Bước tới nội dung

Lễ Hằng Thuận

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nghi thức cưới Lễ Hằng thuận tại một ngôi chùa ở Việt Nam.

Lễ Hằng thuận (chữ Hán: 恒順禮 hoặc 禮恆順, nghĩa là "luôn luôn hòa thuận") là một nghi thức kết hôn theo phong tục Phật giáo được cử hành tại chùa hoặc thiền viện, dưới sự chứng minh của chư tăng ni và sự tham dự của hai bên gia đình. Nghi lễ thường kết hợp tụng niệm, giáo giới và phát nguyện sống đời hôn nhân trên nền tảng giới luật và đạo đức Phật giáo, và trong nhiều bài viết đương đại được gọi là một hình thức "lễ cưới Phật giáo" dành cho Phật tử Việt Nam.[1][2] Dưới góc nhìn giáo lý, nhiều tác giả Phật học nhấn mạnh rằng hôn nhân trong đạo Phật về căn bản là một định chế thế tục; tăng ni không đóng vai trò thiết lập "bí tích hôn phối" theo nghĩa thần học, mà chủ yếu tụng kinh, ban phúc lành và nhắc lại đạo lý vợ chồng khi được gia chủ thỉnh mời.[3][4][5] Trong bối cảnh đó, Lễ Hằng thuận thường được mô tả như một nghi thức mang tính sùng tín và giáo dục, qua đó đôi vợ chồng được nhắc lại các nguyên tắc đạo đức gia đình theo tinh thần Phật giáo hơn là một nghi thức có hiệu lực pháp lý.

Theo các tài liệu Phật giáo và báo chí Việt Nam, hình thức cưới tại chùa gắn với phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ 20, trong đó cư sĩ Đồ Nam Tử (Nguyễn Trọng Thuật) thường được xem là một trong những người sớm chủ trương tổ chức lễ cưới cho Phật tử tại chùa nhằm giản lược bớt các yếu tố hình thức, tốn kém và mê tín trong cưới hỏi truyền thống.[6][7] Lễ cưới của Lê Thị Hoành – con gái bác sĩ Lê Đình Thám – với Hoàng Văn Tầm tại chùa Từ Đàm (Huế) năm 1940 thường được nhắc đến như một trong những lễ cưới theo nghi thức Phật giáo đầu tiên tại Việt Nam.[1][6] Một số nghiên cứu cũng đề cập một lễ cưới tập thể tại chùa Kỳ Bá (Thái Bình) năm 1937 như một trường hợp sớm của việc "cưới tại chùa".[8] Trong giai đoạn sau 1954, một số bản nghi thức hôn lễ tại chùa được biên soạn; đến cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, tên gọi "Lễ Hằng thuận" được sử dụng rộng rãi để chỉ nghi thức cưới theo phong cách Phật giáo Việt Nam diễn ra trong chùa.[1][9]

Ngày nay, theo một số bản tin báo chí và bài viết Phật học, Lễ Hằng thuận được tổ chức tại nhiều tự viện thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam ở cả ba miền, với các hình thức như lễ cưới tập thể, lễ gắn với khóa tu thanh niên, mô hình lễ cưới "tiệc chay, không rượu bia" dành cho các đôi Phật tử hoặc cặp đôi có hoàn cảnh khó khăn.[10][11][12] Một số chùa Việt ở hải ngoại cũng giới thiệu Buddhist wedding ceremony / Lễ Hằng Thuận cho cộng đồng Phật tử và thân hữu.[13] Trong các tài liệu tiếng Anh, Lễ Hằng thuận thường được giới thiệu như một Vietnamese Buddhist wedding ceremony hay "Le Hang Thuan – Eternal Harmony Ceremony".[14][15]

Một số luận văn và bài nghiên cứu tôn giáo học, xã hội học gia đình xem Lễ Hằng thuận như một trường hợp tiêu biểu cho quá trình "tôn giáo hóa đời sống riêng tư" và "hiện đại hóa tôn giáo" trong xã hội Việt Nam đương đại, khi Phật giáo tham gia định hướng giá trị gia đình, đạo đức vợ chồng và ứng xử liên thế hệ thông qua một nghi lễ vòng đời mới.[3][10][8] Đồng thời, trong nội bộ Phật giáo Việt Nam cũng xuất hiện những tiếng nói hoài nghi và phê phán, đặt vấn đề về tính phù hợp của việc tổ chức đám cưới tại chùa với lý tưởng xuất gia và giới luật truyền thống.[16]

Khái quát và thuật ngữ

Tên gọi "Hằng thuận" được giải thích theo nhiều cách khác nhau trong các diễn ngôn Phật giáo đương đại. Về mặt từ nguyên, "hằng" (恒) có nghĩa là "thường, mãi mãi", còn "thuận" (順) mang nghĩa "hòa thuận, thuận hòa, thuận theo lẽ phải". Trong các bài viết giới thiệu nghi lễ, nhiều vị tăng sĩ và tác giả giải thích "Hằng thuận" là "luôn luôn hòa thuận", hàm ý mong ước đôi vợ chồng sống hòa hợp bền lâu, cùng thuận theo các nguyên tắc đạo đức Phật giáo.[1][7][9]

Một số tác giả liên hệ thuật ngữ này với cụm từ "hằng thuận chúng sinh" trong các bài tán dương ở Phật giáo Đại thừa, nhấn mạnh lý tưởng "thường thuận theo căn cơ, nhu cầu chúng sinh" của Bồ-tát. Trong bối cảnh lễ cưới, "Hằng thuận" thường được hiểu là đôi bạn trẻ học cách lắng nghe, nhường nhịn và nâng đỡ nhau, đồng thời cùng thuận theo các giá trị từ bi, hiếu kính và trách nhiệm gia đình.[1][17]

