Wikibeta, Bách khoa tri thức mở

Esperanto

(Đổi hướng từ Quốc tế ngữ)

Trang Mô đun:Infobox/styles.css không có nội dung.

Esperanto
Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:Lang/data/iana scripts' not found.[1]
Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:Lang/data/iana scripts' not found.[2]
Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:InfoboxImage/data' not found.
Cờ Esperanto
Phát âmLỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Sử dụng tại120 nước;[3] không phải ngôn ngữ chính thức
Thời điểm1887
Tổng số người nóiBản địa: k. 1,000
L2: ước tính từ 30.000 đến 2 triệu
  • Sidney Culbert: Khoảng 2 triệu
  • Amri Wandel: Khoảng 2 triệu
  • Svend Vendelbo: 30.000–180.000[4][5]
Thể loại (mục đích)Ngôn ngữ được xây dựng
Ngôn ngữ tiền thân
Hệ chữ viếtChữ Latinh (Bảng chữ cái Esperanto)
Esperanto Braille
Signuno
Thể loại (nguồn)Ngữ hệ Ấn-Âu tại châu Âu,[<span title="Văn bản gần tag này cần phải được làm rõ về mặt ý nghĩa. (Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “Ngày chuẩn”.)">cần giải thích] phần lớn từ vựng có nguồn gốc từ nhóm ngôn ngữ Rôman
Địa vị chính thức
Quy định bởiAkademio de Esperanto
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1eo
ISO 639-2epo
ISO 639-3epo
Glottologespe1235[6]
Linguasphere51-AAB-da
Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:InfoboxImage/data' not found.
Esperantujo: Số thành viên UEA trên mỗi một triệu người vào năm 2020.
ELPBản mẫu:Endangered Languages Project
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.

Esperanto là ngôn ngữ phụ trợ quốc tế được xây dựng và được sử dụng rộng rãi nhất. Bác sĩ nhãn khoa người Ba Lan LL Zamenhof đã tạo ra ngôn ngữ này vào năm 1887, khi ông xuất bản một cuốn sách chi tiết về ngôn ngữ Quốc tế, Unua Libro ("Cuốn sách đầu tiên"), với bút danh là "Tiến sĩ Esperanto". Từ esperanto dịch sang tiếng Anh/Việt là "một người đang hy vọng".[7]

Mục tiêu của bác sĩ Zamenhof là tạo ra một ngôn ngữ dễ dàng và linh hoạt, hoạt động như một ngôn ngữ thứ hai phổ quát để thúc đẩy hòa bình thế giới và hiểu biết quốc tế, và xây dựng một cộng đồng người nói, vì ông tin rằng người ta không thể có ngôn ngữ mà không có một cộng đồng như vậy.[8]

Tiêu đề ban đầu của ông cho ngôn ngữ chỉ đơn giản là "Quốc tế ngữ" (lingvo internacia), nhưng những người sử dụng ngôn ngữ đầu tiên đã yêu thích cái tên Esperanto và bắt đầu sử dụng nó làm tên cho ngôn ngữ chỉ sau hai năm sau khi ngôn ngữ được tạo ra.

Năm 1905, bác sĩ Zamenhof đã xuất bản cuốn Fundamento de Esperanto như một hướng dẫn rõ ràng về ngôn ngữ này. Vào cuối năm đó, ông đã tổ chức Đại hội Esperanto thế giới đầu tiên, một hội nghị thường niên diễn ra tại Boulogne-sur-Mer, Pháp. Đại hội đầu tiên đã phê chuẩn Tuyên bố Boulogne, nơi thiết lập một số tiền đề nền tảng cho phong trào Esperanto; một trong những tuyên bố của mình là Fundamento de Esperanto là cơ quan bắt buộc duy nhất đối với ngôn ngữ; một điều nữa là phong trào Esperanto chỉ là một phong trào ngôn ngữ và không có nghĩa nào có thể được gán cho nó. Zamenhof cũng đề xuất với đại hội đầu tiên rằng một cơ quan độc lập của các học giả ngôn ngữ sẽ quản lý sự phát triển của Esperanto trong tương lai, báo trước sự thành lập của Akademio de Esperanto (một phần được mô phỏng theo Académie française), được thành lập ngay sau đó. Kể từ năm 1905, đại hội đã được tổ chức ở một quốc gia khác nhau hàng năm, ngoại trừ những năm đó trong Thế chiến. Năm 1908, một nhóm các loa trẻ Esperanto do Thụy Sĩ Hector Hodler thành lập Hiệp hội Esperanto toàn cầu nhằm cung cấp một tổ chức trung ương cho cộng đồng Esperanto toàn cầu.

