộ tộc Cộng Công đối với quyền uy của Chuyên Húc.[2]
Vị trí địa lý
Thuyết nằm gần núi Côn Lôn
Các sách chú giải cổ đại không thống nhất về vị trí cụ thể của Bất Chu Sơn. Hai cách giải thích chính cho rằng núi nằm ở phía tây bắc hoặc phía đông nam của Côn Lôn.
Dựa vào nội dung Sơn Hải kinh, chỉ có thể xác định Bất Chu Sơn nằm ở phía tây bắc của thế giới. Vị trí của các địa danh lân cận như Chư Tì, Hàn Thử chi thủy và Thấp Sơn rất khó xác định.
Đến thời Đông Hán, Vương Dật đưa ra cách giải thích cụ thể hơn khi chú giải câu “đi theo Bất Chu mà rẽ trái, lấy Tây Hải làm điểm hẹn” trong Ly tao. Ông viết: “Bất Chu là tên núi, nằm ở phía tây bắc Côn Lôn”.
Về Tây Hải, thiên Đại Hoang Tây kinh trong Sơn Hải kinh chép: “Phía nam Tây Hải, bên bờ Lưu Sa, sau Xích Thủy và trước Hắc Thủy, có một ngọn núi lớn tên là gò Côn Lôn”. Từ ghi chép này, Tây Hải được xác định nằm về phía bắc Côn Lôn.[2]
Tuy nhiên, khi chú thích câu “quay xe trở lại, đoạn tuyệt con đường Bất Chu” trong thiên Tư Mã Tương Như truyện của Hán thư, Nhan Sư Cổ lại dẫn lời Trương Ấp rằng: “Bất Chu Sơn nằm cách Côn Lôn hai nghìn ba trăm dặm về phía đông nam”.[3]
Tấn thư còn ghi lại một câu chuyện thần thoại khác về Bất Chu Sơn. Sau khi Lưu Ước, con trai của vua nước Hán Triệu là Lưu Thông, qua đời, ngón tay ông vẫn còn hơi ấm nên thi thể chưa được an táng. Về sau, Lưu Ước sống lại và kể rằng mình đã gặp ông nội là Lưu Nguyên Hải tại Bất Chu Sơn. Sau năm ngày, ông theo Lưu Nguyên Hải đến Côn Lôn; ba ngày sau lại trở về Bất Chu Sơn và gặp nhiều công khanh, tướng lĩnh đã qua đời trong triều. Theo câu chuyện này, Côn Lôn và Bất Chu Sơn nằm không xa nhau.
Chu Chí Dĩnh cho rằng Côn Lôn trong Sơn Hải kinh và Sở từ thuộc một hệ thống thần thoại, là thế giới tưởng tượng độc lập với hiện thực, khác với Côn Lôn được mô tả trong các sách lịch sử. Dãy núi Côn Lôn ngày nay chỉ mượn tên gọi từ núi Côn Lôn trong thần thoại.[2]
Thuyết Kỳ Sơn ở Thiểm Tây
Năm 1993, Trịnh Tuệ Sinh thuộc Khoa Lịch sử, Đại học Hà Nam, công bố bài nghiên cứu Thuyết “Bất Chu Sơn là Kỳ Sơn”, trong đó xác định Bất Chu Sơn là Kỳ Sơn ở phía bắc huyện Kỳ Sơn, tỉnh Thiểm Tây ngày nay.
Ông cho rằng địa thế Kỳ Sơn chia thành hai nhánh, trông giống một ngọn núi bị đứt hoặc không khép liền, phù hợp với câu “có một ngọn núi không khép lại” trong thiên Đại Hoang Tây kinh và lời chú của Quách Phác rằng “hình thể núi có chỗ khuyết”.
Trịnh Tuệ Sinh cũng dẫn Nguyên Hòa quận huyện đồ chí, trong đó ghi Kỳ Sơn còn có tên là “Thiên Trụ Sơn”, tức “núi cột trời”. Tên gọi này được ông liên hệ với truyền thuyết Cộng Công húc gãy cột chống trời.
