Sầu riêng

Bài này viết về loại trái cây ăn được. Đối với chi thực vật mang loại trái cây này, xem Chi Sầu riêng.

Sầu riêng bán ở chợ

Cắt sầu riêng để lộ múi thịt vàng

Sầu riêng là loại quả ăn được của một số loài cây thuộc chi Sầu riêng, họ Cẩm quỳ, bộ Cẩm quỳ. Có 30 loài sầu riêng được công nhận, ít nhất 9 loài trong số đó cho quả ăn được. Durio zibethinus, có nguồn gốc từ Borneo và Sumatra, là loài duy nhất được bán trên thị trường quốc tế. Loài có hơn 300 giống được đặt tên ở Thái Lan và 100 giống ở Malaysia tính đến năm 1987. Các loài khác được bán ở khu vực địa phương của chúng.

Được mệnh danh ở một số vùng là "vua của các loại trái cây", sầu riêng được phân biệt nhờ kích thước lớn, mùi nồng và vỏ phủ đầy gai. Quả có thể lớn, đạt chiều dài 30 cm (12 in) và có đường kính 15 cm (5,9 in) và thường nặng 1 đến 3 kg (2,2 đến 6,6 lb). Hình dạng quả từ thuôn đến tròn, màu vỏ từ xanh đến nâu và thịt từ vàng nhạt đến đỏ, tùy thuộc vào loài.

Một số người cho rằng sầu riêng có mùi thơm ngọt ngào dễ chịu, trong khi số khác lại cho rằng mùi hương quá nồng và khó chịu. Mùi này gợi lên những phản ứng từ cảm kích sâu sắc đến ghê tởm mãnh liệt. Mùi khó ngửi dai dẳng của quả, có thể kéo dài vài ngày, đã khiến một số khách sạn và dịch vụ giao thông công cộng ở Đông Nam Á cấm loại trái cây này. Thịt có thể được tiêu thụ ở nhiều giai đoạn chín khác nhau và được dùng để tạo hương vị cho nhiều món tráng miệng mặn và ngọt trong ẩm thực Đông Nam Á. Hạt cũng có thể ăn được khi nấu chín.

Mô tả

Cây sầu riêng thuộc loại thân gỗ lớn, cao từ 25 đến 50 mét (80–165 feet) tùy theo từng loài. Đây là loài cây thường xanh , có lá hình bầu dục thuôn dài, chiều dài khoảng 10–18 centimet (4–7 inches). Hoa sầu riêng mọc thành từng chùm từ 3 đến 30 bông trên các cành lớn hoặc mọc trực tiếp từ thân cây; mỗi bông hoa thường có 1 đài hoa và 5 cánh hoa (hiếm khi có 4 hoặc 6 cánh).

Mỗi năm, sầu riêng có từ một đến hai mùa hoa và quả, tuy nhiên thời gian cụ thể sẽ khác nhau tùy thuộc vào loài, giống cây và vùng miền. Thông thường, cây trồng từ 4 đến 5 năm là bắt đầu cho trái. Quả sầu riêng có thể mọc treo lủng lẳng trên bất kỳ cành nào và chín sau khoảng 3 tháng kể từ khi thụ phấn.

Quả sầu riêng có thể dài tới 30 cm (12 in), đường kính 15 cm (6 in) và nặng từ 1 đến 3 kg (2–7 lb). Tùy từng loài mà quả có hình dáng thuôn dài hoặc tròn, vỏ màu xanh hoặc nâu, và phần thịt (cơm) có màu vàng nhạt hoặc đỏ. Trong số 30 loài sầu riêng được biết đến, có 8 loài cho quả ăn được, bao gồm: D. zibethinus, D. dulcis, D. graveolens, D. kutejensis, D. lowianus, D. macrantha, D. oxleyanus và D. testudinarius. Trong số này, D. zibethinus là loài duy nhất được trồng thương mại quy mô lớn và được bán ra ngoài khu vực bản địa. Do loài này thụ phấn tự nhiên, chúng có sự đa dạng rất lớn về màu sắc, mùi hương, kích thước phần thịt, kích thước hạt cũng như đặc tính sinh trưởng của cây. Trong tên khoa học của loài, từ zibethinus có liên quan đến loài cầy giông Ấn Độ (Viverra zibetha). Hiện vẫn có những tranh cãi xung quanh cái tên do Linnaeus đặt này: không rõ ông muốn nói đến việc loài cầy rất thích ăn sầu riêng nên người ta dùng quả này làm mồi bẫy chúng, hay là vì quả sầu riêng có mùi giống như mùi của loài cầy.

