Phim phiêu lưu

Phim phiêu lưu là một thể loại điện ảnh có phạm vi rộng. Một số nghiên cứu thể loại ban đầu cho rằng phim phiêu lưu không khác biệt nhiều so với phim Viễn Tây, hoặc thậm chí cho rằng yếu tố phiêu lưu có thể bao trùm hầu hết các thể loại phim Hollywood. Các nhà nghiên cứu như Brian Taves và Ian Cameron có điểm chung trong quan điểm rằng thể loại này thường yêu cầu bối cảnh nằm ở một thời gian và không gian xa lạ với khán giả, đồng thời xoay quanh một nhân vật chính diện tích cực - người cố gắng khôi phục trật tự hoặc làm điều đúng đắn trong thế giới của mình. Một số nhà phê bình, trong đó có Taves, giới hạn thể loại này trong những bối cảnh tự nhiên, trong khi Yvonne Tasker cho rằng cách tiếp cận đó sẽ loại bỏ những tác phẩm như Chiếc rương thánh tích (1981) khỏi phạm vi phim phiêu lưu. Theo Tasker, phần lớn phim thuộc thể loại này xây dựng câu chuyện trong những thế giới mang tính giả tưởng, với các bối cảnh kỳ lạ, xa xôi và thường được thúc đẩy bởi hành trình tìm kiếm những vật thể huyền thoại hoặc các cuộc săn tìm kho báu. Thể loại này có mối liên hệ chặt chẽ với phim hành động và đôi khi được sử dụng thay thế hoặc kết hợp cùng thể loại hành động.

Bối cảnh và yếu tố hình ảnh đóng vai trò quan trọng trong phim phiêu lưu. Điều này được thể hiện từ những tác phẩm tiên phong về kỹ thuật điện ảnh như The Lost World (1925) và King Kong (1933). Những bộ phim này đã xây dựng các địa điểm kỳ lạ, vừa mang vẻ đẹp hấp dẫn vừa ẩn chứa sự nguy hiểm - một xu hướng tiếp tục được duy trì trong dòng phim phiêu lưu Hollywood sau này. Một phong cách lớn khác của Hollywood là phim phiêu lưu lịch sử, tiêu biểu qua những tác phẩm đầu thời kỳ như The Black Pirate (1926) và The Mark of Zorro (1920), vốn tập trung ít hơn vào yếu tố bạo lực mạnh. Phim phiêu lưu lịch sử từng là một dòng phim phổ biến của Hollywood cho đến giữa thập niên 1950.

Sau đó, phim phiêu lưu lịch sử dần được khai thác theo hướng châm biếm hoặc mang phong cách cường điệu, trong khi các bộ phim phiêu lưu dựa nhiều vào kỹ xảo và hiệu ứng đặc biệt bắt đầu chiếm ưu thế trên thị trường từ cuối thập niên 1970, với những tác phẩm như Star Wars: Niềm hi vọng mới (1977) và Chiếc rương thánh tích (1981). Xu hướng này tiếp tục phát triển và trở thành một đặc điểm nổi bật của điện ảnh phiêu lưu trong thế kỷ 21.

Đặc điểm

Phim phiêu lưu là một thể loại điện ảnh có phạm vi rất rộng. Nhà phê bình điện ảnh André Bazin từng nhận định vào thập niên 1950 rằng: "Không có sự khác biệt giữa Hopalong Cassidy và Tarzan, ngoại trừ trang phục và đấu trường nơi họ thể hiện năng lực của mình." Điều này cho thấy ông xem yếu tố phiêu lưu có thể xuất hiện trong nhiều dạng câu chuyện khác nhau. Trong cuốn Adventure in the Movies (1973), Ian Cameron cho rằng phim phiêu lưu "không bị giới hạn trong một thể loại cụ thể nào, mà là một phẩm chất xuất hiện trong hầu hết các dạng phim truyện; thực tế, những bộ phim phiêu lưu rõ ràng nhất như các sử thi kiếm hiệp và lãng mạn thường lại là những tác phẩm kém hấp dẫn nhất." Tuy nhiên, nhà sử học điện ảnh Mỹ Brian Taves vào năm 1993 cho rằng việc mở rộng phạm vi thể loại quá mức như vậy có thể khiến khái niệm phim phiêu lưu trở nên mất ý nghĩa.

Cả Taves và Cameron đều cho rằng phim phiêu lưu cần có một bối cảnh xa lạ với khán giả về thời gian hoặc không gian. Dù không đồng ý với việc xây dựng một định nghĩa quá cứng nhắc cho thể loại này, Cameron cho rằng phim phiêu lưu được nhận diện qua "cảm giác tích cực về sự phiêu lưu" được tạo ra từ những cảnh hành động trong phim, cũng như sự đồng cảm và gắn kết của khán giả với nhân vật chính. Taves cũng có quan điểm tương tự khi lấy hình tượng Robin Hood làm ví dụ: một nhân vật chiến đấu dũng cảm vì một chính quyền công bằng trong một bối cảnh quá khứ xa xôi và mang tính kỳ lạ. Đây là một trong những mô típ tiêu biểu giúp định hình tinh thần của thể loại phim phiêu lưu.