Về bản chất, Lễ Hằng thuận không phải là "bí tích hôn phối" theo nghĩa thần học như trong Kitô giáo, mà là một nghi thức mang tính sùng tín và giáo dục, qua đó đôi vợ chồng được chư tăng ni nhắc lại đạo lý làm vợ chồng, làm con và làm Phật tử. Trong nhiều văn bản Phật học phổ thông, hôn nhân được xem là vấn đề thế tục, không phải bổn phận tôn giáo bắt buộc; tăng sĩ chủ yếu làm nhiệm vụ tụng kinh và ban phúc lành cho đôi tân hôn hơn là làm trung gian pháp lý cho hôn nhân.[18][3][5] Các bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học và một số tờ báo Phật giáo mô tả Lễ Hằng thuận như một "cầu nối giữa đạo và đời", qua đó các giá trị Phật giáo được lồng ghép vào đời sống gia đình trẻ.[17][1]

Lịch sử hình thành

Bối cảnh chấn hưng Phật giáo và cưới tại chùa

Trong thời kỳ chấn hưng Phật giáo tại Việt Nam đầu thế kỷ 20, nhiều cư sĩ trí thức chủ trương "hiện đại hóa" sinh hoạt Phật giáo, đưa Phật pháp vào đời sống gia đình và xã hội. Cư sĩ Đồ Nam Tử (Nguyễn Trọng Thuật, 1883–1940) được nhiều tài liệu báo chí Phật giáo và nghiên cứu văn hóa xem là một trong những người sớm đề xuất việc tổ chức lễ cưới cho Phật tử tại chùa, nhằm thay thế hoặc giản lược một phần các tập tục cưới hỏi bị cho là hình thức, tốn kém hoặc nặng màu sắc mê tín.[7][6]

Một bài phóng sự trên Báo Giác Ngộ ghi nhận lời kể của thân quyến cố bác sĩ Lê Đình Thám và cụ Hoàng Văn Tầm, theo đó lễ cưới của Lê Thị Hoành – con gái bác sĩ Lê Đình Thám (Tam Minh), một nhân vật quan trọng trong phong trào chấn hưng Phật giáo Trung Kỳ – với Hoàng Văn Tầm được tổ chức tại chùa Từ Đàm (Huế) ngày 3 tháng 3 năm 1940.[1] Các nhân chứng cho rằng đây có thể là một trong những lễ cưới đầu tiên được tổ chức tại chùa theo nghi thức Phật giáo ở Việt Nam.[6] Theo bài phóng sự này, từ lễ cưới nói trên, hình thức tổ chức lễ cưới tại chùa bắt đầu được một số gia đình Phật tử ở đô thị lưu tâm và áp dụng lại, dưới các tên gọi như "nghi thức cầu an lễ thành hôn", "nghi thức lễ thành hôn", "nghi thức hộ niệm hôn lễ"… Tuy nhiên, nguồn tư liệu hiện có chưa cho phép đánh giá mức độ phổ biến trên phạm vi toàn quốc, và trong giai đoạn này thuật ngữ "Lễ Hằng thuận" dường như chưa được sử dụng rộng rãi để chỉ riêng nghi lễ này.[1]

Một nghiên cứu gần đây về nghi lễ vòng đời trong cộng đồng Phật tử tỉnh Long An cho biết, dựa trên các tài liệu về phong trào chấn hưng Phật giáo ở miền Bắc, đã từng có một lễ cưới tập thể tổ chức tại chùa Kỳ Bá (Thái Bình) năm 1937 được xem như một trong những trường hợp sớm của việc cử hành lễ cưới theo nghi thức Phật giáo; đồng thời, tác giả lưu ý rằng các mốc khởi đầu của việc "cưới tại chùa" có sự khác biệt giữa các vùng miền và còn tùy thuộc nguồn tư liệu được sử dụng.[8]

Đặt tên "Lễ Hằng thuận" và chuẩn hóa nghi thức

Trong giai đoạn sau 1954, cùng với việc hệ thống hóa nghi lễ Phật giáo tại miền Nam Việt Nam, có ít nhất ba bản nghi thức hôn lễ tại chùa được lưu hành: Nghi thức lễ thành hôn của Hòa thượng Thích Thiện Hòa, Nghi thức cầu an lễ thành hôn của Hòa thượng Thích Trí Thủ và Nghi thức hộ niệm hôn lễ của Thiền sư Thích Nhất Hạnh. Theo bài nghiên cứu đăng trên Báo Giác Ngộ, bản nghi thức của Hòa thượng Thích Thiện Hòa được in năm 1971 và trong phần hồi hướng có xuất hiện cụm từ "hằng thuận công đức thù thắng hạnh", trong khi hai bản còn lại không nhắc tới cụm từ này.[1] Từ dữ kiện đó, một số tác giả cho rằng việc cụm từ "hằng thuận" xuất hiện trong nghi thức do Hòa thượng Thích Thiện Hòa biên soạn đã góp phần khiến thuật ngữ "Lễ Hằng thuận" được dùng để chỉ nghi thức hôn nhân Phật giáo tại chùa và dần trở nên thông dụng trong cộng đồng Phật giáo Việt Nam đương đại, dù nguồn tư liệu hiện có chưa cho phép xác định rõ ai là người "đặt tên" nghi lễ này.[1] Một bài tường thuật trên Phật Sự Online về lễ Hằng thuận tại chùa Kim Quy (Hà Nội) cũng nêu rằng "năm 1971, Hòa thượng Thích Thiện Hòa đã chính thức đặt tên cho lễ kết hôn tại chùa là lễ Hằng thuận", đồng thời giải thích "Hằng" là bền vững, "Thuận" là thuận hòa, hướng đến điều lành và cao thượng.[9] Ngoài các bài báo Phật giáo mang tính thuật sự, hiện chưa có nghiên cứu học thuật chuyên sâu khảo sát hệ thống tư liệu để xác định một cách chắc chắn quá trình hình thành và phổ biến tên gọi này.

