Kênh Tham Lương

Kênh Tham Lương
Sông Vàm Thuật nhìn từ cầu An Phú Đông, một đoạn trong tuyến Sông Vàm Thuật – Bến Cát – Trường Đay – kênh Tham Lương – rạch Nước Lên
Vị trí
Quốc gia	Việt Nam
Tỉnh	Thành phố Hồ Chí Minh
Đặc điểm địa lý
Độ dài	32,2–32,7 km (toàn tuyến liên hoàn)

Kênh Tham Lương là một tuyến kênh rạch ở Thành phố Hồ Chí Minh. Trong các văn bản quản lý đường thủy nội địa và các dự án hạ tầng, tên kênh thường xuất hiện trong cụm tuyến Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên hoặc Sông Vàm Thuật – Bến Cát – Trường Đay – kênh Tham Lương – rạch Nước Lên. Tuyến này nối rạch Nước Lên tại sông Chợ Đệm với sông Vàm Thuật tại sông Sài Gòn, đi qua nhiều quận, huyện phía bắc và phía tây Thành phố Hồ Chí Minh.

Giai đoạn 1 của dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường trên tuyến bắt đầu từ năm 2002. Kênh từng là một điểm ô nhiễm do nước thải đô thị và công nghiệp; các hạng mục cải tạo về sau gồm nạo vét, kè bờ, xử lý nước thải và xây dựng đường ven kênh. Từ năm 2023, thành phố triển khai dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường trên toàn tuyến Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên.

Địa lý và tên gọi

Danh sách các tuyến giao thông thủy do Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ban hành cuối năm 2024 ghi tuyến Sông Vàm Thuật – Bến Cát – Trường Đay – kênh Tham Lương – rạch Nước Lên có cấp kỹ thuật quy hoạch V và chiều dài 32.200 m sau khi hoàn thành dự án xây dựng hạ tầng, cải tạo môi trường kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên. Trong hồ sơ dự án, tuyến Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên thường được nêu dài 32,7 km, từ cửa rạch Nước Lên với sông Chợ Đệm đến cửa sông Vàm Thuật với sông Sài Gòn. Hai cách ghi này đều được dùng cho tuyến gồm nhiều đoạn, trong đó có kênh Tham Lương.

Trong phạm vi dự án hạ tầng, tuyến kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên đi qua Quận 12, Bình Tân, Tân Phú, Tân Bình, Gò Vấp, Bình Thạnh và Bình Chánh trước khi Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức lại đơn vị hành chính cấp cơ sở. Ngoài tên kênh, Tham Lương cũng là tên một cây cầu ở phía tây bắc Sài Gòn. Theo bài viết trên VietNamNet dẫn Đại Nam nhất thống chí, Tham Lương kiều nằm ở huyện Bình Dương, dài 9 trượng và được trùng tu năm Minh Mạng thứ 17. Cầu Tham Lương bắc ngang kênh Tham Lương, đoạn nối rạch Chợ Cầu với rạch Bà Hom, rồi chảy qua rạch Chợ Đệm để thông ra sông Bến Lức. Năm 2017, cầu Tham Lương được mô tả nối phường 15, quận Tân Bình với phường Tân Thới Nhất, Quận 12.

Môi trường

Năm 2011, kênh Tham Lương được mô tả là ô nhiễm nặng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Lượng nước thải của các doanh nghiệp ngoài khu công nghiệp trong lưu vực xả xuống khoảng 30.000–40.000 m³ mỗi ngày, trong đó có hơn 2,4 tấn cặn lơ lửng; tổng lượng nước thải từ các khu công nghiệp Tân Tạo, Tân Bình, Vĩnh Lộc A và Tân Thới Hiệp là hơn 32.000 m³ mỗi ngày. Tại Quận 12, một số cơ sở dệt nhuộm, giặt tẩy và chế biến cao su được ghi nhận xả nước thải ra kênh hoặc hoạt động trong khu dân cư ven kênh.