Hệ thống sông ngòi quanh Kỳ Sơn nhìn chung chảy về phía đông nam, tương ứng với câu trong Hoài Nam Tử: “Đất không đầy ở phía đông nam, nên nước lũ và bụi đất đều đổ về đó”. Ngoài ra, ông cho rằng khoảng cách từ khu vực Côn Lôn đến Kỳ Sơn theo hướng đông nam có thể tương ứng với con số hai nghìn ba trăm dặm do Trương Ấp ghi lại.[3]
Thuyết Bồ Sơn ở Sơn Tây
Năm 1993, Trịnh Trinh Phú, nghiên cứu sinh tại Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Tiên Tần thuộc Đại học Hà Nam, công bố bài Khảo chứng Bất Chu Sơn chính là Bồ Sơn. Ông cho rằng Bất Chu Sơn là Bồ Sơn, nằm gần Vĩnh Tế thuộc tỉnh Sơn Tây, tại khu vực Hoàng Hà đổi hướng.
Dựa trên ghi chép “Hữu Tung ở phía bắc Bất Chu” trong Hoài Nam Tử, Trịnh Trinh Phú xác định khu vực hoạt động của Hữu Tung thị nằm quanh vùng Bồ Châu, từ đó suy luận Bồ Sơn ở phía nam khu vực này chính là Bất Chu Sơn.
Ông còn dẫn câu trong Sơn Hải kinh: “Ngọn đầu tiên của dãy Bạc Sơn gọi là Cam Tảo Sơn; sông Cộng bắt nguồn từ đó, chảy về phía tây và đổ vào Hoàng Hà”. Những đồng tiền khắc chữ “Cộng” được phát hiện tại huyện Văn Hỉ ở Sơn Tây cũng được dùng làm bằng chứng cho giả thuyết rằng khu vực Bồ Sơn từng là địa bàn hoạt động của bộ tộc Cộng Công hoặc nước Cộng cổ đại.
Trịnh Trinh Phú đồng thời đối chiếu Hàn Thử chi thủy, đầm Ấu và Nhạc Sùng Sơn trong Sơn Hải kinh với sông Tốc Thủy, Hoàng Hà và vùng Sùng Sơn ở tây nam Sơn Tây, cho rằng vị trí sông ngòi và núi non tại đây có thể tương ứng với những mô tả trong sách cổ.
Về âm vận, ông cho rằng Bồ Sơn còn được gọi là Trư Sơn. Hai cặp chữ “Bồ” và “Bất”, “Trư” và “Chu” có thể có âm gần nhau trong âm vận học tiếng Hán thượng cổ, vì thế tên “Bất Chu Sơn” có thể bắt nguồn từ cách đọc nối “Bồ Trư Sơn”.
Ông cũng dẫn các di tích thuộc thời đại đồ đá cũ, văn hóa Ngưỡng Thiều và văn hóa Long Sơn phân bố quanh Bồ Sơn, cho rằng nền văn hóa nông nghiệp tiền sử phát triển tại đây có thể liên hệ với câu trong Lã thị Xuân Thu: “Trong những loại lương thực ngon có lúa của Huyền Sơn và kê của Bất Chu”.[7]
Trong văn hóa đại chúng
Năm 1930, sau thắng lợi của Chiến dịch chống vây quét lần thứ nhất tại Khu Xô viết Trung ương, Mao Trạch Đông sáng tác bài từ Ngư gia ngạo·Phản đệ nhất thứ đại “vi tiễu”. Câu cuối ban đầu của tác phẩm là “Dạy cho chúng không một mảnh giáp trở về”. Trước khi tác phẩm được đăng trên tạp chí Văn học Nhân dân năm 1962, Mao Trạch Đông sửa câu này thành “Dưới Bất Chu Sơn cờ đỏ rối trời”.