Các nghiên cứu văn hóa học và một số luận văn thạc sĩ cho thấy trong giai đoạn sau 1975, đặc biệt từ đầu thế kỷ 21, Lễ Hằng thuận được nhiều chùa tại Thành phố Hồ Chí Minh và một số đô thị lớn tiếp nhận, điều chỉnh linh hoạt theo điều kiện cơ sở và nhu cầu Phật tử.[19] Từ cuối thế kỷ 20, đặc biệt là từ đầu thế kỷ 21, nhiều chùa tại Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng và các đô thị khác bắt đầu tổ chức Lễ Hằng thuận với tần suất dày hơn, được báo chí Phật giáo mô tả như một hình thức sinh hoạt mới, góp phần đưa Phật pháp vào đời sống gia đình trẻ và đáp ứng nhu cầu "cưới văn minh, tiết kiệm, mang ý nghĩa tinh thần" của một bộ phận thanh niên đô thị.[1][7]

Cơ sở giáo lý

Trong kinh điển sơ kỳ, hôn nhân không được xem là một "nghi lễ tôn giáo" bắt buộc, mà thuộc phạm vi đời sống tại gia. Một số bài kinh như Kinh Thiện Sanh (Pāli: Sigālovāda-sutta) trong Trường bộ kinh nêu rõ các mối quan hệ và bổn phận hỗ tương giữa vợ chồng, cha mẹ – con cái, chủ – tớ, thầy – trò…; các bản hướng dẫn nghi lễ hôn nhân Phật giáo hiện đại thường dựa vào những đoạn kinh này để giáo giới cho đôi tân hôn, nhấn mạnh trách nhiệm đạo đức hơn là nghi thức tôn giáo mang tính bắt buộc.[18][7][3]

Về phương diện giáo luật, Luật tạng Phật giáo không thiết lập một "bí tích hôn phối" dành cho cư sĩ, mà chủ yếu quy định rất nghiêm ngặt đối với tăng ni trong mọi hành vi liên quan đến tình dục và quan hệ nam nữ. Trong phần Pārājika của Luật tạng Pāli, giới đầu tiên quy định rằng tỳ-kheo nào có hành vi giao hợp tình dục – dù với người hay với súc vật – đều phạm tội Ba-la-di, bị trục xuất khỏi Tăng đoàn và không còn được xem là tỳ-kheo nữa; nhiều nghiên cứu về Luật tạng xem giới này là quy định trung tâm xác lập lý tưởng độc thân hoàn toàn đối với người xuất gia.[20][21] Bên cạnh đó, trong nhóm giới Saṅghādisesa dành cho tỳ-kheo còn có điều học Sañcaritta (Saṅghādisesa 5), thường được dịch là "đi lại làm mai mối": tỳ-kheo nào làm môi giới, chuyển ý người nam cho người nữ hoặc chuyển ý người nữ cho người nam, để họ thành vợ chồng hoặc thành tình nhân – dù chỉ trong một khoảng thời gian ngắn – thì phạm tội Tăng tàn, phải bị đình chỉ sinh hoạt Tăng và sám hối trước đại chúng.[22][23][24] Các bộ Luật tạng Hán dịch thuộc hệ Dharmaguptaka và Giới bổn tỳ-kheo-ni cũng có điều học Sañcaritta tương tự (Saṅghādisesa 7 đối với ni), cấm tỳ-kheo-ni làm mai mối cho nam nữ kết hôn hoặc sống với nhau như vợ chồng.[25][26] Dựa trên các quy định này, một số tác giả giải thích rằng Đức Phật không thiết lập một nghi thức cưới hỏi mang tính bí tích, mà xem hôn nhân về căn bản thuộc phạm vi thế tục, do phong tục và pháp luật quản lý; tăng ni được phép tụng kinh, ban phúc lành và nhắc lại đạo lý vợ chồng khi được gia chủ thỉnh mời trong lễ cưới, nhưng bị cấm đứng ra "làm mai", sắp đặt hay thương lượng hôn nhân cho người khác.[4][5][27][28]

Trên nền tảng đó, một số tác giả Phật học nhấn mạnh rằng hôn nhân, dưới góc nhìn nghiệp báo và nhân quả, là sự kết hợp của nhiều nhân duyên, trong đó đạo đức gia đình lý tưởng phải dựa trên lòng chung thủy, tôn trọng và trợ giúp lẫn nhau, trách nhiệm đối với cha mẹ hai bên và con cái, cũng như ý thức giữ năm giới căn bản của người Phật tử tại gia.[3][10] Các vị giảng sư tham gia Lễ Hằng thuận thường diễn giải và cụ thể hóa những nguyên tắc này, nhấn mạnh lòng chung thủy, tôn trọng và hỗ trợ lẫn nhau, chăm sóc cha mẹ hai bên, chia sẻ kinh tế gia đình, nuôi dạy con cái và cùng nhau tu tập những giới pháp cơ bản (ngũ giới) như những tiêu chí của một gia đình Phật tử lý tưởng.[6][1]

Trong Phật giáo Đại thừa Việt Nam, Lễ Hằng thuận còn được đặt trong bối cảnh lý tưởng Bồ-tát đạo: xây dựng một "tiểu gia đình" an lạc hòa thuận như nền tảng để góp phần vào một "đại gia đình" xã hội lành mạnh. Một số tác giả Phật học tại Việt Nam cho rằng nghi thức này giúp Phật tử ý thức hơn về vai trò của các giá trị từ bi, trí tuệ, hiếu kính cha mẹ và trách nhiệm xã hội trong đời sống hôn nhân, qua đó kết nối giáo lý Đại thừa với những lựa chọn và cam kết cụ thể của đôi vợ chồng trong đời sống hàng ngày.[10][17]

Nghi thức

Không gian và thành phần tham dự

Một lễ Hằng Thuận với sự tham gia của nhiều tăng sĩ, tín đồ và quan viên hai họ cô dâu và chú rể.