Hoa sầu riêng có kích thước lớn, xòe rộng như lông vũ và chứa rất nhiều mật; chúng tỏa ra mùi nồng, vị chua và béo như bơ. Đây là những đặc điểm điển hình của các loài hoa thụ phấn nhờ dơi (loại dơi chuyên ăn mật và phấn hoa). Cây sầu riêng có thể được thụ phấn bởi một số loài dơi (như dơi mật hang động Eonycteris spelaea, dơi quả mũi ngắn Cynopterus brachyotis, và dơi ngựa lớn Pteropus vampyrus). Ngược lại, có hai loài sầu riêng là D. grandiflorus và D. oblongus lại được thụ phấn bởi chim bắp rây (thuộc họ Hút mật), trong khi loài D. kutejensis lại được thụ phấn bởi cả ong mật khổng lồ, chim và dơi.

Thu hoạch

Trước đây, sầu riêng được thu hoạch khi quả đã chín. Tuy nhiên, hiện nay thương lái thường thu hoạch quả sống để thuận tiện cho việc dự trữ, vận chuyển, rồi mang đến vùng tiêu thụ, chẳng hạn như để xuất khẩu. Việc thu hoạch quả sống khi chúng đạt độ già sẽ được tiến hành trên cả vườn cây. Để tránh cắt nhầm quả non chưa đến lúc thu hoạch người ta dùng biện pháp gõ sầu riêng. Biện pháp này giúp xác định chính xác quả già, tránh gây thiệt hại cho người nông dân lẫn thương lái. Kỹ năng này đòi hỏi nhiều kinh nghiệm và đã tạo ra một tầng lớp người trong ngành thạo việc chuyên về công việc cắt quả thu hoạch.

Sử dụng

Dinh dưỡng

Sầu riêng đông lạnh tươi
(Durio zibethinus)

Giá trị dinh dưỡng cho mỗi 100 g (3,5 oz)
Năng lượng	615 kJ (147 kcal)
Carbohydrat	27.09 g
Chất xơ	3.8 g
Chất béo	5.33 g
Protein	1.47 g
Vitamin và khoáng chất Vitamin Lượng %DV† Vitamin A 44 IU Thiamine (B1) 31% 0.374 mg Riboflavin (B2) 15% 0.2 mg Niacin (B3) 7% 1.074 mg Acid pantothenic (B5) 5% 0.23 mg Vitamin B6 19% 0.316 mg Folate (B9) 9% 36 μg Vitamin C 22% 19.7 mg Chất khoáng Lượng %DV† Calci 0% 6 mg Đồng 23% 0.207 mg Sắt 2% 0.43 mg Magiê 7% 30 mg Mangan 14% 0.325 mg Phốt pho 3% 39 mg Kali 15% 436 mg Natri 0% 2 mg Kẽm 3% 0.28 mg
Thành phần khác	Lượng
Nước	65 g
Liên kết đến Bản báo cáo đầy đủ từ USDA National Nutrient Database
† Tỷ lệ phần trăm được ước tính dựa trên khuyến nghị Hoa Kỳ dành cho người trưởng thành, ngoại trừ kali, được ước tính dựa trên khuyến nghị của chuyên gia từ Học viện Quốc gia.

Xem thêm

• Sa kê
• Món ngon
• Gõ sầu riêng

Tham khảo

Nguồn

• Brown, Michael J. (1997). Durio – A Bibliographic Review (PDF). International Plant Genetic Resources Institute. tr. 6. ISBN 978-92-9043-318-7. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 13 tháng 7 năm 2017. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011.

Liên kết ngoài

• Tư liệu liên quan tới Sầu riêng tại Wikimedia Commons