Trong cuốn The Romance of Adventure: The Genre of Historical Adventure Movies (1993), Brian Taves cho rằng việc định nghĩa thể loại phim phiêu lưu nên được xem xét trong phạm vi phim phiêu lưu lịch sử, đồng thời ông chủ động loại trừ những tác phẩm có bối cảnh giả tưởng như Raiders of the Lost Ark (1981), vì các bộ phim này dựa vào yếu tố siêu nhiên thay vì khả năng và hành động của con người. Taves lập luận rằng: "Khác với phim phiêu lưu, phim giả tưởng tạo ra một thế giới trung gian, nơi các sự kiện vượt khỏi thực tại vật lý và giới hạn của khả năng con người." Theo quan điểm này, yếu tố cốt lõi của phim phiêu lưu nằm ở hành trình, thử thách và sự can thiệp của con người trong những hoàn cảnh phi thường, thay vì những quy luật vượt ngoài tự nhiên. So sánh với quan điểm trên, trong nghiên cứu tổng quan về điện ảnh phiêu lưu Anh, James Chapman cho rằng phim phiêu lưu nên được xác định dựa trên câu chuyện hư cấu, đồng thời loại trừ những bộ phim dựa trên các sự kiện và nhân vật lịch sử có thật như Zulu (1964) và Lawrence of Arabia (1962). Ông cho rằng những tác phẩm này thuộc các dạng tự sự khác, chẳng hạn như phim lịch sử hoặc phim chiến tranh. Chapman nhấn mạnh sự phức tạp trong việc xác định ranh giới của thể loại này, nhận xét rằng: "Phim phiêu lưu có định nghĩa kém rõ ràng hơn phần lớn các thể loại khác; thực tế, đây có thể là một trong những lý do khiến các nhà sử học điện ảnh ít nghiên cứu sâu về nó. Ông cho rằng phim phiêu lưu không phải là một thể loại độc lập với những quy tắc cố định, mà là một phạm trù linh hoạt, bao quát, bao gồm nhiều dạng hình thức kể chuyện có liên quan với nhau.

Nhà văn kiêm học giả người Anh Yvonne Tasker trong cuốn The Hollywood Action and Adventure Film (2015) cho rằng phim phiêu lưu thường gợi lên một câu chuyện diễn ra trong những bối cảnh mang tính kỳ ảo, xa lạ và được "ngoại hóa" đối với khán giả. Theo bà, những bộ phim này thường sử dụng cấu trúc hành trình truy tìm (quest narrative), trong đó các nhân vật theo đuổi những vật thể huyền thoại hoặc kho báu kỳ vĩ, như được thể hiện trong các tác phẩm King Solomon's Mines (1950) hay Raiders of the Lost Ark (1981). Tasker lựa chọn cách tiếp cận thể loại theo hướng rộng hơn và cho rằng việc Taves đặt ra những giới hạn chặt chẽ cho thể loại là điều dễ hiểu, bởi các nhà nghiên cứu thường có xu hướng xác định ranh giới cho những nhóm tác phẩm có đặc điểm rất đa dạng. Tuy nhiên, bà vẫn đưa những bộ phim như Raiders of the Lost Ark vào phạm vi phim phiêu lưu, bởi theo bà, tác phẩm này "mang cảm giác như một cuộc phiêu lưu theo nghĩa rộng nhất của khái niệm". Tasker đặc biệt nhấn mạnh rằng ngay cả khi bỏ qua yếu tố bối cảnh lịch sử, Raiders of the Lost Ark vẫn giữ bản chất của một câu chuyện phiêu lưu: một hành trình tìm kiếm, những chuyến đi qua nhiều địa điểm khác nhau, cùng quá trình nhân vật chính phát triển nhận thức đạo đức và tìm hiểu vị trí của bản thân trong thế giới.

Tasker cho rằng những bộ phim này không có một hệ thống hình ảnh biểu tượng (iconography) nhất quán. Thay vào đó, yếu tố thiết kế bối cảnh và kỹ xảo — từ kỹ thuật hoạt hình stop-motion, hình ảnh kỹ thuật số cho đến công nghệ 3D — thường giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hình thể loại này. Chapman cũng nhận xét rằng phong cách của phim phiêu lưu thường được áp dụng cho những câu chuyện đặt trọng tâm vào hành động và tính trình diễn thị giác. Ông xem nhiều dòng phim khác nhau như phim kiếm hiệp phiêu lưu (swashbuckler), phim về đế quốc Anh, phim gián điệp giật gân mang tính cường điệu và phim giả tưởng thần thoại là những nhánh thuộc điện ảnh phiêu lưu.

