Tạ Chí Đại Trường

Tạ Chí Đại Trường
Tập tin:TaChiDaiTruong.jpg Chân dung Tạ Chí Đại Trường
Sinh	21 tháng 6 năm 1938 Nha Trang
Mất	24 tháng 3 năm 2016(2016-03-24) (77 tuổi) Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
Trường lớp	Viện Đại học Sài Gòn
Nghề nghiệp	Sử gia
Tác phẩm nổi bật	Bản mẫu:Bulletlist

Tạ Chí Đại Trường (21 tháng 6 năm 1938 – 24 tháng 3 năm 2016) là một nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam người Mỹ gốc Việt. Ông học sử tại Viện Đại học Sài Gòn; tiểu luận cao học Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ năm 1771 đến 1802, hoàn thành năm 1964, đoạt Giải thưởng Văn chương toàn quốc bộ môn Sử năm 1970 và được in thành sách năm 1973. Các công trình của ông thường xoay quanh lịch sử, sử liệu và văn hóa Việt Nam, trong đó có Thần, Người và Đất Việt, Những bài dã sử Việt và Sử Việt đọc vài quyển. Sau khi định cư tại Hoa Kỳ năm 1994, Tạ Chí Đại Trường tiếp tục viết và xuất bản; nhiều tác phẩm của ông được in hoặc tái bản tại Việt Nam từ cuối thập niên 2000.

Tiểu sử

Tạ Chí Đại Trường sinh ngày 21 tháng 6 năm 1938 tại Nha Trang, quê gốc ở Bình Định. Tên Đại Trường được ghép từ hai địa danh của tỉnh Khánh Hòa là mũi Đại Lãnh và Trường Giang (sông Cái).

Năm 1964, Tạ Chí Đại Trường nhận bằng Thạc sĩ ngành Lịch sử tại Viện Đại học Sài Gòn rồi nhập ngũ. Ông phục vụ trong Quân lực Việt Nam Cộng hòa từ năm 1964 đến năm 1974 với quân hàm đại úy. Sau khi giải ngũ năm 1974, ông đăng ký học tiến sĩ chuyên khoa Sử học tại Đại học Văn khoa Sài Gòn. Trong thời gian chiến tranh, ông bắt đầu sưu tập tiền cổ và tập trung nghiên cứu đề tài này. Năm 1991, F. Thierry, quản thủ về tiền cổ Á Đông thuộc Phòng Huy chương của Pháp, nhắc đến các bài viết này trong một báo cáo tại Hội nghị Quốc tế về cổ tiền học ở Bruxelles.

Trong thời gian nhập ngũ, Tạ Chí Đại Trường không thể tiếp xúc thường xuyên với tư liệu thư tịch trong thư viện. Việc học sử của ông chuyển một phần sang quan sát đời sống đương thời và các chuyến đi vào làng mạc, tỉnh thành. Từ những đồng tiền cổ tình cờ thấy ở Bình Thuận, ông tiếp tục tìm kiếm ở nhiều vùng, trong đó có Phú Yên, rồi viết các bài nghiên cứu về tiền đúc ở Đàng Trong và khuôn tiền đá ở Núi Voi.

Tạ Chí Đại Trường xuất hiện trong môi trường học thuật miền Nam trước năm 1975 và gây tiếng vang. Nguyễn Mạnh Tiến nhận định môi trường này đa dạng về tiếng nói, phương pháp và quan điểm, đồng thời có sự tương thông với quốc tế. Năm 1964, khi đang học cao học, ông viết một tiểu luận về lịch sử Việt Nam giai đoạn 1771-1802, xoay quanh cuộc nội chiến giữa nhà Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Tác phẩm này đoạt Giải thưởng văn chương toàn quốc bộ môn Sử năm 1970 và được nhà xuất bản Văn Sử Địa in thành sách năm 1973 với tựa đề Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ năm 1771 đến 1802. Sau năm 1975, cuốn sách đặt lại vấn đề về nhà Tây Sơn và khiến ông gặp nhiều rắc rối; sách bị cho là "hạ thấp Quang Trung, đề cao Gia Long", bị cấm lưu hành tại Việt Nam trong một thời gian dài và chỉ được in lại trong nước từ cuối thập niên 2000.

Sau năm 1975, ông trải qua giai đoạn học tập cải tạo đến năm 1981.