Trong mô hình chất lượng nước công bố trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Đà Nẵng năm 2020, hệ thống kênh Tham Lương – Bến Cát – Vàm Thuật là một trong các hệ thống kênh rạch chính được mô phỏng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Trong mô phỏng mùa khô từ ngày 1 tháng 2 đến ngày 30 tháng 4 năm 2016, nồng độ BOD5 cao nhất tại các vị trí trên hệ thống này dao động 4,7–8,5 mg/l, còn COD dao động 8,6–16,6 mg/l.

Cải tạo và hạ tầng

Trong kế hoạch giảm ngập nước giai đoạn 2011–2015, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh liệt kê dự án tiêu thoát nước và cải thiện ô nhiễm kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên giai đoạn 1 vào nhóm dự án thoát nước, chống ngập giai đoạn 2005–2010 tiếp tục được hoàn thành. Giai đoạn 1 của dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên bắt đầu từ năm 2002, tập trung vào giải phóng mặt bằng, nạo vét kênh, thông tuyến dòng chảy, đắp bờ đất hai bên và xây dựng các cửa xả thoát nước tại một số rạch nhánh. Năm 2013, Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh yêu cầu rà soát, đẩy nhanh thi công và bồi thường giải phóng mặt bằng đối với các công trình giảm ngập, trong đó có dự án kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên; nghị quyết này cũng yêu cầu xử lý tình trạng lấn chiếm, san lấp trái phép trên kênh rạch, cửa xả và hành lang bảo vệ kênh rạch.

Trong kế hoạch giảm ngập nước giai đoạn 2016–2020, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh nêu hạng mục nạo vét, cải tạo kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên dài 32 km để giải quyết thoát nước và chỉnh trang đô thị cho lưu vực 14.500 ha bằng nguồn vay của Ngân hàng Thế giới. Kế hoạch này cũng liệt kê nhà máy xử lý nước thải Tham Lương – Bến Cát công suất 131.000 m³/ngày trong nhóm công trình xử lý nước thải giai đoạn 2016–2020. Năm 2015, dự án có 3.212 trường hợp bị ảnh hưởng, với tổng dự toán bồi thường và giải phóng mặt bằng 1.573 tỷ đồng.

Năm 2021, Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh thông qua chủ trương đầu tư dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, với tổng mức đầu tư 8.200 tỷ đồng và thời gian thực hiện dự kiến từ năm 2021 đến 2025. Dự án từng là một hạng mục thuộc dự án Quản lý rủi ro ngập nước khu vực Thành phố Hồ Chí Minh sử dụng vốn vay của Ngân hàng Thế giới, nhưng nguồn vay này dừng tài trợ vào năm 2017 nên thành phố chuyển sang đầu tư bằng vốn ngân sách.

Ngày 23 tháng 2 năm 2023, Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh khởi công dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường trên toàn tuyến. Các hạng mục chính gồm nạo vét 31,46 km, kè bờ 63,11 km, xây dựng đường giao thông hai bên bờ kênh dài 63,41 km, hoàn thiện hạ tầng thoát nước, công viên, cây xanh, chiếu sáng và 12 bến thuyền. Dự án cũng có nhiệm vụ tiêu thoát nước mưa, chống ngập cho diện tích 14.900 ha và hình thành tuyến giao thông thủy – bộ kết nối theo trục kênh.

Tháng 11 năm 2024, Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh thông qua điều chỉnh chủ trương đầu tư, nâng tổng mức đầu tư từ 8.200 tỷ đồng lên 9.030 tỷ đồng và điều chỉnh thời gian thực hiện sang giai đoạn 2021–2026. Đến tháng 3 năm 2026, các gói xây lắp chính của dự án chậm tiến độ so với hợp đồng. Đại diện chủ đầu tư nêu các nguyên nhân gồm vướng mặt bằng, thiếu vật liệu, thiếu bãi đổ đất dư và một số nhà thầu chưa chủ động trong thi công.

Xem thêm

• Sông Vàm Thuật
• Rạch Nước Lên
• Kênh rạch Thành phố Hồ Chí Minh