Lễ Hằng thuận thường được tổ chức tại chánh điện hoặc một không gian thờ Phật trang nghiêm trong khuôn viên chùa. Thành phần tham dự gồm đôi tân hôn, cha mẹ và thân quyến hai bên, chư tăng ni chứng minh và Phật tử, khách mời. Tùy điều kiện, một số lễ có kết hợp với phần đăng ký kết hôn dân sự hoặc các nghi thức cưới truyền thống (rước dâu, dạm ngõ) trước hoặc sau buổi lễ tại chùa.[2]

Một số hướng dẫn thực hành dành cho các cặp đôi nhấn mạnh việc chuẩn bị trước với nhà chùa (đăng ký ngày giờ, sắp xếp chỗ ngồi hai họ, chuẩn bị lễ vật, trang phục), cũng như sự phối hợp giữa Lễ Hằng thuận với tiệc cưới tại nhà hàng hoặc tại gia, nhằm bảo đảm cả yếu tố nghi lễ tôn giáo và nghi thức xã hội hiện đại.[29]

Trình tự cơ bản

Các tăng sĩ phát biểu trong chương trình của lễ Hằng Thuận.

Không có một "nghi thức chuẩn" duy nhất cho mọi chùa, nhưng nhiều bản nghi thức Lễ Hằng thuận và mô tả thực tế cho thấy lễ thường gồm một số phần chính sau:[1][30][29]

  • Dẫn lễ: giới thiệu đôi tân hôn, hai bên gia đình và chư tôn đức, nêu ý nghĩa buổi lễ.
  • Niệm Phật – lễ Phật: đại chúng tụng niệm danh hiệu Phật, lễ lạy Tam bảo, cầu nguyện cho đôi tân hôn và hai bên gia đình.
  • Quy y, nhắc lại giới pháp: đôi tân hôn (nếu chưa quy y) có thể làm lễ quy y Tam bảo; trong nhiều trường hợp, vị chủ lễ nhắc lại ngũ giới và giải thích việc ứng dụng giới trong đời sống vợ chồng, dựa trên các đoạn trích Kinh Thiện Sanh về bổn phận vợ chồng.
  • Pháp thoại, giáo giới: chư tăng ni giảng giải ngắn về đạo đức gia đình theo tinh thần Phật giáo, thường dựa trên các đoạn kinh như Kinh Thiện Sanh hoặc các lời dạy về bổn phận vợ chồng.
  • Phát nguyện và trao nhẫn: đôi tân hôn đọc lời phát nguyện sống chung thủy, hòa thuận, hiếu kính cha mẹ, nuôi dạy con cái tốt; sau đó trao nhẫn cưới trước Tam bảo và sự chứng kiến của hai bên gia đình.
  • Ban lời chúc phúc và quà Pháp: vị chủ lễ ban đạo từ, chúc phúc và trao tặng quà Pháp (sách, kinh, biểu tượng Phật giáo) cho đôi tân hôn.
  • Hồi hướng – chụp ảnh kỷ niệm: đại chúng tụng kinh hồi hướng công đức, kết thúc nghi lễ; đôi tân hôn chụp ảnh lưu niệm cùng chư tăng ni và gia đình.

Một số văn bản nghi thức chi tiết, như bản Nghi thức Lễ Hằng Thuận do Thích Đạt Ma Phổ Giác biên soạn, còn quy định đầy đủ phần tác bạch thỉnh sư, nghi thức dâng hương, tán Phật, đọc bài kệ "tứ trọng ân" (bốn mối ân: cha mẹ, thầy cô, đất nước – xã hội và Tam bảo), các đoạn phục nguyện cho gia đình hai họ và cho đôi tân hôn, cũng như những lời dặn dò cụ thể về bổn phận dâu – rể, con – cháu trong gia đình.[29] Các tường thuật báo chí địa phương cũng cho thấy cấu trúc nghi lễ tương tự: phóng sự trên Báo Thái Bình ghi nhận việc chư tăng tại chùa Pháp Quang và chùa Hoằng Văn dùng nghi thức trao nhẫn để giảng giải chữ "nhẫn" như nền tảng sống hòa thuận, đồng thời nhấn mạnh việc giữ Ngũ giới, hành Thập thiện và xây dựng đời sống "tốt đời đẹp đạo" của vợ chồng trẻ;[12] bản tin trên Phật Sự Online về lễ Hằng thuận tại chùa Kim Quy (Hà Nội) cho thấy trình tự Tam Quy, Ngũ Giới, giảng Kinh Thiện Sanh, phát nguyện và hồi hướng được triển khai đầy đủ như một khuôn mẫu điển hình cho nghi lễ này.[9]

Một số chùa và bài báo nhấn mạnh yếu tố "cưới văn minh", nên thường không có rượu bia, nhạc ồn ào hay các nghi thức "uống rượu chúc mừng" trong khuôn viên chùa; nếu có tiệc, nhiều nơi chọn tiệc chay thân mật thay vì yến tiệc linh đình.[7][1]

Biến thể nghi thức

Nghi thức Lễ Hằng thuận có nhiều biến thể theo từng vùng miền, tông phái và điều kiện của từng chùa. Một số chùa tổ chức Lễ Hằng thuận theo hình thức lễ cưới tập thể cho nhiều đôi thanh niên khó khăn, gắn với các chương trình từ thiện xã hội hoặc kỷ niệm các ngày lễ lớn.[11][31] Một phóng sự trên Tuổi Trẻ Online năm 2018 cho biết chùa Giác Ngộ (TP.HCM) đã phối hợp cùng các tổ chức xã hội tổ chức lễ Hằng thuận – lễ cưới tập thể cho 50 cặp đôi khuyết tật, được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận là "lễ cưới tập thể lớn nhất dành cho người khuyết tật tại chùa" vào thời điểm đó; toàn bộ áo cưới, nhẫn cưới, chụp ảnh và tiệc chay đều do các nhà hảo tâm và Quỹ Đạo Phật Ngày Nay tài trợ.[32] Bài viết trên Báo Thái Bình về các lễ Hằng thuận tại chùa Pháp Quang và chùa Hoằng Văn cũng cho thấy mô hình "lễ cưới tập thể, tiệc chay, không rượu bia" dành cho các đôi tân hôn là công nhân, nông dân ở địa phương, nhấn mạnh yếu tố "văn minh, tiết kiệm" và tinh thần nhập thế của Phật giáo trong việc đồng hành với người trẻ bước vào đời sống hôn nhân.[12] Ở một số nơi, nghi thức này được lồng ghép với hoạt động khóa tu, sinh hoạt thanh niên Phật tử, qua đó nhấn mạnh yếu tố giáo dục và tu tập bên cạnh lễ nghi hôn nhân.[33][34]

