Phòng chuộc

Phòng chuộc ở Cajamarca, Peru

Phòng chuộc (tiếng Tây Ban Nha: El Cuarto del Rescate) là một căn phòng ở Cajamarca, Peru.Nó được coi là nơi kết thúc Đế chế Inca với việc bắt giữ và hành quyết vị hoàng đế cuối cùng của Đế chế Inca Atahualpa. Năm 1532 Francisco Pizarro và 168 binh lính của ông đã gặp Atahualpa ở đây sau đi nhiều tuần từ Piura. Pizarro đến gặp mặt thủ lĩnh Inca, với một đoàn tùy tùng 168 người, yêu cầu phía Inca phải cải sang đạo Kitô. Atahualpa cầm quyển Kinh thánh và ném xuống sàn nhà, cùng với yêu sách của Tây Ban Nha như một lời thách đấu, thông qua một số người phiên dịch, Atahualpa khẳng định rằng ông không muốn hiểu những gì trong cuốn sách kia. Quân Tây Ban Nha đã tấn công đoàn tùy tùng của thủ lĩnh Inca và bắt sống Atahualpa.

Atahualpa đã ra giá chuộc tự do cho mình với người Tây Ban Nha bằng số vàng nhét đầy căn phòng đang giam giữ ông, cùng với hai lần số lượng bạc. Những người Inca đã đáp ứng đủ số của cải để chuộc, nhưng Pizarro đã bội ước những người Inca. Trong khi Atahualpa đang bị giam giữ thì Huascar đã bị ám sát. Những người Tây Ban Nha duy trì sự giam giữ Atahualpa như một sự cung cấp các đòi hỏi của họ; và cuối cùng, khi sự chu cấp cạn kiệt cũng là lúc người Tây Ban Nha kết thúc sự sống của Atahualpa, tháng 8 năm 1533. Thực dân Tây Ban Nha đưa em trai của Atahualpa là Manco Inca Yupanqui lên ngôi Inca; Manco không thể hiểu được những âm mưu của Pizarro cũng như vai trò bù nhìn của mình nên thủ đô Cuzco rơi vào tay những người Tây Ban Nha năm 1536. Manco thất thủ và rút lui lên vùng núi của Vilcabamba, trong khi người kế vị và Manco kéo dài thêm được 36 năm, thì người Tây Ban Nha khuyến khích những người nổi dậy chống đối. Năm 1572 pháo đài cuối cùng của Inca, đang được nắm giữ bởi Túpac Amaru, con trai của Manco, bị phát hiện và người Tây Ban Nha đánh chiếm, nền văn minh Inca sụp đổ.

Kiến trúc và vị trí

Phòng Chuộc nằm tại số 750 phố Jirón Amalia Puga, cách quảng trường trung tâm Cajamarca khoảng 50 mét về phía nam. Đây được xem là dấu tích kiến trúc Inca nổi bật nhất còn tồn tại trong thành phố. Công trình có dạng hình chữ nhật, dài khoảng 11,8 mét, rộng 7,3 mét và phần tường đá hiện còn cao hơn 3 mét.

Các bức tường được xây từ đá núi lửa đã qua gia công, xếp thành những hàng tương đối đều. Tường hơi nghiêng vào trong, tạo nên hình dáng hình thang đặc trưng của kiến trúc Inca. Bên trong có mười hốc tường hình thang, có thể từng được dùng để đặt các vật dụng hoặc đồ thờ cúng. Một số cửa mở ở mặt trước được cho là đã bị sửa đổi trong các thời kỳ muộn hơn, còn mái che hiện nay là công trình hiện đại được dựng lên nhằm bảo vệ di tích khỏi mưa nắng.

Việc xác định công trình hiện còn là chính căn phòng từng giam Atahualpa chủ yếu dựa trên truyền thống địa phương và các ghi chép hậu kỳ. Một số nhà nghiên cứu từng đặt nghi vấn về vị trí chính xác của căn phòng lịch sử, vì vậy cách diễn đạt thận trọng hơn là xem đây là công trình “theo truyền thống được xác định” với Phòng Chuộc của Atahualpa

Bối cảnh lịch sử

Trước khi người Tây Ban Nha tiến vào vùng Andes, Đế chế Inca vừa trải qua một cuộc nội chiến khốc liệt giữa Atahualpa và người anh em cùng cha khác mẹ Huáscar. Cuộc chiến bắt nguồn từ tranh chấp quyền kế vị sau cái chết của hoàng đế Huayna Cápac. Đến năm 1532, quân đội của Atahualpa giành thắng lợi và bắt được Huáscar, nhưng nội chiến đã làm suy yếu sự thống nhất chính trị của đế chế, gây chia rẽ trong giới quý tộc và tạo điều kiện cho những thế lực địa phương bất mãn hợp tác với người Tây Ban Nha.