Mao cũng viết một đoạn chú thích dài hơn bốn trăm chữ về thần thoại “Cộng Công giận dữ húc Bất Chu Sơn”. Trong phần chú thích, ông giải thích Cộng Công, người tranh ngôi đế với Chuyên Húc, là một anh hùng chiến thắng đã phá bỏ thế giới cũ và sáng tạo trời đất mới, đồng thời liên hệ việc Cộng Công húc núi với cuộc đấu tranh của Hồng quân trong thực tế.[8]
Bất Chu Sơn và câu chuyện Cộng Công húc núi cũng thường được văn học hiện đại, tiểu thuyết mạng và trò chơi điện tử sử dụng làm bối cảnh tượng trưng cho thảm họa hủy diệt thế giới, con đường nối liền trời đất hoặc ranh giới giữa thần linh và con người.
Trong trò chơi điện tử Tiên kiếm kỳ hiệp truyện 4 phát hành năm 2007, Bất Chu Sơn được xây dựng thành một ngọn núi tuyết hiểm trở nằm giữa vùng đại hoang phía tây bắc, đồng thời là điểm trung chuyển để các nhân vật chính đi đến quỷ giới.
Trong trò chơi Cổ kiếm kỳ đàm phát hành năm 2010, nhân vật Thái tử Trường Cầm giúp người bạn Ứng Long trừ yêu nhưng vô tình làm đổ cột trời tại Bất Chu Sơn. Vì sự việc này, Thái tử Trường Cầm bị đày xuống trần gian.[9]
Xem thêm
Tham khảo
- Sơn Hải kinh·Tây sơn kinh·Tây thứ tam kinh trên Wikisource tiếng Trung
- Sơn Hải kinh·Đại Hoang Tây kinh trên Wikisource tiếng Trung
- ^ a ă â Viên Kha (2014). Sơn Hải kinh hiệu chú (bằng tiếng Trung). Nhà xuất bản Liên hợp Bắc Kinh. tr. 36–37, 327. ISBN 9787550225640.
- ^ a ă â b c Chu Chí Dĩnh (2019). "Khảo chứng lịch sử và hàm ý của câu "Bát trụ hà đương, đông nam hà khuy"". Khoa học xã hội tung hoành (bằng tiếng Trung). Số 3. tr. 112–116. doi:10.16745/j.cnki.cn62-1110/c.2019.03.023.
{{Chú thích tạp chí}}: Đã bỏ qua tham số không rõ|tập=(trợ giúp) - ^ a ă â Trịnh Tuệ Sinh (1993). "Thuyết "Bất Chu Sơn là Kỳ Sơn"". Nhân văn tạp chí (bằng tiếng Trung). Số 2. tr. 88. doi:10.15895/j.cnki.rwzz.1993.02.016.
- ^ Dương Bá Tuấn (1979). Liệt Tử tập thích (bằng tiếng Trung). Trung Hoa thư cục. tr. 150–151. ISBN 9787101008791.
- ^ Hoàng Huy (1990). Luận hành hiệu thích (bằng tiếng Trung). Trung Hoa thư cục. tr. 469–470. ISBN 7101004180.
- ^ a ă Trương Phúc Long (2020). "Khảo chứng nguồn gốc thần thoại Nữ Oa vá trời và Cộng Công húc Bất Chu Sơn". Văn hóa học san (bằng tiếng Trung). Số 11. tr. 250–252.
- ^ Trịnh Trinh Phú (1993). "Khảo chứng Bất Chu Sơn chính là Bồ Sơn". Học báo Đại học Hà Nam, bản khoa học xã hội (bằng tiếng Trung). Số 4. tr. 24–27. doi:10.15991/j.cnki.411028.1993.04.006.
{{Chú thích tạp chí}}: Đã bỏ qua tham số không rõ|tập=(trợ giúp) - ^ Uông Kiến Tân (ngày 20 tháng 3 năm 2020). "Thần tiên và ma quỷ trong thơ từ Mao Trạch Đông". Viện Nghiên cứu Lịch sử Đảng và Văn hiến Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (bằng tiếng Trung). Học tập Thời báo. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2026.
- ^ "Tiên kiếm kỳ hiệp truyện và Cổ kiếm kỳ đàm — những ví dụ thành công về việc vận dụng văn hóa Bất Chu Sơn". Thế giới số (bằng tiếng Trung). 2015. tr. 86–87.