Theo kết quả khảo sát định lượng và phỏng vấn trong luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh về cưới hỏi ở Thành phố Hồ Chí Minh, tại một số chùa lớn thuộc địa bàn nghiên cứu, từ đầu thế kỷ 21 số lượng các đôi trẻ tổ chức Lễ Hằng thuận có xu hướng gia tăng, gắn với hoạt động hoằng pháp dành cho thanh niên.[19] Nhiều chùa tại Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương, Đà Nẵng, Huế, Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh... đã từng tổ chức Lễ Hằng thuận cho cả Phật tử lâu năm lẫn những người mới quy y, trong đó Chùa Sùng Phúc (Hà Nội), Chùa Hoằng Pháp, Chùa Giác Ngộ (TP.HCM), Chùa Bà Đa (Đà Nẵng), Chùa Từ Xuyên (Thái Bình) hay các chùa Kim Quy (Hà Nội), Pháp Quang, Hoằng Văn (Thái Bình) được nhắc đến trong các bản tin Phật giáo và báo chí địa phương.[7][33][34][31][12][9] Một bài tường thuật trên Thanh Niên về lễ Hằng thuận của diễn viên Quý Bình và vợ doanh nhân tại chùa Chơn Giác (TP.HCM) cho thấy mô hình này cũng được một bộ phận văn nghệ sĩ, doanh nhân lựa chọn; nghi lễ được mô tả như "nghi thức đặc biệt dành cho lễ cưới được tổ chức tại chùa", qua đó đưa yếu tố tâm linh và các lời dạy về "sống tốt đời đẹp đạo" vào một sự kiện trong đời người, trước khi hai bên tổ chức tiệc cưới tại nhà riêng và nhà hàng.[35]

Một nghiên cứu chuyên sâu của Dương Thị Kim Hoa về Lễ Hằng thuận trong cộng đồng Phật tử tỉnh Long An, dựa trên khảo sát thực địa tại 17 ngôi chùa, tịnh xá, tịnh thất và phỏng vấn sâu các cặp đôi, thân nhân cùng chư tăng ni địa phương, cho thấy nghi lễ này thường được lồng ghép với lễ cưới truyền thống hoặc lễ đăng ký kết hôn nhưng được giản lược nhiều thủ tục; trọng tâm được đặt vào phần tụng niệm, phát nguyện và giáo giới đạo đức.[8] Các lễ Hằng thuận ở Long An được mô tả là có không gian trang nghiêm, cách trang trí và y phục tương đối giản dị, hạn chế rượu bia và nhạc ồn ào; bữa tiệc sau lễ – nếu có – thường là tiệc chay nhẹ ngay tại chùa. Nhiều người được phỏng vấn xem đây là một mô hình "cưới văn minh, tiết kiệm nhưng đậm đà bản sắc dân tộc", phù hợp với điều kiện kinh tế của các gia đình trung lưu và công nhân lao động tại địa phương.[8]

Trong thực hành, nhiều cặp đôi lựa chọn tổ chức Lễ Hằng thuận tại chùa trước (hoặc sau) lễ báo hỷ, tiệc cưới tại nhà hàng. Một số trường hợp, Lễ Hằng thuận được coi như "lễ cưới chính" với số lượng khách mời hạn chế, nhấn mạnh tính trang nghiêm và chiều sâu tâm linh hơn là khía cạnh đãi tiệc đông người.[2][35]

Bối cảnh quốc tế

Một số mô tả trong tiếng Anh và cộng đồng hải ngoại

Một số bài viết tiếng Anh về đám cưới Phật giáo mô tả Lễ Hằng thuận/Hang Thuan như một hình thức Vietnamese Buddhist wedding ceremony, Buddhist wedding ceremony hoặc Buddhist marriage ceremony được cử hành tại chùa hoặc thiền viện, do trụ trì hoặc chư tăng ni chủ lễ, với các phần phát nguyện, trao nhẫn cưới và nghe giáo giới về đời sống hôn nhân.[14][15][6][7][36] Trong các mô tả này, "Hang Thuan" thường được giải thích nghĩa là "eternity" (hằng) và "unity/harmony" (thuận), nhấn mạnh lý tưởng sống hòa thuận mãi mãi theo tinh thần Phật giáo. Các bài tường thuật bằng tiếng Anh trên VietNamNet Global và một số báo địa phương như Binh Duong Online Newspaper và Nghe An Newspaper cho thấy hình thức lễ cưới này không chỉ được các cặp Phật tử Việt Nam lựa chọn mà còn được một số du khách nước ngoài tổ chức tại chùa ở Việt Nam, trong đó nghi thức được gọi là Hang Thuan ceremony và được giải thích là một lễ cưới mang phong cách Phật giáo, nhấn mạnh ý nghĩa "sống hòa thuận mãi mãi".[6][7][37]

Bên ngoài Việt Nam, một số chùa Việt ở hải ngoại, chẳng hạn Buddha Blessed Temple (Tu Viện Vạn Phật Đảnh II) tại Hoa Kỳ, cũng giới thiệu Buddhist Wedding Ceremony / Lễ Hằng Thuận như một trong những nghi lễ dành cho cộng đồng Phật tử và thân hữu,[13] trong khi một số đám cưới của người Việt hải ngoại được báo chí cưới hỏi quốc tế mô tả là Vietnamese Lễ Hằng Thuận Wedding Ceremony at Buddhist Temple hoặc Vietnamese Buddhist wedding ceremony như một phần trong chuỗi nghi thức cưới của họ.[36] Một số bài viết tổng quan về "Buddhist wedding" trên các cổng thông tin cưới hỏi quốc tế cũng dành mục riêng cho "Vietnamese Buddhist Wedding Ceremony (Hang Thuan)" hoặc "Le Hang Thuan – Eternal Harmony Ceremony", xem đây là một nghi lễ cưới mang bản sắc Phật giáo Việt Nam, được cử hành tại chùa, có cấu trúc tương đồng với các mô tả tiếng Việt về Lễ Hằng thuận, dù trong tiếng Anh tên gọi có thể được diễn đạt linh hoạt (Buddhist wedding, Vietnamese Buddhist wedding, v.v.).[14][15][38][39]

Hôn nhân Phật giáo thế giới

Một lễ cưới kiểu Phật giáo tại bang Maharashtra, Ấn Độ.