Cũng trong năm đó, Francisco Pizarro rời khu định cư San Miguel de Piura, dẫn theo 168 binh sĩ, gồm 106 bộ binh và 62 kỵ binh, tiến sâu vào lãnh thổ Inca. Mặc dù lực lượng Tây Ban Nha rất nhỏ, họ sở hữu ngựa chiến, vũ khí thép, súng hỏa mai và pháo; quan trọng hơn, họ chuẩn bị một cuộc phục kích nhằm bắt giữ người đứng đầu đế chế thay vì giao chiến trực diện với toàn bộ quân đội Inca

Cuộc gặp tại Cajamarca

Ngày 16 tháng 11 năm 1532, Atahualpa tiến vào quảng trường Cajamarca cùng một đoàn tùy tùng đông đảo. Phần lớn những người đi theo ông không được trang bị để tham gia một trận chiến lớn, trong khi quân của Pizarro ẩn trong các tòa nhà bao quanh quảng trường và chờ hiệu lệnh tấn công.

Tu sĩ dòng Đa Minh Vicente de Valverde, đi cùng một người phiên dịch, đã tiếp cận Atahualpa. Ông trình bày các yêu cầu của người Tây Ban Nha, bao gồm việc chấp nhận Kitô giáo và công nhận quyền tối cao của vua Tây Ban Nha. Do khác biệt về ngôn ngữ, quan niệm chính trị và tôn giáo, cuộc đối thoại nhanh chóng rơi vào bế tắc.

Theo câu chuyện phổ biến, Valverde trao cho Atahualpa một cuốn sách tôn giáo, thường được mô tả là Kinh Thánh hoặc sách kinh. Atahualpa xem xét cuốn sách rồi đặt hoặc ném nó xuống đất, sau đó quân Tây Ban Nha lấy hành động này làm lý do phát động cuộc tấn công. Tuy nhiên, các biên niên sử không hoàn toàn thống nhất về loại sách, cách Atahualpa xử lý nó và thời điểm sự việc xảy ra. Vì thế, chi tiết “ném Kinh Thánh xuống đất” nên được trình bày như một tình tiết được nhiều nguồn Tây Ban Nha và truyền thống hậu kỳ thuật lại, chứ không phải một sự kiện có nội dung hoàn toàn chắc chắn.

Khi súng, pháo và kỵ binh đồng loạt xuất hiện, đoàn tùy tùng Inca rơi vào hỗn loạn. Nhiều người bị giết hoặc bị giẫm đạp khi tìm cách thoát khỏi quảng trường. Các quý tộc bảo vệ kiệu của Atahualpa lần lượt bị hạ sát, còn Pizarro và binh lính của ông bắt sống vị hoàng đế. Việc người đứng đầu đế chế bị bắt chỉ trong một cuộc phục kích ngắn đã tạo ra cú sốc chính trị nghiêm trọng đối với toàn bộ hệ thống cai trị Inca.

Số vàng bạc chuộc Atahualpa

Trong thời gian bị giam giữ, Atahualpa nhận thấy người Tây Ban Nha đặc biệt quan tâm đến vàng và bạc. Ông đề nghị lấp đầy căn phòng đang giam mình bằng vàng đến độ cao mà tay ông có thể với tới, đồng thời cung cấp lượng bạc tương đương hai lần căn phòng, để đổi lấy mạng sống hoặc tự do.

Theo truyền thống, một đường đánh dấu đã được vạch trên tường để xác định độ cao mà vàng phải đạt tới. Mệnh lệnh được gửi đến nhiều địa phương trong đế chế, yêu cầu thu gom các đồ vật bằng vàng và bạc từ cung điện, kho tàng và đền thờ rồi chuyển về Cajamarca. Nhiều tác phẩm kim loại có giá trị nghi lễ và nghệ thuật bị nấu chảy thành thỏi để tiện cân, chia và vận chuyển.

Trong vài tháng, một khối lượng của cải khổng lồ được tập trung tại Cajamarca. Sau khi trích phần dành cho hoàng gia Tây Ban Nha, số còn lại được chia cho Pizarro và những người tham gia cuộc viễn chinh. Việc phân chia kho báu giúp các binh sĩ Tây Ban Nha trở nên giàu có, nhưng cũng gây bất mãn giữa phe Pizarro và Diego de Almagro, người đến Cajamarca muộn hơn cùng quân tiếp viện. Những mâu thuẫn này về sau góp phần dẫn đến các cuộc nội chiến giữa chính những người chinh phục Peru.

Cái chết của Atahualpa

Mặc dù phần lớn số vàng bạc đã được giao nộp, Atahualpa không được trả tự do. Người Tây Ban Nha lo ngại rằng các tướng lĩnh Inca đang tập hợp quân đội để giải cứu ông. Atahualpa cũng bị cáo buộc âm mưu chống lại người Tây Ban Nha, thờ ngẫu tượng và chịu trách nhiệm về cái chết của Huáscar, người đã bị giết trong thời gian ông bị giam giữ.