Esperanto phát triển trong suốt thế kỷ 20, cả về ngôn ngữ và cộng đồng ngôn ngữ. Mặc dù các diễn giả phải đối mặt với sự khủng bố trong các chế độ như Đức Quốc xã và Liên Xô dưới thời Stalin,[9] những người nói Esperanto vẫn tiếp tục thành lập các tổ chức và xuất bản các ấn phẩm định kỳ phù hợp với các khu vực và lợi ích cụ thể. Năm 1954, Liên Hợp Quốc đã cấp hỗ trợ chính thức cho Esperanto như một ngôn ngữ phụ trợ quốc tế trong Nghị quyết Montevideo.[10] Một số nhà văn đã đóng góp cho sự phát triển của văn học Esperanto, bao gồm William Auld, người đã nhận được đề cử đầu tiên cho giải thưởng Nobel Văn học cho một tác phẩm văn học bằng tiếng Esperanto năm 1999, tiếp theo là hai, vào năm 2004 và 2006. Những người viết bằng Esperanto cũng được đại diện chính thức trong PEN International, hiệp hội các nhà văn trên toàn thế giới, thông qua Esperanto PEN Centro.[11]

Sự phát triển của Esperanto đã tiếp tục không dừng lại trong thế kỷ 21. Sự ra đời của Internet đã có tác động đáng kể đến ngôn ngữ, khi việc học nó ngày càng trở nên dễ tiếp cận trên các nền tảng như Dunno và khi các diễn giả ngày càng kết nối mạng trên các nền tảng như Amikumu.[12] Với khoảng hai triệu người nói ngôn ngữ này, một phần nhỏ trong số họ thậm chí là người bản ngữ, đó là ngôn ngữ được xây dựng được dùng rộng rãi nhất trên thế giới. Mặc dù không có quốc gia nào chấp nhận Esperanto chính thức, [Note 1] Esperantujo là tên được đặt cho bộ sưu tập các địa điểm được nói và ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi trong du lịch thế giới, thư tín, trao đổi văn hóa, hội nghị, văn học, ngôn ngữ, truyền hình và đài phát thanh.[13] Một số người đã chọn học Esperanto vì sự giúp đỡ có mục đích trong việc tiếp thu ngôn ngữ thứ ba, như tiếng Latin.

Trong khi nhiều người ủng hộ mình tiếp tục hy vọng cho ngày hôm đó Esperanto trở nên chính thức công nhận là ngôn ngữ phụ trợ quốc tế, một số lượng ngày càng tăng đã ngừng tập trung vào mục tiêu này và thay vào đó xem cộng đồng Esperanto như là một " ngôn ngữ thiểu số mang tính quốc tịch tha hương" dựa trên việc tự do lập hội, với một nền văn hóa xứng đáng được bảo tồn, chỉ dựa trên giá trị riêng của nó.

Khởi nguồn

 
Ludwik Lejzer Zamenhof, cha đẻ của tiếng Esperanto

Esperanto được sáng tạo bởi một học giả Ba Lan, Ludwik Lejzer Zamenhof trong khoảng 1872 tới 1885 tại Warszawa. Ludwik Lejzer Zamenhof am hiểu nhiều tiếng châu Âu, nhưng ông không hiểu nhiều về châu Á cũng như các ngôn ngữ của châu lục này. Vào thời điểm Esperanto được sáng chế, ngôn ngữ này được kì vọng sẽ là ngôn ngữ phổ thông, được sử dụng trong mọi sinh hoạt hàng ngày của nhân dân toàn thế giới.

Vào những năm 1930, những người theo Chủ nghĩa Esperantists đã trở thành nạn nhân của sự đàn áp và tuyên truyền rằng ngôn ngữ này là ngôn ngữ của người Do Thái theo Đức và là gián điệp của một tổ chức khủng bố theo Liên Xô. [1][8]

Thực trạng

Sau hơn 100 năm hình thành và phát triển, tại thời điểm điều tra năm 1996, số người sử dụng Esperanto như thứ tiếng mẹ đẻ chỉ là khoảng từ 200 cho tới 2.000 người. Có khoảng 2 triệu người khác trải khắp 115 quốc gia và vùng lãnh thổ sử dụng ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai của mình.