Các nghiên cứu và tài liệu phổ thông về Phật giáo quốc tế thường nhấn mạnh rằng hôn nhân, trong đa số xã hội Phật giáo, được hiểu là một định chế thế tục, chịu sự điều chỉnh của phong tục và pháp luật địa phương. Nhìn chung, tăng sĩ không đóng vai trò "chứng hôn" theo nghĩa pháp lý, mà chủ yếu ban phúc lành sau khi việc đăng ký dân sự đã hoàn tất.[4][5] Ở Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar và các nước Nam Á, nghi thức cưới chịu ảnh hưởng của cả Phật giáo Theravāda lẫn nghi lễ bản địa như lễ poruwa, rảy nước thánh, buộc chỉ cổ tay...;[40] trong khi tại Nhật Bản, một số chùa Thiền và Tịnh độ tổ chức "Buddhist-style wedding" với tụng kinh, trao tràng hạt và nghi thức san-san-kudo (cùng uống rượu sake), song trong các mô tả này không thấy xuất hiện tên gọi "Hằng thuận".[41][42][43]

Trong truyền thống Đại thừa – Kim Cang thừa, một số tổ chức quốc tế như FPMT (Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition) cũng ban hành mẫu "Buddhist wedding ceremony" với các phần quy y, phát nguyện sống chung dựa trên từ bi và trí tuệ, tụng kinh và hồi hướng; điều này được xem như một ví dụ cho xu hướng chung là "Phật giáo hóa" một định chế vốn do luật tục và pháp luật thế tục quản lý.[44] Trong các tài liệu tiếng Anh và tiếng Việt được tham khảo, Lễ Hằng thuận thường được giới thiệu như một nghi lễ cưới tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam, gắn với phong trào chấn hưng Phật giáo và nỗ lực "Phật giáo hóa" đời sống gia đình. Các mô tả về cưới hỏi Phật giáo ở các nước khác (Sri Lanka, Nhật Bản, Thái Lan, Tây Tạng) có nhiều nét tương đồng về việc tụng kinh, nghe pháp thoại và nhận lời chúc phúc từ tăng sĩ, nhưng trong phạm vi các tài liệu này không thấy đề cập đến một nghi lễ mang chính tên gọi này.[38][39][3]

Phân tích và nhận định học thuật

Một số nghiên cứu gần đây tại Việt Nam tiếp cận Lễ Hằng thuận từ góc độ tôn giáo học và xã hội học gia đình. Trong một luận văn thạc sĩ về cưới hỏi ở Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả ghi nhận rằng việc tổ chức Lễ Hằng thuận phản ánh xu hướng một bộ phận thanh niên tự nguyện gắn kết hôn nhân với các giá trị đạo đức Phật giáo, đồng thời tìm kiếm một hình thức cưới "gọn nhẹ, trang trọng, giàu ý nghĩa tinh thần" hơn so với các tiệc cưới quy mô lớn ở địa bàn nghiên cứu.[19]

Một nghiên cứu tôn giáo học khác dựa trên điền dã tại cộng đồng Phật tử Long An nhấn mạnh rằng các buổi Lễ Hằng thuận ở đây thường được chư tăng ni trình bày dưới khung "tứ trọng ân": ơn cha mẹ, ơn thầy cô, ơn đất nước – xã hội và ơn Tam bảo.[8] Trong các bài pháp thoại và lời nhắc nhở, các vị chủ lễ liên tục liên hệ lời phát nguyện của đôi tân hôn với bốn mối ân này, qua đó đặt hôn nhân trong mạng lưới trách nhiệm rộng hơn gia đình hạt nhân, bao gồm hiếu kính cha mẹ, tri ân thầy cô, ý thức xây dựng đất nước và gắn bó với cộng đồng Phật tử địa phương. Nghiên cứu cho rằng thông qua Lễ Hằng thuận, Phật giáo góp phần hình thành ý thức về nền tảng đạo đức gia đình và khuyến khích các đôi vợ chồng trẻ giữ gìn ngũ giới, thực hành thập thiện, trau dồi các đức hạnh từ, bi, hỷ, xả trong đời sống hôn nhân.[8]

Trong một bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Thích Thiền Hưng cho rằng Lễ Hằng thuận không chỉ là nghi lễ tôn giáo, mà còn là phương tiện để Phật giáo tham gia củng cố "hạnh phúc gia đình" trong bối cảnh tỷ lệ ly hôn gia tăng. Dựa trên lời dạy trong Kinh Thiện Sanh, việc nhắc lại ngũ giới và các bài pháp thoại về trách nhiệm vợ chồng được xem là những công cụ giáo dục đạo đức mềm, giúp đôi tân hôn ý thức rõ hơn về bổn phận của mình.[10][17]