Khi viết về thể loại phiêu lưu trong thập niên 1970, Jeffrey Richards nhận định rằng: "Bởi cách một nhân vật kiếm hiệp di chuyển và xuất hiện cũng quan trọng không kém những gì nhân vật nói, chúng ta cần nhìn nhận vai trò của giám đốc nghệ thuật, nhà thiết kế phục trang, chuyên gia đấu kiếm, người dàn dựng cảnh hành động, nhà quay phim và diễn viên cũng quan trọng như biên kịch và đạo diễn. Bởi một bộ phim kiếm hiệp thực sự là tổng hòa từ toàn bộ công sức của họ."

Phim hành động và phim phiêu lưu thường được sử dụng kết hợp với nhau như những thể loại gần gũi, thậm chí đôi khi được dùng thay thế cho nhau. Tuy nhiên, theo Taves, hai phong cách này có sự khác biệt: ông cho rằng phim phiêu lưu là "một điều gì đó vượt xa hành động", bởi nó không chỉ dựa trên những thử thách thể chất mà còn được nâng cao nhờ "khía cạnh đạo đức và chiều sâu trí tuệ" trong câu chuyện.

Lịch sử

Thời kỳ vàng kim của những bộ phim phiêu lưu là vào những năm 1930 và 1940 ở Hollywood, khi những bộ phim như Captain Blood, The Adventures of Robin Hood và The Mark of Zorro được thực hiện với sự tham gia của nhiều ngôi sao nổi tiếng đáng chú ý như Errol Flynn và Tyrone Power, sự nghiệp của cả hai diễn viên này được coi như gắn liền với thể loại phim phiêu lưu. Cùng thời điểm đó, các loạt phim chiếu vào sáng thứ bảy hàng tuần thường được sử dụng các yếu tố tương đồng với những bộ phim phiêu lưu có doanh thu cao. Thuở sơ khai của phim phiêu lưu, nhân vật chính thường chủ yếu là nam. Những người anh hùng này đều rất quả cảm, thường chống lại sự đàn áp và dám đối mặt với kẻ bạo ngược. Sau này, những nhân vật anh hùng nam thỉnh thoảng lại bị thay thể bởi các nữ anh hùng, Lara Croft là một ví dụ điển hình.

Từ cuối thập niên 1970, phim hành động và phim phiêu lưu dần trở thành những thể loại gắn liền với các tác phẩm Hollywood có kinh phí lớn, đạt doanh thu cao và thường được phát triển thành các thương hiệu điện ảnh dài kỳ. Mặc dù cả hai thể loại đều khai thác nhiều chủ đề mang tính thử thách, nhưng vào cuối thập niên 1970, dòng phim phiêu lưu bắt đầu chuyển hướng mạnh sang phong cách phù hợp hơn với khán giả gia đình, tiêu biểu qua những tác phẩm như Star Wars: Niềm hi vọng (1977) và Chiếc rương thánh tích (1981). Star Wars: Niềm hi vọng được xem là đại diện cho sự hồi sinh của dòng phim phiêu lưu trong điện ảnh thập niên 1970, khi các nhân vật như những hiệp sĩ Jedi - sử dụng kiếm ánh sáng và thực hiện các pha hành động bằng dây móc - gợi nhớ đến truyền thống phim kiếm hiệp và dòng phim swashbuckler (phiêu lưu kiếm hiệp).

Tasker nhận xét rằng xu hướng này đã tạo ra một phiên bản phim phiêu lưu vừa có khả năng sinh lợi thương mại cao vừa mang tính bảo thủ về mặt văn hóa, và tiếp tục phát triển mạnh trong thế kỷ 21 thông qua những loạt phim như Chúa tể những chiếc nhẫn, Harry Potter và Cướp biển vùng Caribbean. Trong nghiên cứu về thể loại này vào năm 2018, Johan Höglund và Agnieszka Soltysik Monnet nhận thấy rằng hình thức phim phiêu lưu đương đại thường xuất hiện trong những tác phẩm lai thể loại, nơi yếu tố phiêu lưu được xem như một thành phần phụ trợ thay vì yếu tố trung tâm. Họ đưa ra ví dụ về các bộ phim như Top Gun (1986), Godzilla (2014) và Lone Survivor (2013). Dù lần lượt thuộc các dòng phim khác nhau như phim giả tưởng, khoa học viễn tưởng và phim chiến tranh, những tác phẩm này vẫn tuân theo cấu trúc tự sự truyền thống của phim phiêu lưu.