Một phiên xét xử do chính những người chinh phục tổ chức đã tuyên án tử hình Atahualpa. Ban đầu ông bị kết án thiêu sống, nhưng sau khi đồng ý nhận phép rửa theo Kitô giáo, hình phạt được đổi thành siết cổ bằng garrote. Theo hồ sơ di sản chính thức của Peru, Atahualpa bị hành quyết tại Cajamarca ngày 26 tháng 7 năm 1533, sau hơn tám tháng bị giam cầm.

Cái chết của Atahualpa không đồng nghĩa với việc người Tây Ban Nha lập tức kiểm soát toàn bộ đế chế. Tuy nhiên, nó khiến bộ máy trung ương mất người lãnh đạo có thực quyền, đồng thời tạo cơ hội cho Pizarro lợi dụng những chia rẽ giữa các phe phái Inca và liên minh với nhiều cộng đồng bản địa vốn chống đối quyền lực từ Cusco.

Chiếm Cusco và sự nổi dậy của Manco Inca

Sau khi Atahualpa chết, người Tây Ban Nha trước hết đưa Túpac Huallpa lên làm người kế vị, nhưng ông qua đời không lâu sau đó. Đến cuối năm 1533, Pizarro đưa Manco Inca Yupanqui, một người con khác của Huayna Cápac và thuộc phe từng ủng hộ Huáscar, lên ngôi dưới sự bảo trợ của Tây Ban Nha.

Ngày 15 tháng 11 năm 1533, đoàn quân của Pizarro, với sự hỗ trợ của hàng nghìn đồng minh bản địa, tiến vào Cusco. Thành phố này từ đó trở thành trung tâm quyền lực của người Tây Ban Nha tại vùng cao nguyên, dù nhiều thiết chế và quý tộc Inca ban đầu vẫn tiếp tục tồn tại dưới một hình thức lệ thuộc.

Manco Inca lúc đầu hy vọng có thể sử dụng liên minh với người Tây Ban Nha để khôi phục trật tự sau nội chiến. Tuy nhiên, sự lạm quyền và ngược đãi của những người chinh phục khiến ông nhận ra vai trò bù nhìn của mình. Năm 1536, Manco trốn khỏi Cusco, tập hợp một lực lượng lớn và mở cuộc vây hãm thành phố. Quân Inca kiểm soát phần lớn khu vực xung quanh, nhưng không thể đánh bật lực lượng Tây Ban Nha cùng các đồng minh bản địa khỏi Cusco.

Sau khi cuộc vây hãm thất bại, Manco rút về vùng núi hiểm trở Vilcabamba. Tại đây, ông thành lập một quốc gia Inca độc lập thu nhỏ, thường được gọi là Nhà nước Tân Inca hoặc Vương quốc Inca Vilcabamba.

Cuộc kháng chiến ở Vilcabamba

Vilcabamba trở thành trung tâm cuối cùng của quyền lực Inca độc lập. Sau khi Manco Inca bị giết năm 1544, những người kế vị ông—Sayri Túpac, Titu Cusi Yupanqui và cuối cùng là Túpac Amaru I—tiếp tục duy trì triều đình, tiến hành đàm phán hoặc chống lại chính quyền thuộc địa Tây Ban Nha tùy từng thời kỳ.

Năm 1572, phó vương Peru Francisco de Toledo ra lệnh mở một chiến dịch quân sự lớn vào Vilcabamba. Quân Tây Ban Nha chiếm được khu vực trung tâm của nhà nước Tân Inca và bắt Túpac Amaru I. Ông bị đưa về Cusco, xét xử và hành quyết. Sự kiện này chấm dứt nhà nước Inca độc lập cuối cùng, khoảng bốn mươi năm sau cuộc bắt giữ Atahualpa tại Cajamarca.

Ý nghĩa lịch sử

Phòng Chuộc thường được xem là biểu tượng cho bước ngoặt giữa hai thời đại trong lịch sử vùng Andes. Tại đây, sự khác biệt về quân sự, ngoại giao, tôn giáo và quan niệm chính trị giữa hai thế giới đã dẫn đến một trong những cuộc đối đầu có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử châu Mỹ.

Dù thường được mô tả là “nơi Đế chế Inca kết thúc”, căn phòng chính xác hơn là nơi đánh dấu sự khởi đầu của quá trình tan rã quyền lực trung ương Inca. Quá trình chinh phục diễn ra nhờ nhiều yếu tố kết hợp: hậu quả của nội chiến, việc Atahualpa bị bắt, công nghệ quân sự Tây Ban Nha, dịch bệnh từ Cựu Thế giới, các liên minh bản địa và xung đột nội bộ giữa những nhóm dân cư trong đế chế.

Ngày nay, Phòng Chuộc là di sản văn hóa quốc gia của Peru và là một trong những địa điểm được tham quan nhiều nhất tại Cajamarca. Công trình được bảo vệ bằng mái che, lối đi và hệ thống trưng bày hiện đại. Năm 2025, di tích được mở cửa trở lại sau một đợt cải tạo nhằm bảo vệ kết cấu đá, nâng cấp đường tham quan, biển chỉ dẫn và không gian triển lãm.