Bài "Hôn nhân và lễ cưới dưới góc nhìn đạo Phật" đặt Lễ Hằng thuận trong bối cảnh rộng hơn của Hôn nhân trong Phật giáo, xem nghi lễ này như một trường hợp điển hình cho quá trình "tôn giáo hóa" đời sống riêng tư trong xã hội hiện đại: các nghi lễ truyền thống được tái nghĩa hóa theo hướng nhấn mạnh giáo lý bất hại, trung đạo và trách nhiệm đạo đức, thay vì các yếu tố mê tín hoặc khoe khoang hình thức.[3] Một số nhà báo và tác giả văn hóa cũng nhìn nhận Lễ Hằng thuận như biểu hiện của quá trình "hiện đại hóa tôn giáo" và "tôn giáo hóa đời sống riêng tư", nơi nghi lễ Phật giáo được tái cấu trúc để phù hợp với môi trường đô thị, kinh tế thị trường và nhu cầu khẳng định bản sắc của người trẻ. Ở chiều ngược lại, một số ý kiến bày tỏ lo ngại về nguy cơ thương mại hóa nghi lễ khi các dịch vụ cưới hỏi gắn nhãn "Lễ Hằng thuận" như một sản phẩm du lịch hoặc gói dịch vụ trọn gói, từ đó đặt ra vấn đề cân bằng giữa tính trang nghiêm tôn giáo và sự linh hoạt trước nhu cầu xã hội.[45]

Trong nội bộ Phật giáo Việt Nam cũng có những ý kiến phê phán đối với việc tổ chức Lễ Hằng thuận tại chùa. Trong một bài trả lời mục "Hỏi – Đáp" đăng trên trang phatgiao.org.vn với nhan đề "Lễ Hằng thuận là ‘ngược lại giáo lý của Đức Thế Tôn’", Hòa thượng Thích Giác Quang cho rằng về nguyên tắc, trong Phật giáo truyền thống không thiết lập hình thức "tổ chức đám cưới ở chùa", và việc một số chùa cho Phật tử làm lễ cưới dưới tên gọi Lễ Hằng thuận là "không đúng", thậm chí có nguy cơ "giáo hóa ngược lại giáo lý của Đức Thế Tôn" vốn nhấn mạnh lý tưởng thoát ly sinh tử luân hồi.[16] Dựa trên các giới Saṅghādisesa về việc cấm tỳ-kheo làm mai mối, bài viết lập luận rằng nếu tăng ni trực tiếp đứng ra chứng minh hôn lễ, thu xếp nhân duyên hoặc đóng vai trò môi giới cho đôi trẻ thì rất dễ bị hiểu là trái với tinh thần giới luật, khi biến người xuất gia thành trung gian kết duyên thay vì người nhắc nhở lý tưởng xuất ly.[16] Bài viết cũng phê phán hiện tượng một số trụ trì đứng ra làm "sui gia", tổ chức cưới vợ cho "con trai tu sĩ" nhằm giữ tài sản trong dòng tộc, xem đây là biểu hiện đi ngược lại tinh thần xuất gia; đồng thời cho rằng cho dù ở một mức độ nào đó Lễ Hằng thuận có thể được chấp nhận như một phương tiện lợi tha đáp ứng nhu cầu Phật tử, nghi thức này không nên trở thành tập quán chính thống, mang tính "thể thống tòng lâm" trong đời sống tự viện.[16]