Từ tháng 8 năm 1994, Tạ Chí Đại Trường bắt đầu định cư tại Hoa Kỳ. Sau khi sang Mỹ, ông bận mưu sinh, bệnh tật và phải mười năm sau mới trở về Việt Nam, nên gần như tách khỏi sinh hoạt nghiên cứu trong nước. Từ các đề tài chuyên biệt, ông chuyển sang khai thác lịch sử cổ và trung đại Việt Nam qua Đại Việt sử lược và Đại Việt sử ký toàn thư, đồng thời đối chiếu với sách xuất hiện ở Mỹ, sách được bạn cho mượn và sách tìm được tại các chợ sách. Tại Mỹ, ông cho in các tác phẩm chính như Những bài dã sử Việt (1996), tập hợp các bài viết ở Việt Nam giai đoạn 1984-1986, và Thần, Người và Đất Việt (1989, 2000). Khi Thần, Người và Đất Việt xuất hiện không chính thức ở Việt Nam, tên tác giả được nhắc trong các hội thảo như một chuyên gia đáng tin cậy của giới sử học hoặc dân tộc học. Từ cuối thập niên 2000, một số sách của ông được xuất bản hoặc tái bản tại Việt Nam, trong đó có Những bài dã sử Việt, Người lính thuộc địa Nam Kỳ, Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 và Chuyện phiếm sử học. Năm 2014, Tạ Chí Đại Trường được Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh trao Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh hạng mục Giải Nghiên cứu.

Ngày 24 tháng 3 năm 2016, Tạ Chí Đại Trường qua đời tại nhà riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh. Trước đó, khi biết khó qua khỏi căn bệnh nan y, ông từ Mỹ về Việt Nam ngày 4 tháng 10 năm 2015 với ý nguyện sẽ "gửi nắm thân tàn" lại nơi quê hương.

Phong cách nghiên cứu

Trả lời ý kiến cho rằng ông không chú trọng điền dã hoặc khảo sát thực địa, Tạ Chí Đại Trường cho rằng nghiên cứu sử học không phải lúc nào cũng đòi hỏi điền dã trực tiếp, vì nhà sử học có thể dùng tài liệu ghi chép của người từng đi điền dã. Ông gọi cách này là điền dã gián tiếp qua tài liệu hoặc bản đồ, nhưng cũng lưu ý nguy cơ sai lệch khi bài viết không được chuyên gia cùng ngành đọc trước. Trong tự nhìn nhận của ông, giọng điệu và cách lập luận riêng của ông một phần xuất phát từ hoàn cảnh không tham gia chính thức một cơ quan nghiên cứu lịch sử nào; ông cũng nói mình nghiêm túc với nghiên cứu nhưng không đặt nặng việc tác phẩm phải có độc giả.

Năm 2020, Vũ Thị Thu Thanh khảo sát phương pháp phê phán sử liệu và lý giải lịch sử của Tạ Chí Đại Trường đầu thập niên 1970 qua Lịch sử nội chiến ở Việt Nam 1771-1802. Bà nhận xét ông sử dụng lối viết sử phân tích thay vì tường thuật, chú ý đối chiếu sử liệu từ nhiều phía và đặt câu hỏi "tại sao" bên cạnh câu hỏi "như thế nào". Bài viết cũng nêu việc ông đưa yếu tố địa lý kinh tế và sinh thái nhân văn vào cách lý giải cuộc xung đột giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh.

Vũ Thị Thu Thanh nhận xét Tạ Chí Đại Trường không chỉ chú ý đến việc sưu tầm sử liệu mà còn chú ý đến cách đọc và phê phán từng loại sử liệu. Khi bàn về các công trình của Nguyễn Phương và Phan Khoang, ông cho rằng người viết sử nên dùng tài liệu từ nhiều phía, nhiều cách nhìn, đồng thời thận trọng với sử liệu Hán Nôm và các bộ sử triều Nguyễn vì các văn bản này nằm trong khuôn khổ sử học Nho giáo. Vũ Thị Thu Thanh cũng cho rằng với Tạ Chí Đại Trường, sử học là quá trình đối chiếu, phê phán và giải thích chứng cứ nhằm đi đến một cách lý giải hợp lý, thay vì để tài liệu tự nói.