Từ vài thập kỷ nay, Esperanto được sử dụng để dịch những cuốn Kinh thánh. Những người được giáo hội Công giáo La Mã dịch Kinh thánh sang Esperanto, thường là những nhân vật có tiếng với người dân trong vùng. Một vài trong số họ cũng chính là những người có công hoàn thiện Esperanto, giúp nó trở nên logic hơn trước.

Đặc điểm

Về đặc trưng và cấu tạo ngôn ngữ, Esperanto tập hợp nhiều điểm ưu việt của các ngôn ngữ châu Âu:

  • Có từ sở hữu, từ quan hệ đứng sau danh từ
  • Mạo từ, tính từ, từ chỉ số lượng đứng trước danh từ
  • Vấn đề hỏi đáp đứng đầu tiên trong một câu ngữ pháp
  • Từ chỉ nguyên nhân sẽ được hình thành khi được nối với một tiếp vĩ ngữ duy nhất là "-ig"
  • Có sự chia cách thức, nhưng chỉ có hai cách thức là tặng cách và đối cách, và mỗi cách cũng chỉ có một biến âm, đối với tặng cách là tiếp vĩ ngữ "-n" và đối với đối cách là tiếp vĩ ngữ "-al". Việc chỉ có tiếp vĩ ngữ (chứ không có tiếp đầu ngữ) là bởi lập luận của Zamenhof rằng khi biến âm đứng ở cuối từ người nghe và cả người đọc đều có khả năng hiểu và diễn đạt nhanh hơn; do trước khi nói thì người nói không phải nghĩ nhiều, kết cấu từ sẽ hoàn thành ngay sau khi anh ta thêm tiếp vĩ ngữ như một thói quen; người nghe có điều kiện để không bị "đánh lừa" bởi những tiếp đầu ngữ, mà sẽ được tiếp xúc ngay lập tức với những từ chỉ tính chất, hành vi, hiện tượng, tình cảm... vốn là nội dung và bản chất của câu nói
  • Phần phụ tố được dùng để chỉ thời, như vậy người học chỉ cần thêm một vài phụ tố nhất định và đơn giản là có thể chia thời và hành văn đúng ngữ pháp, chứ không như cả ba ngôn ngữ phổ biến nhất của thời đại Zamenhof là tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng Anh đều bao gồm quá nhiều sự bất quy tắc trong việc chia thời cho từ ngữ;
  • Từ bị động khi kết hợp với "esti" sẽ trở thành phân từ bị động (động tính từ bị động)
  • Phần lớn từ vựng, dù bắt nguồn từ thứ tiếng nào (tiếng Hy Lạp, tiếng Latin hay tiếng khác), đa phần đều được chuyển sang những âm mới đơn giản và dễ đọc, dễ nhớ hơn

Một số mẫu câu

Dưới đây là các từ và một số mẫu câu trong Esperanto cùng với phiên âm IPA:

Tiếng Việt Tiếng Anh Tiếng Pháp Esperanto IPA
Xin chào Hello Salut Saluton Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Vâng/Có Yes Oui Jes Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Không No Non Ne Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Chào buổi sáng Good morning Bonjour Bonan matenon Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Chào buổi tối Good evening Bonsoir Bonan vesperon Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Chúc ngủ ngon Good night Bonne nuit Bonan nokton Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Tạm biệt Goodbye Au revoir Ĝis revido Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Tên bạn là gì? What is your name? Comment tu t'appelles ? Kiel vi nomiĝas? Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Tên tôi là John My name is John Je m'appelle John Mi nomiĝas Johano Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Bạn có khỏe không? How are you? Comment allez-vous ? Kiel vi fartas? Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Bạn có biết nói Esperanto không? Can you speak Esperanto? Parlez-vous espéranto ? Ĉu vi parolas Esperanton? Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Tôi không hiểu bạn I don't understand you Je ne te comprends pas Mi ne komprenas vin Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Tốt thôi All right Bien Bone Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Đồng ý/Tốt Okay D'accord Ĝuste Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Cảm ơn Thank you Merci Dankon Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Không có gì You're welcome De rien Nedankinde Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Vui lòng/Làm ơn Please S'il vous plaît Bonvolu Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Chúc sức khỏe Good health À vos souhaits Sanon! Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Chúc mừng Congratulations Félicitations Gratulon Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Tôi yêu bạn I love you Je t'aime Mi amas vin Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Cho một ly bia One beer, please Une bière, s'il vous plaît Unu bieron, mi petas Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Cái gì đó? What is that? Qu'est-ce que c'est ? Kio estas tio? Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Đó là con chó That is a dog C'est un chien Tio estas hundo Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
Hoà bình Peace! Paix ! Pacon! Lỗi kịch bản: Không tìm thấy mô đun “IPA”.
 
ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto

Xem thêm

Đọc thêm

  • Emily van Someren. Republication of the thesis 'The EU Language Regime, Lingual and Translational Problems'.
  • Ludovikologia dokumentaro I Tokyo: Ludovikito, 1991. Facsimile reprints of the Unua Libro in Russian, Polish, French, German, English and Swedish, with the earliest Esperanto dictionaries for those languages.
  • Fundamento de Esperanto Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:Ngày chuẩn' not found.. HTML reprint of 1905 Fundamento, from the Academy of Esperanto.
  • Auld, William. La Fenomeno Esperanto ("The Esperanto Phenomenon"). Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1988.
  • Butler, Montagu C. Step by Step in Esperanto. ELNA 1965/1991. ISBN 0-939785-01-3.
  • DeSoto, Clinton (1936). 200 Meters and Down. West Hartford, Connecticut, USA: American Radio Relay League, p. 92.
  • Crystal, Professor David, article "Esperanto" in The New Penguin Encyclopedia, Penguin Books, 2002.
  • ditto, How Language Works (pages 424-5), Penguin Books, 2006. ISBN 978-0-14-101552-1.
  • Everson, Michael. The Alphabets of Europe: EsperantoPDF (25.4 KB). Evertype, 2001.
  • Forster, Peter G. The Esperanto Movement. The Hague: Mouton Publishers, 1982. ISBN 90-279-3399-5.
  • Gledhill, Christopher. The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description. Second edition. Lincom Europa, 2000. ISBN 3-89586-961-9.[2] Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:Ngày chuẩn' not found.
  • Harlow, Don. The Esperanto Book Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:Ngày chuẩn' not found.. Self-published on the web (1995–96).
  • Wells, John. Lingvistikaj aspektoj de Esperanto ("Linguistic aspects of Esperanto"). Second edition. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989.
  • Zamenhof, Ludovic Lazarus, Dr. Esperanto's International Language: Introduction & Complete Grammar The original 1887 Unua Libro, English translation by Richard H. Geoghegan; HTML online version 2006. Print edition (2007) also available from ELNA or UEA.

Ghi chú

  1. ^ Except the 3,5 km2 (1,4 dặm vuông Anh) condominium Neutral Moresnet, which existed from 1816 to 1920 as a disputed territory; but that "country" didn't itself gain international recognition.

Tham khảo

Trang Bản mẫu:Tham khảo/styles.css không có nội dung.

  1. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  2. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  3. ^ What is UEA? Lỗi Lua trong package.lua tại dòng 80: module 'Module:Ngày chuẩn' not found., Universal Esperanto Association, 2018. Retrieved July 21, 2018.
  4. ^ 63,000 −50%/+200%: Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  5. ^ Bản mẫu:Chú thích tập san học thuật
  6. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  7. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  8. ^ a ă Deborah Yaffe, A language for idealists, Princeton Alumni Weekly, ngày 11 tháng 6 năm 2017. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2019.
  9. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  10. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  11. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  12. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).
  13. ^ Lỗi Lua trong Mô_đun:Citation/CS1/Configuration tại dòng 2286: attempt to index field '?' (a nil value).

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Trang Mô đun:Side box/styles.css không có nội dung.Trang Bản mẫu:Dự án liên quan/styles.css không có nội dung.

Trang Bản mẫu:Plainlist/styles.css không có nội dung.
 
Tra Esperanto trong từ điển mở tiếng Việt Wiktionary

Trang Mô đun:Side box/styles.css không có nội dung.Trang Bản mẫu:Dự án liên quan/styles.css không có nội dung.

Trang Bản mẫu:Plainlist/styles.css không có nội dung.
 
Có sẵn phiên bản Tiếng Quốc Tế Ngữ của Wikipedia, bách khoa toàn thư mở
 
Wiktionary
Wiktionary có sẵn các định nghĩa trong:
Esperanto

Trang Mô đun:Side box/styles.css không có nội dung.

Tìm hiểu thêm về
Esperanto
tại các dự án liên quan
  Từ điển từ Wiktionary
  Tập tin phương tiện từ Commons
  Tin tức từ Wikinews
  Danh ngôn từ Wikiquote
  Văn kiện từ Wikisource
  Tủ sách giáo khoa từ Wikibooks
  Tài nguyên học tập từ Wikiversity
Trò chơi
Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Esperanto&oldid=3398482”