Xem thêm

Chú thích

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n "Hằng thuận: Nét đẹp trong đời sống lứa đôi". Giác Ngộ Online. Báo Giác Ngộ. ngày 8 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  2. ^ a b c "Hằng thuận (lễ cưới được tổ chức trong chùa) - Một nét đẹp trong đời sống hôn nhân của người Phật tử". Giác Ngộ Online. Báo Giác Ngộ. ngày 25 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  3. ^ a b c d e f g "Hôn nhân và lễ cưới dưới góc nhìn đạo Phật". Tạp chí Nghiên cứu Phật học. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. ngày 10 tháng 6 năm 2020. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  4. ^ a b c "FAQs on Buddhist Culture". BuddhaNet (bằng tiếng Anh). Buddha Dharma Education Association. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  5. ^ a b c d "World Religions: Buddhism – Practices, Rituals, and Symbols" (PDF). Province of Manitoba (bằng tiếng Anh). Government of Manitoba. 2011. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  6. ^ a b c d e f g "Tying the Buddhist knot". VietNamNet Global (bằng tiếng Anh). VietNamNet. ngày 28 tháng 3 năm 2015. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  7. ^ a b c d e f g h i "Buddhist weddings gaining popularity". Binh Duong Online Newspaper (bằng tiếng Anh). Báo Bình Dương. ngày 21 tháng 2 năm 2015. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  8. ^ a b c d e f g Dương Thị Kim Hoa (2025). "Lễ Hằng thuận trong cộng đồng Phật tử tại tỉnh Long An". Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam. Quyển 5 số 209. Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. tr. 13–22. doi:10.56794/KHXHVN.5(209).13-22.
  9. ^ a b c d e Diệu Tường (ngày 26 tháng 5 năm 2025). "Hà Nội: Trang nghiêm lễ hằng thuận tại chùa Kim Quy". Phật Sự Online. Phật Sự Online. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  10. ^ a b c d e Thích Thiền Hưng (ngày 4 tháng 4 năm 2024). "Đóng góp của Phật giáo cho hạnh phúc gia đình thông qua lễ Hằng thuận". Tạp chí Nghiên cứu Phật học. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.[liên kết hỏng]
  11. ^ a b "Lễ Hằng thuận tập thể cho các cặp đôi Phật tử trẻ tại Hà Nội". VietnamPlus. Thông tấn xã Việt Nam. ngày 5 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  12. ^ a b c d "Lễ hằng thuận - dấu ấn tinh thần "nhập thế" của Phật giáo". Báo Thái Bình điện tử. Báo Thái Bình. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  13. ^ a b "Buddhist Wedding Ceremony / Lễ Hằng Thuận". Buddha Blessed Temple (bằng tiếng Anh). Buddha Blessed Temple (Tu Viện Vạn Phật Đảnh II). Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  14. ^ a b c Team Jothishi (ngày 9 tháng 2 năm 2023). "What You Can Expect at a Buddhist Wedding". Jothishi (bằng tiếng Anh). Jothishi. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  15. ^ a b c quinn (ngày 7 tháng 1 năm 2025). "Diverse Religious Wedding Traditions: A Cultural Exploration". Blissful Brides Vietnam (bằng tiếng Anh). Blissful Brides Vietnam. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  16. ^ a b c d Thích Giác Quang (ngày 20 tháng 9 năm 2022). "Lễ Hằng thuận là "ngược lại giáo lý của Đức Thế Tôn"". Phật giáo Việt Nam. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  17. ^ a b c d "Lễ Hằng Thuận và mùa xuân giác ngộ". Tạp chí Nghiên cứu Phật học. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. ngày 15 tháng 2 năm 2019. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  18. ^ a b "Personal Ceremonies: Marriage / Funeral Rites". BuddhaNet (bằng tiếng Anh). Buddha Dharma Education Association. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  19. ^ a b c Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2016). "Lễ Hằng Thuận trong cưới hỏi ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay" (PDF). Văn Nghệ. Học viện Khoa học Xã hội. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.[liên kết hỏng]
  20. ^ "Monks' Expulsion (Pārājika) 1 – Origin story". WisdomLib (bằng tiếng Anh). Wisdom Library. ngày 16 tháng 11 năm 2018. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  21. ^ Wenliang Li (2023). "Sanctioning Patterns in the Four Pārājikas of the Vinayas". Religions (bằng tiếng Anh). Quyển 14 số 6. doi:10.3390/rel14060774.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: DOI truy cập mở nhưng không được đánh ký hiệu (liên kết)
  22. ^ Bhikkhu Brahmali. "Bu Ss 5: Sañcaritta – Matchmaking". SuttaCentral (bằng tiếng Anh). SuttaCentral. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  23. ^ "Liệt kê tóm tắt các học giới của tỳ-khưu theo Luật Nam truyền". Buddhasāsana. Budsas. ngày 22 tháng 1 năm 2025. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  24. ^ "sañcaritta". Dictionary of Pali (bằng tiếng Anh). DPDict. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  25. ^ "Bhikkhunī Pātimokkha – Saṅghādisesa 7: Sañcaritta". Theravāda Collection on Monastic Law (bằng tiếng Anh). Theravadan.org. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  26. ^ "Liệt kê tóm tắt các học giới của tỳ-khưu-ni theo Luật Nam truyền". Buddhasāsana. Budsas. ngày 22 tháng 1 năm 2025. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  27. ^ "Marriage". Dhamma Wiki (bằng tiếng Anh). Dhamma Wiki. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  28. ^ "Shedding light on the Buddha's views on marriage". Sunday Times (bằng tiếng Anh). Sunday Times Sri Lanka. ngày 17 tháng 7 năm 2016. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  29. ^ a b c Thích Đạt Ma Phổ Giác. "Nghi thức Lễ Hằng Thuận". Thư viện Hoa Sen. Thư viện Hoa Sen. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  30. ^ "Lễ Hằng thuận tại chùa Hoằng Pháp". Chùa Hoằng Pháp. Chùa Hoằng Pháp. ngày 25 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  31. ^ a b "Trang nghiêm lễ hằng thuận của ba đôi bạn trẻ tại chùa Bằng". Phật Giáo Thủ Đô. Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP Hà Nội. ngày 18 tháng 11 năm 2018. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  32. ^ "50 cặp đôi khuyết tật hạnh phúc trong lễ cưới tập thể". Tuổi Trẻ Online. Báo Tuổi Trẻ. ngày 22 tháng 12 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  33. ^ a b "Đà Nẵng: Lễ hằng thuận tại chùa Bà Đa". Phật Sự Online. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. ngày 9 tháng 9 năm 2019. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  34. ^ a b "Lễ hằng thuận trong niềm hoan hỷ tại chùa Từ Xuyên". Phật giáo Việt Nam. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. ngày 23 tháng 7 năm 2018. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  35. ^ a b "Quý Bình và bà xã doanh nhân thề nguyền yêu thương ở lễ Hằng Thuận". Thanh Niên. Báo Thanh Niên. ngày 13 tháng 12 năm 2020. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  36. ^ a b "Vietnamese Lễ Hằng Thuận Wedding Ceremony at Buddhist Temple". The Knot (bằng tiếng Anh). The Knot Worldwide. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025. Album ảnh trong đó nghi lễ tại chùa được mô tả là Vietnamese Buddhist wedding ceremony, giới thiệu Lễ Hằng Thuận của influencer Hoàng-Kim Cung tại một ngôi chùa Phật giáo ở Dallas, Texas.
  37. ^ Anh Tuấn (ngày 27 tháng 5 năm 2019). "Xúc động lễ cưới tại chùa của cặp đôi khuyết tật ở Nghệ An". Báo Nghệ An điện tử. Báo Nghệ An. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2025.
  38. ^ a b "Vietnamese Buddhist wedding rituals". Kampá Tour (bằng tiếng Anh). Kampá Tour. ngày 1 tháng 3 năm 2024. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.[liên kết hỏng]
  39. ^ a b "Buddhist Wedding in Vietnam". Hello Vietnam Travel (bằng tiếng Anh). Hello Vietnam Travel. ngày 15 tháng 8 năm 2017. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.[liên kết hỏng]
  40. ^ "Buddhist Temple Wedding in Sri Lanka – Sacred Rituals, Top Temples & Planning Guide". Your Happy Moments (bằng tiếng Anh). Your Happy Moments. ngày 1 tháng 10 năm 2023. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  41. ^ "Buddhist wedding". Ekoin Koyasan (bằng tiếng Anh). Ekoin Temple. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  42. ^ "Buddhist-style Weddings at a Zen Temple". Kyoto Weddings (bằng tiếng Anh). TNC Co. Ltd. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  43. ^ "Prayers / Wedding Ceremonies". Usu Zenkoji Temple (bằng tiếng Anh). Usu Zenkoji. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  44. ^ "A Buddhist Wedding Ceremony" (PDF). FPMT (bằng tiếng Anh). FPMT. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.
  45. ^ "Lễ Hằng thuận – nghi lễ cưới mang đậm bản sắc Phật giáo". Báo Văn Nghệ. Hội Nhà văn Việt Nam. ngày 15 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2025.[liên kết hỏng]

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Lễ_Hằng_Thuận&oldid=7907085”