Sau chuyến điền dã lên chùa Dạm năm 2011 do Nhã Nam tổ chức, Tạ Chí Đại Trường công bố bài "Về cây cột đá chùa Dạm" trên Xưa & Nay số 400, tháng 3 năm 2012, để đính chính một giả thuyết cũ trong Thần - người và đất Việt.

Tác phẩm

Các tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường đã được xuất bản tại Hoa Kỳ:

• Thần, Người và Đất Việt (1989, 2000)
• Những bài văn sử (1999)
• Sử Việt đọc vài quyển (2004)
• Những bài dã sử Việt (1996)
• Việt Nam nhìn từ bên trong (viết cùng Nguyễn Xuân Nghĩa, 1994)
• Một khoảng Việt Nam Cộng hòa nối dài (1993)
• Lịch sử nội chiến Việt Nam (1771-1802) (1991, in lại từ bản gốc năm 1973)

Một số tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường được xuất bản hoặc tái bản tại Việt Nam gồm:

• Thần, Người và Đất Việt (2014)
• Những bài dã sử Việt
• Người lính thuộc địa Nam Kỳ (1861-1945) (2011)
• Chuyện phiếm sử học (2016)
• Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 (2012)
• Lịch sử nội chiến Việt Nam, in trong nước năm 2007 dưới tên Nước Việt Nam thời Tây Sơn.

Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 phát triển từ tiểu luận cao học viết năm 1964, đoạt giải Văn chương toàn quốc bộ môn Sử năm 1970 và được in năm 1973. Tác phẩm khảo sát giai đoạn Tây Sơn khởi nghiệp, các xung đột giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn, cho đến khi Nguyễn Ánh thống nhất đất nước năm 1802. Trong tác phẩm này, Tạ Chí Đại Trường gọi chiến cuộc Nguyễn – Tây Sơn là một cuộc nội chiến giữa các thế lực khác nhau của thời kỳ đó.

Người lính thuộc địa Nam Kỳ (1861-1945) khởi đi từ bản thảo luận án tiến sĩ sử học năm 1975 và được Nhã Nam liên kết với Nhà xuất bản Tri thức xuất bản năm 2011. Tác phẩm khảo sát người lính bản xứ Nam Kỳ từ đầu thời Pháp thuộc đến khoảng giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, đặt họ trong quan hệ với làng xã và quá trình khai thác thuộc địa của Pháp. Sách trình bày bối cảnh xã hội và thân phận người lính bản xứ, đồng thời phân biệt các khái niệm như lính tập và mã tà trong lịch sử ra đời của các đội quân bản xứ.

Những bài dã sử Việt tập hợp các tiểu luận về nhiều chủ đề khác nhau, từ đình làng, tục thờ Phù Đổng Thiên Vương và dấu vết thủy lợi ở Gio Linh đến lịch sử thế kỷ X, thành phần cư dân Đại Việt, phổ hệ họ Trần và các bài viết về tiền đồng, tiền kẽm, tiền giấy trong lịch sử Việt Nam. Đỗ Lai Thúy cho rằng cách Tạ Chí Đại Trường dùng chữ "dã sử" ở đây không phải để chỉ sử dân gian hay chuyện bịa đặt, mà gần với nghĩa sử của cá nhân, tức lối viết sử phi chính thống từ một vị trí riêng.

Khi sống ở Hoa Kỳ, Tạ Chí Đại Trường chuyển sang đọc lại Đại Việt sử lược và Đại Việt sử ký toàn thư, ban đầu đặt công việc dưới nhan đề Sử Việt, đọc một quyển. Về sau, ông đọc thêm một số tác phẩm khác, trong đó có The Birth of Vietnam của K. W. Taylor, để viết thành Sử Việt đọc vài quyển.

Đỗ Lai Thúy xem Bài sử khác cho Việt Nam là tác phẩm tổng kết các suy ngẫm của Tạ Chí Đại Trường về sử học, trong đó bàn đến Việt tâm luận, đa dạng tộc người và hướng Tây tiến trong lịch sử Việt Nam.

Thần, Người và Đất Việt được trao Giải Sách Hay 2013 ở hạng mục sách nghiên cứu. Nguyễn Thế Anh nhận xét nghiên cứu của Tạ Chí Đại Trường tập trung vào các biến đổi trong tín ngưỡng, nghi thức phụng thờ, quan hệ giữa thần quyền và thế quyền, và sự gặp gỡ với các văn hóa bên ngoài. Lại Nguyên Ân mô tả chuyên khảo này là công trình trình bày sự hình thành và biến chuyển của các hệ thống thần linh người Việt, từ nhiên thần, nhân thần sơ khai đến những hệ thần mới nảy sinh từ tiến trình hình thành thể chế quân chủ tập quyền và giao lưu tín ngưỡng với các dân tộc phương Bắc, phương Nam.

Tập Chuyện phiếm sử học, do Nhã Nam liên kết với Nhà xuất bản Tri thức ấn hành sau khi ông qua đời, gồm sáu thiên khảo cứu; trong đó có Sex và triều đại, thiên sử luận về nhà Trần, ba bài về tiền trong lịch sử Việt Nam và một thiên về Tây tiến, biên giới Đại Việt, quan hệ với Trung Hoa và các tộc người thiểu số. Đây là tập sách cuối cùng được ông theo dõi bản thảo trong lúc Nhã Nam biên tập, nhưng ông qua đời trước khi sách in xong.

Phê bình

Tối 15 tháng 9 năm 2016, Nhã Nam tổ chức tọa đàm Sử của Tạ Chí Đại Trường tại Hà Nội, tập trung vào Thần, người và đất Việt và cách viết sử phi chính thống của ông. Phan Huy Lê nhận xét Tạ Chí Đại Trường là nhà sử học "có tính độc lập, phong cách riêng trong nghiên cứu lịch sử"; ông xem Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 là công trình tiêu biểu, đồng thời cho rằng Những bài dã sử Việt và Thần, người và đất Việt mang nặng tính suy ngẫm lịch sử. Tại tọa đàm, Trần Trọng Dương cho rằng Thần, người và đất Việt có thể được xem như một công trình về lịch sử tôn giáo, tín ngưỡng Việt Nam; Nguyễn Mạnh Tiến nhận xét cách viết sử phi chính thống là điểm thú vị trong lối tiếp cận của Tạ Chí Đại Trường. Nguyễn Mạnh Tiến nêu ví dụ rằng Tạ Chí Đại Trường nhìn phong trào Tây Sơn không chỉ như một cuộc khởi nghĩa nông dân, mà còn gắn với các thương nhân giàu có và nhiều nhóm tộc người.

Trong các chủ đề được thảo luận sau khi ông qua đời, Trần Trọng Dương đánh giá cao tiểu luận Sex và triều đại, cho rằng Tạ Chí Đại Trường diễn giải vấn đề tình dục trong các triều đại bằng con mắt của nhà khoa học. Nguyễn Mạnh Tiến chú ý đến mối quan tâm của ông về tộc người, vai trò miền núi, vùng biên, Tây tiến và các trung tâm quyền lực; Nguyễn Hùng Vỹ bày tỏ sự khâm phục đối với Thần, người và đất Việt. Nguyễn Mạnh Tiến cũng nhận xét Tạ Chí Đại Trường không đi theo hai khuynh hướng Kim Định và Nguyễn Phương trong học thuật miền Nam trước năm 1975, mà chọn một cách tiếp cận độc lập hơn.

Nguyễn Gia Kiểng, chính trị gia và tác giả một số tác phẩm liên quan đến lịch sử Việt Nam, gọi Tạ Chí Đại Trường là nhà sử học viết lịch sử bài bản, chuyên nghiệp và lương thiện; ông mô tả cách viết sử của Tạ Chí Đại Trường là sự tìm kiếm sự thật công phu, khác với lối dùng lịch sử để củng cố lập trường chính trị. Bùi Trân Phượng, sử gia tốt nghiệp Đại học Sorbonne, nhận xét điểm đặc biệt ở Tạ Chí Đại Trường nằm ở tài năng và những phát hiện sắc sảo, đồng thời cho rằng điều kiện làm việc dưới cả hai chế độ đã hạn chế phần nào sức sáng tạo của ông. Tiến sĩ khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu cho biết bà tâm đắc với những bài viết khảo cổ và văn hóa của ông vì các bài này đưa kiến thức khảo cổ đến gần người đọc phổ thông nhưng vẫn giữ cách phân tích khoa học.